III CSK 114/05

Sygn. akt III CSK 114/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa L.M.

przeciwko S.P. i M.P.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 7 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 17 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez powoda L.M. wyrokiem z dnia 17 czerwca 2005 r. Sąd

Okręgowy w K. zmienił zaskarżony przez pozwanych S.P. i M.P. wyrok Sądu

Rejonowego w K. z dnia 30 grudnia 2003 r. w ten sposób, że powództwo oddalił.

W sprawie tej poczyniono następujące ustalenia.

Powód L.M. domagał się ustalenia treści księgi wieczystej Kw nr [...],

prowadzonej przez Sąd Rejonowy w K. dla nieruchomości położonej przy ul. D. 14

w K., z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wpisanie w tejże księdze jako

współwłaścicieli siebie oraz swojej siostry T.S. po 7/64 części, które nabyli jako

spadkobiercy A.E. Wpis ten miał nastąpić w miejsce S.P. oraz M.P. przy

zmniejszeniu udziałów pozwanych S. i M.P. z ułamka po 7/32 do ułamka po 7/64.

W uzasadnieniu swojego żądania powód podał, że w księdze wieczystej nr

Kw [...] w 1968 r. figurowała jako współwłaścicielka 7/32 części jego matka A.P.

córka W. i Z. Figurująca w księdze wieczystej A.P. jest tożsama z A.E. zmarłą 11

września 1989 r., po której spadek nabył powód i jego siostra T.S. po 1/2 części.

Natomiast zgodnie z wnioskiem z dnia 27 czerwca 1991 r. w miejsce matki powoda

wpisani zostali jako jej spadkobiercy S.P. i M.P., którzy tymi spadkobiercami nie

byli.

Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dniu 30 grudnia 2003 r., uwzględnił

powództwo i uzgodnił treść księgi wieczystej Kw nr [...] z rzeczywistym stanem

prawnym w ten sposób, że nakazał wpisać w dziale II tej księgi L.M. syna W. i A.

oraz T.S. córkę W. i A. po 7/64 części, jako spadkobierców A. z P. E., córki W. i Z.

w miejsce S.P., syna J. i A. oraz M.P., syna E. i J.

Rozpoznający sprawę na skutek apelacji pozwanych, Sąd Okręgowy przyjął

za własne ustalenia Sądu I instancji, ale zmienił zaskarżony wyrok i powództwo

oddalił. Oddalenie powództwa nastąpiło jednak nie z przyczyn wskazanych przez

pozwanych i bez badania zgłoszonych przez nich zarzutów.

Zgodnie z nie kwestionowanymi ustaleniami Sądu I instancji spadkobiercami

A.P., córki W. i Z. są powód L.M. oraz jego siostra T.S. Powództwo o uzgodnienie

3

stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym wniósł tylko L.M., domagając się wpisania w miejsce S.P. i M.P. zarówno

siebie, jak i swojej siostry T.S. Stosownie zaś do treści przepisu art. 10 ustawy o

księgach wieczystych i hipotece, to osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest

wpisane błędnie może żądać usunięcia niezgodności pomiędzy stanem prawnym

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Wobec

powyższego, to T.S. była również osobą uprawnioną do żądania uzgodnienia stanu

prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

poprzez wpisanie jej jako współwłaścicielki 7/64 części nieruchomości położonej

przy ul. D. 14 w K., w miejsce ujawnionych w księdze wieczystej pozwanych.

Sąd Okręgowy uznał, że jeżeli nieruchomość jest przedmiotem

współwłasności, to po stronie wszystkich wpisanych w dziale drugim

współwłaścicieli zachodzi współuczestnictwo konieczne określone w art. 72 § 2

k.p.c. Współuczestnictwo konieczne zachodzi także po stronie nieujawnionych

współwłaścicieli, których uprawnienia z tytułu własności nie zostały dotychczas -

bez względu na przyczynę - ujawnione. Jeżeli w sprawie nie występują wszystkie

osoby, których udział jest konieczny sąd winien wezwać je do udziału w sprawie.

W przedmiotowej sprawie z powództwem opartym na art. 10 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece powinni byli wystąpić wspólnie L.M. i jego siostra T.S. Skoro

T.S. nie występowała w charakterze powoda w niniejszym postępowaniu, to należy

przyjąć, iż zachodzi brak pełnej legitymacji procesowej po stronie powodowej, co w

konsekwencji musiało doprowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku przez

oddalenie powództwa.

