V CSK 176/05

Sygn. akt V CSK 176/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa G.S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego […]

oraz Dyrektorowi Izby Skarbowej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 20 grudnia 2004 r. Zasądził od Skarbu

Państwa reprezentowanego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego i Dyrektora Izby

Skarbowej na rzecz powódki G.S. 43 269,60 zł, a dalej idące powództwo o zapłatę

kwoty 151 160 oddalił. Sąd ten ustalił, że w 1996 r. w firmie prowadzonej przez

powódkę rozpoczęły się kontrole urzędu skarbowego, a w czerwcu 1999 r. Urząd

Skarbowy wydał decyzję określającą wysokość zaległości podatkowych z

odsetkami na kwotę łącznie 30 547,80 zł. Na skutek odwołania powódki Izba

Skarbowa obniżyła wysokość odsetek o kwotę 3 954,40 zł. Decyzję tę powódka

zaskarżyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnosząc jednocześnie o

umorzenie odsetek. W dniu 30 grudnia 1999 r. powódka wpłaciła 28 382,57 zł

tytułem określonej w postępowaniu podatkowym zaległości. W decyzji z 2 czerwca

2000 r. Izba Skarbowa uznała za zasadne umorzenie części odsetek w wysokości

5 832,02 zł. Powódka w 1999 r. prowadziła produkcję dwóch cykli telewizyjnych:

„[...]” i „[...]”. Produkcja ta była na tyle zaawansowana, że nie można było jej

przerwać bez spowodowania strat. Środki przygotowane na dokończenie produkcji

tych cykli filmowych powódka musiała przeznaczyć na wykonanie decyzji

określającej wysokość zaległości podatkowych. Naczelny Sąd Administracyjny

wydał wyrok uchylający zaskarżoną decyzję w dniu 31 stycznia 2001 r. W wyniku

tego wyroku w dniach 21 stycznia 2001 r. i 29 marca 2001 r. zwrócono powódce

łącznie 31 015,95 zł. W ocenie Sądu pierwszej instancji postępowanie skarbowe

prowadzone było wadliwie i przewlekle, co pozostawało w związku przyczynowym

ze szkodą powódki polegającą na wydatkowaniu środków przeznaczonych na

realizację dwóch cykli filmowych oraz utracie spodziewanego dochodu. Na skutek

wadliwej decyzji podatkowej powódka została pozbawiona potrzebnych środków i

była zmuszona wstrzymać prowadzoną działalność. Uzasadniało to zasądzenie na

rzecz powódki odszkodowania na podstawie art. 77 ust. 1 Konstytucji oraz art. 417

k.c. Szkoda powódki nie obejmowała jej zobowiązań z tytułu praw autorskich,

reżyserii i realizacji zdjęć, albowiem powódka na te cele nie wydatkowała żadnych

środków. Dlatego też powództwo była zasadne jedynie w części.

3

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji obu stron, wyrokiem z dnia 24 czerwca

2005 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo w całości,

oddalając również apelację powódki. Sąd drugiej instancji dokonał dodatkowych

ustaleń faktycznych wskazujących, że pierwsza decyzja ustalająca wysokość

zaległego podatku powódki i jej męża na 8 278,10 zł została wydana w dniu 10

grudnia 1996 r. W wyniku odwołania powódki decyzja ta została uchylona, a kolejna

decyzja ustalająca ta samą wysokość zaległości podatkowych nosiła datę 8 lipca

1998 r. Również ta decyzja została uchylona w wyniku odwołania powódki. Po

wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r. Izba

Skarbowa decyzją z dnia 20 grudnia 2001 r. ustaliła wysokość zaległego podatku

na kwotę 3 194,30 zł., a odsetki za zwłokę na 8 994,80 zł. W związku z tą decyzją

zwrócono powódce i jej mężowi 10 361,45 zł. Decyzję tę powódka i jej mąż

zaskarżyli ponownie. Ostatecznie wysokość zaległego podatku została ustalona na

1 354,30 zł., a odsetki na 4 095,20 zł. Powódce i jej mężowi w dniu 26 marca

2002 r. zwrócono dalszą kwotę 12 641,60 zł. Kwoty zwrócone powódce

przewyższały dokonane przez nią wpłaty o 9 265,40 zł. Sąd Apelacyjny podzielił

ocenę Sądu Okręgowego co do przewlekłości i wadliwości prowadzonego

postępowania administracyjnego. W jego ocenie źródłem ewentualnej szkody

powódki mogła być decyzja Izby Skarbowej z dnia 12 sierpnia 1999 r., która

spowodowała konieczność wpłacenia przez powódkę 28 382,57 zł.

Odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa za wydanie tej decyzji mogła

się opierać wyłącznie o regulację szczególną zawartą w art. 260 i 261 Ordynacji

podatkowej. Decyzje podatkowe dotyczące powódki, w tym decyzja z dnia

12 sierpnia 1999 r. nie były dotknięte tego rodzaju kwalifikowanymi wadami, które

skutkują odpowiedzialność na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej. Dlatego

też brak było podstaw do przyjęcia odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa za wadliwość decyzji podatkowych. Skutkiem opieszałego działania

organów skarbowych mogła być jedynie wyższa wysokość naliczonych odsetek.

