V CSK 188/05

Sygn. akt V CSK 188/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa "E." Spółki z o.o.

przeciwko "C." S.A.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od strony powodowej na rzecz pozwanej kwotę

3.600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2005 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powódki – Spółki z o.o. „E.” od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 10 stycznia

2005 r., oddalającego powództwo wytoczone przeciwko Spółce Akcyjnej „C.” o

ustalenie nie istnienia stosunku dzierżawy, wynikającego z umowy sporządzonej w

dniu 1 maja 1999 r. pomiędzy Przedsiębiorstwem „P.”, jako wydzierżawiającym, a

pozwaną jako dzierżawcą.

Sąd Okręgowy ustalił, że umową z dnia 16 marca 2004 r. powódka nabyła

od Skarbu Państwa Przedsiębiorstwo „P.”. Uznał, że powódka nie wykazała

interesu prawnego uzasadniającego wytoczenie powództwa. Interes ten upatrywała

bowiem w fakcie wystąpienia przez pozwaną z żądaniem zapłacenia przez nią

należności za dokonane nakłady na przedmiot dzierżawy, wynikającej

z porozumienia zawartego w dniu 1 września 1999 r. pomiędzy Przedsiębiorstwem

„P.” a pozwaną, podczas gdy żądanie pozwu nie dotyczy tego porozumienia, lecz

umowy z dnia 1 maja 1999 r. W ocenie Sądu Okręgowego umowa ta i późniejsze

porozumienie są umowami od siebie niezależnymi.

Sąd Apelacyjny nie podzielił motywów jakimi kierował się Sąd pierwszej

instancji, przyjmując brak interesu prawnego powódki w wytoczeniu powództwa.

Stwierdził natomiast, że interes ten odpadł wobec wytoczenia przez pozwaną

powództwa skierowanego przeciwko powódce o zasądzenie kwoty 444.342, 72 zł

tytułem zwrotu nakładów dokonanych na przedmiot dzierżawy (sprawa Sądu

Okręgowego w W.). W tej sytuacji Sąd Apelacyjny uznał, że brak materialnoprawnej

przesłanki powództwa o ustalenie, jaką jest interes prawny powoda w żądaniu

ustalenia (art. 189 k.p.c.), uzasadnia oddalenie powództwa.

Wyrok wymieniony na wstępie powódka zaskarżyła skargą kasacyjną.

Podstawę skargi stanowi naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 189 k.p.c., wskutek przyjęcia, że powódka utraciła

interes prawny w żądaniu ustalenia nie istnienia stosunku prawnego, gdy pozwana

3

po zawiśnięciu sporu wytoczyła przeciwko powódce powództwo o zasądzenie

świadczenia, wywodząc je z kwestionowanego w pierwszym procesie stosunku

zobowiązaniowego. Wskazując na powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, interes prawny powoda stanowi

materialnoprawną przesłankę powództwa o ustalenie istnienia lub nie istnienia

stosunku prawnego lub prawa (art. 189 k.p.c.). Zgodnie z poglądem utrwalonym

w orzecznictwie i akceptowanym w piśmiennictwie prawniczym, strona ma z reguły

interes prawny w żądaniu ustalenia wówczas, gdy istnieje niepewność prawa

lub stosunku prawnego, tak z przyczyn faktycznych jak i prawnych. Jednakże

sytuacja, gdy strona może skorzystać także z innej formy ochrony swych praw,

np. może wytoczyć powództwo o zasądzenie, w zasadzie wyklucza istnienie

interesu prawnego w ustaleniu. Również wówczas, gdy przeciwko stronie

wytoczone zostało powództwo o zasądzenie, mające swą podstawę w stosunku

prawnym, co do którego strona twierdzi, że nie istnieje, strona traci interes prawny

w żądaniu ustalenia jego nieistnienia. Jest tak dlatego, bo przesłanką

rozstrzygnięcia powództwa o zasądzenie musi być uprzednie ustalenie istnienia

bądź nieistnienia stosunku prawnego stanowiącego podstawę świadczenia

będącego przedmiotem tego powództwa. Wytoczenie powództwa o zasądzenie

przeciwko stronie, która twierdzi że stosunek prawny stanowiący podstawę żądania

powoda nie istnieje, może nie pozbawić strony interesu prawnego w wytoczeniu

powództwa o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego tylko wówczas,

gdy w interesie strony nie związanym z wytoczonym przeciwko niej powództwem

o zasądzenie leży wykazanie, że stosunek prawny nie istnieje. W sprawie

rozstrzygniętej zaskarżonym wyrokiem tak jednak nie jest. Powódka uzasadniła

bowiem interes prawny w wytoczeniu powództwa wyłącznie faktem skierowania

do niej żądania pozwanej zapłaty należności za nakłady dokonane na przedmiocie

dzierżawy.