Ponadto Sąd Okręgowy wskazał, że zawiadomienie T.S. o toczącym się

postępowaniu w trybie art. 195 k.p.c., na etapie postępowania odwoławczego, nie

było możliwe, bowiem zgodnie z art. 391 §1 k.p.c. w postępowaniu tym nie może

już nastąpić przekształcenie podmiotowe, zarówno po stronie powodowej, jak i

pozwanej

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego,

a mianowicie: art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 16 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece przez jego niezastosowanie; art. 209 k.c. przez jego niezastosowanie

oraz naruszenie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach

4

sądowych w sprawach cywilnych przez jego błędne zastosowanie i obciążenie

zwolnionego od kosztów sądowych w 2/3 częściach powoda opłatami sądowymi od

apelacji pozwanych.

Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy a to: art. 189 k.p.c. przez jego

niezastosowanie; art. 72 § 2 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że

po stronie powodowej występuje współuczestnictwo konieczne; art. 6262

§ 5 k.p.c.

przez jego niezastosowanie i oddalenie powództwa; naruszenie art. 321 i art. 378 §

1 k.p.c. poprzez wyrokowanie ponad żądania apelacji obu pozwanych i niezależnie

od tych żądań. Żadna z apelacji pozwanych nie powoływała się na brak legitymacji

czynnej powoda, ani na rzekome współuczestnictwo konieczne powoda i jego

siostry; naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. i art. 71 k.p.c. przez ich nie zastosowanie i nie

uchylenie wyroku Sądu I instancji w zakresie dotkniętym nieważnością i nie

przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania, a to w związku z

rzekomym uchybieniem przez Sąd I instancji przepisowi art. 195 k.p.c. (przy czym

Sąd drugiej instancji nie sprecyzował czy miał na myśli art. 195 § 1 k.p.c. czy też

art. 195 § 2 k.p.c., co uniemożliwia polemikę z takimi „ustaleniami" zaskarżonego

wyroku oraz uniemożliwia jakąkolwiek kontrolę toku myślenia Sądu drugiej

instancji); art. 328 § 2 k.p.c. przez niewskazanie podstawy faktycznej jak i brak

powołania podstawy prawnej z przytoczeniem przepisów prawa, w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, istnienia współuczestnictwa koniecznego po stronie

powodowej i braku legitymacji czynnej powoda; naruszenie art. 98 k.p.c. w zw. z

art. 391 § 1 k.p.c. przez ich błędne zastosowanie i zasądzenie od powoda na rzecz

pozwanych kosztów postępowania odwoławczego, choć Sąd Odwoławczy zmienił

wyrok Sądu I instancji, ale nie z przyczyn wskazanych przez pozwanych w ich

apelacjach; naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego nie zastosowanie i obciążenie

powoda kosztami postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalony

i akceptowany w doktrynie można uznać pogląd, że celem postępowania

przewidzianego w art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (jedn. tekst Dz. U. z 2001 Nr 124, poz. 1361 ze zm.) jest doprowadzenie

5

księgi wieczystej do jej rzeczywistego, czyli aktualnego w dacie orzekania, stanu

prawnego. W konsekwencji zaś w sprawie takiej powinny wziąć udział, zarówno

osoby wpisane w dziale drugim księgi wieczystej, jak i osoby które żądają

ujawnienia swoich praw w tej księdze, gdyż zachodzi tu współuczestnictwo

konieczne przewidziane w art. 72 § 2 k.p.c. (wyrok SN z dnia 23 grudnia 1988 r. III

CRN 434/88, OSNC 1991/1/12; wyrok SN z dnia 28 czerwca 2000 r. IV CKN 71/00

niepublikowany; wyrok SN z dnia 27 lutego 2002 r. III CKN 38/01, OSNC

2003/2/27;).