Niesłusznie naliczone odsetki wyniosły 16 009,27 zł. Powódka nie wykazała, że

konieczność wpłacenia tej kwoty mogła zaważyć na dalszych losach prowadzonej

przez nią produkcji filmowej. Brak było zatem przesłanki odpowiedzialności

w postaci normalnego związku przyczynowego między opieszałym działaniem

4

organów podatkowych, a ewentualną szkodą związaną z zaprzestaniem

prowadzenia przez powódkę produkcji realizowanych cykli filmowych. Przemawiało

to za zmianą zaskarżonego wyroku i oddaleniem powództwa w całości.

Skarga kasacyjna powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego została oparta o

obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego powódka zarzuciła obrazę art. 77 ust. 1 i 2 w związku z art. 8

Konstytucji, art. 417 k.c. oraz art. 260 i 261 Ordynacji podatkowej w związku z art.

421 k.c.

W ramach zaś podstawy naruszenia przepisów postępowania podniosła zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c., art. 228 § 2 k.p.c., art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c.

oraz art. 217 § 1 i 230 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powódka domagając się przyznania odszkodowania obejmującego utracone przez

nią korzyści oraz kwoty odpowiadające powstałym zobowiązaniom powódki z tytułu

praw autorskich, należności za reżyserię, realizację zdjęć filmowych i poniesionych

kosztów realizacji filmów twierdziła, że została zmuszona przerwać realizację

dwóch cykli filmowych, z uwagi na konieczność przeznaczenia środków

zgromadzonych na ten cel na zobowiązania podatkowe ustalone przez stronę

pozwaną wadliwą decyzją z dnia 16 czerwca 1999 r. Obowiązek uregulowania

zobowiązań podatkowych zdaniem powódki uniemożliwił jej dokończenie będących

w realizacji cykli filmowych i spowodował szkodę, której naprawienia się domagała.

Należało zatem przyjąć, że zdarzeniem, które mogło spowodować szkodę powódki

była decyzja organu podatkowego ustalająca istnienie zobowiązania podatkowego

i jego wysokość. Odpowiedzialność odszkodowawcza strony pozwanej podlegała

więc ocenie na gruncie przepisów regulujących odpowiedzialność Skarbu Państwa

za działania jego funkcjonariuszy polegające na wydaniu wadliwej decyzji

podatkowej. Wymaga podkreślenia, że decyzja organu podatkowego wskazana

przez powódkę, jako źródło szkody, była decyzją nieprawomocną, lecz podlegającą

wykonaniu. Ma to istotne znaczenie dla oceny, czy w tej sytuacji istotnie, tak jak

5

przyjął to Sąd drugiej instancji, wyłączną podstawę odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa mógł stanowić jedynie art. 260 i 261 Ordynacji

podatkowej. Art. 260 tej ustawy przewiduje odpowiedzialność Skarbu Państwa za

szkodę, którą strona postępowania poniosła na skutek wydania decyzji uchylonej

następnie w wyniku wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności tej

decyzji. W ocenie Sądu drugiej instancji jest to przepis szczególny w rozumieniu

art. 421 k.c., którego istnienie wyłączało stosowanie do roszczenia

odszkodowawczego powódki art. 417 k.c. Brak było zaś przesłanek do

uwzględnienia roszczenia powódki na podstawie art. 260 Ordynacji podatkowej, co

przemawiało za oddaleniem powództwa. Ocena ta została w skardze kasacyjnej

zasadnie zakwestionowana poprzez odwołanie się do treści art. 77 ust. 1

Konstytucji. Przepis ten wprowadził do systemu prawa zasadę przewidującą, że

bezprawne wyrządzenie szkody przez władzę publiczną daje prawo do

odszkodowania. Sąd Apelacyjny zasadnie zwrócił uwagę, że obowiązywanie tej

zasady nie oznacza jednak, że każdy rodzaj nieprawidłowości w zachowaniu

władzy publicznej wywołujący szkodę uzasadnia przyznanie odszkodowania.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 września 2003 r.

(TKK 20/02, OTK 2003/7/76) wskazał, że art. 77 Konstytucji nie określa

wyczerpująco, ani jaka szkoda ma podlegać naprawieniu, ani nie rozstrzyga co

decyduje o przesłance bezprawności w działaniu władzy publicznej. Tego rodzaju

kwestie winny być uregulowane w ustawach zwykłych. Brak w Ordynacji

podatkowej i przepisach kodeksu postępowania administracyjnego przepisów

szczególnych regulujących zasady odpowiedzialności Skarbu Państwa za wydanie

wadliwych nieprawomocnych decyzji administracyjnych nie oznacza jednak braku

przepisu ustawowego regulującego zasady tej odpowiedzialności. Podstawę do

dochodzenia odszkodowania w tego rodzaju przypadkach stwarza art. 417 k.c.