Trafnie skarżąca podniosła, że w sprawie wytoczonej przez pozwaną

przeciwko powódce o zasądzenia (sprawa Sądu Okręgowego w W.) podstawą

4

rozstrzygnięcia mogą być przepisy dotyczące rozliczeń pomiędzy właścicielem a

posiadaczem rzeczy (art. 226 k.c.). Jednakże może się tak stać dopiero w razie

ustalenia w tej sprawie, że nie istniał stosunek dzierżawy, gdyż w przeciwnym razie

podstawę rozstrzygnięcia powinien stanowić art. 676 w zw. z art. 694 k.c. W

każdym razie przesłanką rozstrzygnięcia tej sprawy i przyjęcia, czy powódka jest

zobowiązana do zwrotu wartości nakładów poczynionych na nieruchomość przez

pozwaną, powinno być ustalenie, czy stosunek dzierżawy istniał czy też nie istniał.

Interes prawny powoda, jako materialnoprawna przesłanka powództwa

o ustalenie istnienia lub nie istnienia stosunku prawnego lub prawa (art. 189 k.p.c.),

musi istnieć nie tylko w chwili wytoczenia powództwa, ale warunkiem jego

uwzględnienia jest istnienie tego interesu w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316

§ 1 k.p.c.). Trafnie Sąd Apelacyjny uznał, że odpadnięcie interesu prawnego

powódki w żądaniu ustalenia nie istnienia stosunku dzierżawy po wytoczeniu

powództwa powoduje oddalenie powództwa.

Wbrew zapatrywaniu skarżącej oddalenie powództwa o ustalenie istnienia

lub nie istnienia stosunku prawnego lub prawa ze względu na brak interesu

prawnego powoda w żądaniu takiego ustalenia nie unicestwia prawa do sądy

(art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka).

Oddalenie powództwa następuje w takim wypadku po merytorycznym rozpoznaniu

sprawy przez sąd. Jest jedynie wyrazem odmowy udzielenia przez sąd

poszukiwanej przez powoda ochrony prawnej. Podkreślić należy, że w stanie

faktycznym stanowiącym podstawę wydania zaskarżonego wyroku, odmowa

udzielenia powódce poszukiwanej przez nią na drodze sądowej ochrony prawnej

przez ustalenie nie istnienia umowy dzierżawy nastąpiło ze względu na to,

że ochronę taką powódka może uzyskać w innym toczącym się postępowaniu

sądowym.

Argumentem przemawiającym za wadliwością zaskarżonego wyroku nie jest

podniesiona przez skarżącą okoliczność, że rozstrzygnięcie sprawy tym wyrokiem

naraża powódkę na poniesienie kosztów procesu, pomimo spełnienia przesłanek

uzasadniających uwzględnienie powództwa w chwili jego wytoczenia i oddalenia

powództwa wyłącznie ze względu na działanie podjęte przez pozwaną (wytoczenie

5

powództwa w sprawie Sądu Okręgowego w W.). Po pierwsze należy zauważyć, że

ryzyko przegrania procesu zawsze musi być wkalkulowane w działanie osoby

wytaczającej powództwo. Po drugie, jeżeli w chwili wytoczenia powództwa

spełnione są przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, a w toku procesu

pozwany dokona czynności wyłączającej możliwość uwzględnienia powództwa,

sąd, oddalając je, może uznać, że zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony i

obciążyć powoda tylko częścią kosztów procesu lub wcale nie obciążyć go tymi

kosztami (art. 102 k.p.c.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

(art. 39814

k.p.c.) i na podstawie art. 108 § 1 w zw. z art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99

k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej

przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) orzekł

o kosztach postępowania kasacyjnego.