W rozpoznawanej sprawie, oba orzekające sądy doszły do przekonania, że

powód oraz jego siostra są współwłaścicielami nieruchomości położonej w K. przy

ul D. nr 14. i należy ich wpisać do księgi wieczystej Kw nr [...] prowadzonej przez

Sąd Rejonowy w K. Oddalając powództwo, z którym wystąpił tylko L.M., domagając

się wpisu do księgi wieczystej jako współwłaścicieli siebie i swojej siostry T.S., Sąd

Okręgowy doszedł do przekonania, że Sąd Rejonowy powinien wezwać do udziału

w sprawie, w trybie określonym w art. 195 k.p.c., siostrę powoda. Nawiązując do

przytoczonego wyżej poglądu Sądu Najwyższego, uznał, że współwłaściciele

domagający się ujawnienia swego prawa w księdze wieczystej powinni wystąpić

z pozwem łącznie lub sąd miał obowiązek wezwać drugiego ze współwłaścicieli do

udziału w sprawie. Skoro zaś, zgodnie z art. 391 § 1 k.p.c., sąd II instancji nie może

stosować art. 195 k.p.c., to w konsekwencji brak było pełnej legitymacji po stronie

powodowej, co musiało pociągnąć za sobą oddalenie powództwa. Takie

stanowisko, na co trafnie zwraca uwagę w skardze kasacyjnej powód, wymaga

jednak konfrontacji utrwalonego w orzecznictwie i doktrynie poglądu, na którym

opiera się zaskarżony wyrok, z przepisem art. 209 k.c.

Wychodząc ze słusznego założenia, że interesy współwłaścicieli, gdy chodzi

o ochronę przysługującego im wspólnie prawa do rzeczy, są w zasadzie tożsame,

ustawodawca we wspomnianym art. 209 k.c. daje prawo każdemu z nich

podejmowania wszelkich czynności i dochodzenia wszelkich roszczeń, które

zmierzają do zachowania wspólnego prawa. Przepis ten stwarza więc po stronie

każdego współwłaściciela legitymację do podejmowania działań i występowania

z roszczeniami których celem jest ochrona przysługującego wszystkim

współwłaścicielom prawa. Istotnym z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy jest

6

wyjaśnienie czy powództwo, którego celem jest doprowadzenie księgi wieczystej do

zgodności z rzeczywistym stanem prawnym, może być kwalifikowane jako

czynność, o której mowa w art. 209 k.c.. Odpowiedź twierdząca na tak postawione

pytanie, prowadzi bowiem do stwierdzenia, że z powództwem opartym na art. 10

ustawy o księgach wieczystych i hipotece, może wystąpić samodzielnie każdy

z nich.

Wykładnia gramatyczna art. 209 k.c. prowadzi do wniosku, że chodzi w nim

o czynności, które dotyczą „zachowania wspólnego prawa”. Powództwo

o uzgodnienie między stanem prawnym nieruchomości w księdze wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym, ma na celu ujawnienie prawa przysługującego

właścicielowi do rzeczy, a w związku z tym wzmocnienie jego sytuacji prawnej,

biorąc pod uwagę znaczenie domniemań związanych z wpisem i rękojmią wiary

publicznej. Co do zasady wystąpienie z takim powództwem zmierza wiec

niewątpliwie do „zachowania wspólnego prawa” poprzez wzmocnienie sytuacji

prawnej właściciela. Chociaż w konsekwencji uwzględnienia takiego powództwa

nastąpi wpis udziału nie tylko współwłaściciela, który z nim występuje lecz także

innych współwłaścicieli, to uznanie powództwa jednego ze współwłaścicieli za

czynność zmierzającą do zachowania wspólnego prawa w rozumieniu art. 209 k.c.

w konsekwencji prowadzi do wniosku, że każdy ze współwłaścicieli ma

samodzielną legitymację do wystąpienia z takim powództwem.

Pozostaje do rozważenia czy w trakcie postępowania należy wezwać do

udziału w nim pozostałych współwłaścicieli oraz jakie skutki należy wiązać

z zaniechaniem sądu w tym zakresie. Biorąc pod uwagę, że wpis do księgi

wieczystej ma nastąpić na rzecz każdego ze współwłaścicieli, a także że

legitymacja każdego z nich, wynikająca z art. 209 k.c., trwa do czasu gdy nie

sprzeciwi się jego działaniom inny współwłaściciel, co do zasady należałoby się

opowiedzieć za wezwaniem do udziału w sprawie pozostałych współwłaścicieli

w trybie art. 195 k.p.c. Osoba, której prawo ma być wpisane do księgi wieczystej

powinna bowiem przynajmniej mieć zapewnioną informację o toczącym się

procesie i od jej decyzji powinno zależeć czy zechce wziąć w nim udział po stronie