Za możliwością stosowania tego przepisu, jako podstawy odpowiedzialności

Skarbu Państwa za szkodę spowodowaną wykonaniem nieprawomocnej decyzji

administracyjnej, opowiedział się już kilkakrotnie Sąd Najwyższy (wyroki z dnia

18 grudnia 2003 r. I CK 443/02, 9 lipca 2003 r. IV CKN 357/01, 23 marca 2004 r.

V CK 376/03 i orzeczenie z dnia 30 maja 2003 r. III CZP 34/03). Brak jednak

podstaw do przyjęcia stanowiska, że każda decyzja lub orzeczenie uchylone w toku

6

instancji może być uznane za niezgodne z prawem i tym samym ich wydanie rodzi

odpowiedzialność odszkodowawczą. Nie każda nieprawidłowość w działaniu

władzy publicznej może być kwalifikowana jako bezprawność w rozumieniu art. 417

k.c. W uzasadnieniu powołanego wyżej postanowienia z dnia 30.05.2003 r.

Sąd Najwyższy podkreślił, że bardzo często organ odwoławczy uchyla orzeczenie

lub decyzję z powodu odmiennej oceny stanu faktycznego, odmiennej wykładni

przepisów prawa materialnego, bądź przepisów regulujących zasady

postępowania, czy też z powodu nie wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności

sprawy. Z tego względu nie można akceptować poglądu, że każde wadliwe

działanie organu pierwszej instancji powinno być uznane za bezprawne.

W uzasadnieniu wyroków z dnia 9.07.2003 r. IV CKN 357/01 i 23.03.2004 r. V CK

376/03 Sąd Najwyższy wyraził ocenę, że o istnieniu podstaw do odpowiedzialności

Skarbu Państwa za wadliwą decyzję nieostateczną można mówić wyjątkowo,

jedynie w przypadku, gdy narusza ona prawo w sposób rażący. W rozstrzyganej

sprawie ostateczna decyzja podatkowa dotycząca zobowiązań powódki i jej męża

potwierdziła istnienie tego zobowiązania, ale w znacznie niższej wysokości niż to

pierwotnie przyjęto. Treść decyzji ostatecznej nie wskazuje na szczególnie istotne

uchybienia organu podatkowego pierwszej instancji. Powódka nie wnioskowała zaś

innych dowodów dla wykazania, że decyzja, na mocy której ustalono wysokość jej

zobowiązań podatkowych na kwotę ponad 30 000 zł., została wydana

w okolicznościach wskazujących na bezprawność działania organu podatkowego.

Podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa powódka

upatrywała w samym fakcie wadliwości tej decyzji stwierdzonej w toku

postępowania instancyjnego, co jak już wcześniej wskazano nie było wystarczające

do przyjęcia istnienia podstaw odpowiedzialności deliktowej Skarbu Państwa.

Ostatecznie, mimo błędnego w części uzasadnienia, usprawiedliwiona była zatem

ocena Sądu drugiej instancji, że roszczenie odszkodowawcze powódki nie

znajdowało uzasadnionych podstaw. Przemawiało to za oddaleniem skargi

kasacyjnej na podstawie art. 39814

k.p.c., gdyż zaskarżony wyrok odpowiada

prawu. Wymaga jednocześnie podkreślenia, że Sąd Apelacyjny uznał powództwo

za bezzasadne także z tej przyczyny, że w jego ocenie brak było normalnego

związku przyczynowego pomiędzy koniecznością zapłacenia przez pozwaną

7

ustalonego przez organ podatkowy pierwszej instancji zobowiązania podatkowego,

a wstrzymaniem przez powódkę prowadzonej produkcji cykli filmowych i wynikłymi

z tego stratami finansowymi powódki. Ocena ta została oparta o dokonaną przez

Sąd drugiej instancji analizę sytuacji finansowej firmy powódki oraz kosztów

prowadzonej przez nią działalności. Zgromadzone w tym zakresie dowody w jego

ocenie nie pozwalały przyjąć, aby powódka wykazała, że zapłata przez nią podatku,

przy uwzględnieniu jego wysokości oraz jego częściowego zwrotu w toku

postępowania instancyjnego, mogła zaważyć na dalszych losach produkcji filmowej

prowadzonej przez powódkę. Rozważania Sądu Apelacyjnego w tej części zostały

zakwestionowane w skardze kasacyjnej poprzez podniesienie zarzutów naruszenia

przepisów postępowania dotyczących przeprowadzenia dowodów, pominięcia

części z nich i wadliwej oceny rozkładu ciężaru dowodów w procesie. Ocena

zasadności tych zarzutów przez Sąd Najwyższy stała się bezprzedmiotowa

w sytuacji, gdy skarga kasacyjna powódki nie mogła być uwzględniona z tego

względu, że powództwo, jak już wyżej wskazano, było pozbawione uzasadnionej

podstawy materialnoprawnej. Zatem nawet błędna ocena co do braku istnienia

normalnego związku przyczynowego, jako kolejnej przesłanki roszczenia

odszkodowawczego, wyrażona przez Sąd drugiej instancji, pozostawała bez

wpływu na możliwość uwzględnienia skargi kasacyjnej powódki.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 39821

k.p.c.