powodowej. W sytuacji jednak, gdy na mocy art. 209 k.c., dopuszczamy możliwość

wystąpienia z powództwem opartym na art. 10 ustawy o księgach wieczystych

7

i hipotece, przez każdego ze współwłaścicieli, nie można przyjmować, że pomiędzy

wszystkim współwłaścicielami zachodzi współuczestnictwo konieczne. Nie widać

bowiem wyraźnych powodów, aby z jednej strony uznawać, że art. 209 k.c.

legitymuje każdego współwłaściciela do wytoczenia powództwa, także na rzecz

pozostałych współwłaścicieli, a następnie zmuszać ich i tak do wzięcia udziału

w toczącym się postępowaniu. Wprawdzie gdy chodzi o proces, którego celem jest

ustalenie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i żądnie pozwu

obejmuje wszystkich współwłaścicieli, to orzeczenie w tej sprawie dotyczy ich

wszystkich, czyli zachodzi pomiędzy nimi współuczestnictwo materialne, nie będzie

to jednak współuczestnictwo konieczne. Wezwany do udziału po stronie powodowej

współwłaściciel wcale nie musi wyrazić zgody na wzięcie udziału w procesie,

oceniając że zupełnie wystarczające dla ochrony jego interesów jest prowadzenie

sprawy tylko przez współwłaściciela, który wystąpił z pozwem. Zmuszanie w takiej

sytuacji współwłaściciela do wzięcia udziału w procesie, nie znajduje wyraźnych

podstaw prawnych ani w art. 209 k.c., ani też w art. 189 k.p.c., czy art. 195 k.p.c.

Tylko więc w sytuacji gdy naruszenie art. 195 k.c. mogłoby wpłynąć na

rozstrzygniecie w rozpoznawanej sprawie, mogłoby to stanowić uzasadniony

zarzut, którego uwzględnienie powinno jednak prowadzić nie do oddalenia

powództwa lecz do uchylenia wyroku, w celu umożliwienia pozostałym

współwłaścicielom wzięcia udziału w sprawie.

Mając na uwadze powyższe ustalenia za uzasadnione należy uznać

podniesione w kasacji zarzuty naruszenia art. 209 k.c. a w konsekwencji art. 10 ust.

1 ustawy z dnia 16 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece i art. 189 k.p.c.

Trafnie również skarżący zarzucił naruszenie art. 195 k.p.c. i art. 72 § 2 k.p.c. Nie

jest do pogodzenia z art. 209 k.c. stanowisko Sądu Okręgowego, że gdy

z powództwem opartym na art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece

wystąpił tylko jeden ze współwłaścicieli, pomiędzy wszystkim ze współwłaścicieli

zachodzi współuczestnictwo konieczne. W konsekwencji, wbrew stanowisku tego

Sądu, brak wezwania drugiego ze współwłaścicieli do udziału w sprawie na

podstawie art. 195 k.p.c., nie pociąga za sobą, w związku z art. 391 k.p.c.,

konieczności oddalenia powództwa. Co najwyżej mogłoby to, gdyby ustalono, że

naruszenie tego przepisu procesowego, miało wpływ na rozstrzygnięcie

8

w rozpoznawanej sprawie, stanowić podstawę uchylenia wyroku Sądu

Rejonowego. Wydaje się to mało prawdopodobne, zważywszy, że oboje

współwłaściciele uzyskali prawo własności na podstawie tego samego tytułu

prawnego (w wyniku spadkobrania) co stwierdzono w jednym postanowieniu sądu.

Uwzględnienie takiego zarzutu, byłoby zresztą możliwe tylko gdyby został on

podniesiony w apelacji (art. 321 i art. 378 § 1 k.p.c.). W tej sytuacji pozostałe

z zarzutów naruszenia prawa procesowego podniesione w skardze kasacyjne są

bez znaczenia. W związku zaś z tym, że wyrok podlega uchyleniu w całości zarzuty

dotyczące orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego straciły swoją

aktualność.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały

się uzasadnione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania.