V CSK 39/06

Sygn. akt V CSK 39/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz

SSA Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. G.

przeciwko K. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 6 lipca 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód W. G. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego K. P. kwoty

117.415 złotych z ustawowymi odsetkami, co do kwoty 103.700 złotych od dnia 19

kwietnia 2001 roku do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu powództwa wskazał, że 28 czerwca 2001 roku Sąd

Okręgowy wydał nakaz zapłaty przeciwko „F.” sp. z o. o. z siedzibą w K. Wobec

bezskuteczności egzekucji z majątku spółki powód skierował roszczenie przeciwko

pozwanemu K. P. pełniącemu funkcję prezesa zarządu spółki.

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc, że 19 marca 2001 roku

został odwołany z funkcji prezesa zarządu uchwałą zgromadzenia wspólników.

Nadto wskazał, że w czasie pełnienia przez niego funkcji prezesa zarządu nie było

podstaw do zgłoszenia wniosku o upadłość lub do wszczęcia postępowania

układowego. Dla wykazania tych okoliczności pozwany wniósł o przeprowadzenie

dowodów z bilansu spółki „F.” za okres od 1 stycznia 2001 r. do 19 marca 2001 r.

oraz rachunku wyników, stanu gotówki w kasie na dzień 19 marca 2001 r. i stanu

środków na rachunkach bankowych na dzień 19 marca 2001 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 14 października 2004 roku zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 117.415 złotych z ustawowymi odsetkami od

kwoty 103.700 złotych od dnia 19 kwietnia 2001 r. do dnia zapłaty.

Sąd ten ustalił, że pozwany był prezesem zarządu spółki z o.o. „F.”

działającej od 1998 roku. 1 lipca 2000 roku powód prowadzący działalność

gospodarczą pod nazwą PPUH W. zawarł z w/w spółką umowę najmu

pomieszczeń magazynowych i biurowych położonych w K. Umowa została zawarta

na czas określony do dnia 31.06.2002 roku a czynsz miał wynosić równowartość

10.659 DM wraz z podatkiem VAT. Z inicjatywy spółki „F.” doszło do

wcześniejszego rozwiązania umowy najmu. W porozumieniu z dnia 2 kwietnia 2001

roku spółka zobowiązała się do zapłacenia odszkodowania za wcześniejsze

rozwiązanie umowy w kwocie brutto 103.700 złotych.

3

Sąd Okręgowy nakazem zapłaty z dnia 28.06.2001 roku zobowiązał spółkę

„F.” do zapłaty powodowi tej kwoty łącznie z kosztami postępowania w wysokości

13.715 złotych. Wobec bezskuteczności postępowania egzekucyjnego przeciwko

spółce, powód złożył 28 września 2001 r. wniosek o ogłoszenie jej upadłości, który

został odrzucony z powodu nie uiszczenia zaliczki na koszty postępowania

upadłościowego.

19 marca 2001 roku pozwany złożył rezygnację z funkcji prezesa zarządu

spółki i w tym dniu został uchwałą zgromadzenia wspólników odwołany z zarządu.

20 kwietnia 2001 roku pozwany skierował do Sądu Rejonowego wniosek

o dokonanie zmian w rejestrze handlowym i wykreślenie go jako prezesa zarządu.

Dopiero 15 marca 2002 roku Sąd Rejonowy, w związku ze zmianą firmy spółki,

zarejestrował zmiany w składzie jej zarządu.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwany ponosi wobec powoda odpowiedzialność

na mocy art. 299 k.s.h. i to pomimo rezygnacji z funkcji członka zarządu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 lipca 2005 roku oddalił apelację

pozwanego, w której zarzucał między innymi błędne przyjęcie, że w czasie kiedy

był członkiem zarządu spółki spełniały się przesłanki do ogłoszenia jej upadłości i

związane z tym pominięcie wniosków dowodowych dotyczących stanu

majątkowego spółki w okresie od stycznia 2001 r. do 19 marca 2001 r.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i jego ocenę

prawną i uznał, że pozwany ponosi odpowiedzialność z art. 299 § 1 k.s.h. Pozwany

pełnił funkcję członka zarządu w czasie, kiedy spółka „F.” zaprzestała płacenia

długów. Sąd ten wskazał, że spółka w 2000 roku osiągnęła stratę w kwocie

1.320.117,09 złotych. Już w tym czasie według sądu spółka zaprzestała płacenia

wymagalnych długów a sprawozdanie finansowe za 2000 r. wykazało, że jej

zobowiązania nie miały pokrycia w jej majątku

Sąd Apelacyjny podkreślił jednocześnie, że odwołanie członka zarządu

spółki z o.o., nie ujawnione w rejestrze handlowym, nie zwalnia go

od odpowiedzialności z art. 299 § 1 prawa upadłościowego i naprawczego.

4

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1 § 1 i 2 Rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 roku prawo upadłościowe a także art.

299 k.s.h., przez błędne uznanie, że skutecznie odwołany członek zarządu

odpowiada za zobowiązania spółki, wobec której egzekucja okazała się

bezskuteczna, powstałe w czasie gdy nie był on członkiem zarządu. Według

skarżącego, sąd odwoławczy naruszył prawo procesowe tj. art. 227 i 233 k.p.c.

przez pominięcie zawartych w apelacji nowych i ponowionych wniosków

dowodowych na okoliczność, że w czasie kiedy sprawował funkcje członka zarządu

spółki nie zachodziły przesłanki do ogłoszenia upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok, wydany po dniu 6 lutego 2005 r. tj. po wejściu w życie

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r.

Nr 13, poz. 98) stał się prawomocny i dlatego do jego zaskarżenia stosuje się

obowiązujące po tej dacie przepisy dotyczące skargi kasacyjnej. Przewidują one

istotne ograniczenia podstaw skargi kasacyjnej dla wszystkich wnoszących skargi.

Zgodnie bowiem z art. 398 3

§ 3 k.p.c. wyłączona została możliwość oparcia skargi

kasacyjnej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów i to bez

względu na to, czy naruszenie przepisów związanych z ustaleniami faktycznymi

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dlatego nie zasługuje na uwzględnienie

skarga kasacyjna w której, w ramach naruszenia przepisów procesowych zarzuca

się wadliwą ocenę przeprowadzonych dowodów (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 2005 r. III CSK 13/05 Biul. SN 2005/12/8).

Przesłankami odpowiedzialności z art. 299 k.s.h. są: istnienie określonego

zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w czasie, kiedy dana osoba

była członkiem zarządu, oraz bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania wobec

spółki niezależnie od tego, czy ta osoba jest nadal członkiem zarządu.

Bezskuteczność egzekucji została wykazana przez stronę powodową. Rozważając

czy został wypełniony pierwszy przytoczony wyżej warunek należy podnieść,

iż zobowiązanie spółki z tytułu czynszu najmu powstało z chwilą zawarcia umowy

5

najmu tj. 1 lipca 2000 r. Zobowiązanie zapłaty określonej sumy pozostaje w ścisłym

związku z rozwiązaniem tej umowy ze skutkiem na koniec marca 2001 r.

Odszkodowanie jest konsekwencją niewykonania umowy terminowej. Do przyjęcia

odpowiedzialności z art. 299 k.s.h. wystarczy istnienie zobowiązania w czasie

sprawowania funkcji członka zarządu, nie jest natomiast konieczne oby

zobowiązanie w tym czasie było wymagalne (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

25 września 2003 r. V CK 198/02 Wokanda 2004/6/7). Tak jak obciążałyby

pozwanego niewymagalne do dnia jego rezygnacji należności czynszowe, tak samo

obciąża go kwota zastrzeżona w zamian za wcześniejsze rozwiązanie terminowej

umowy i uchylenie związanego z nią obowiązku świadczenia z tytułu czynszu.

Dlatego niesłusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej, iż nie zaspokojone

zobowiązanie spółki powstało dopiero po złożeniu przez pozwanego rezygnacji

z pełnienia funkcji członka zarządu spółki.

Odpowiedzialność przewidzianą w art. 299 k.s.h. ponoszą osoby, które były

członkami zarządu w czasie właściwym dla ogłoszenia upadłości (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 1999 r. II CKN 608/98 OSNC 2000/4/67).

Zastosowanie art. 299 k.s.h. zależy zatem od prawidłowej oceny, czy rzeczywiście

w czasie, kiedy pozwany był prezesem zarządu spółki „F.” ujawniły się

okoliczności, które nakładały na niego obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

upadłości spółki w terminie określonym w art. 5 obowiązującego wówczas prawa

upadłościowego (tj. Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.).

Sąd Apelacyjny przyjmując, że pozwany we właściwym czasie nie zgłosił

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki „F.” nie wskazał jednoznacznie w związku

z art. 1 § 1 prawa upadłościowego, kiedy spółka trwale zaprzestała płacenia

długów. Jednocześnie zważyć należy, że dla wypełniania tej podstawy upadłości

nie wystarczy poprzestać – tak jak to uczynił sąd odwoławczy – na stwierdzeniu,

że dłużnik nie płaci długów wymagalnych. Według art. 2 prawa upadłościowego

zaprzestanie płacenia długów musi być trwałe a nie może polegać na przejściowym

wstrzymaniu regulowania zobowiązań. Trwałe zaprzestanie płacenia długów

oznacza, że dłużnik nie tylko obecnie nie płaci długów ale także nie będzie tego

czynił w przyszłości z powodu braku niezbędnych środków (tak Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 14 czerwca 2000 r. V CKN 1117/00 system informacji

6

prawniczej lex 56047). Z tej przyczyny rację ma skarżący, nie tylko co do oceny

przesłanki ogłoszenia upadłości zamieszczonej w art. 1 § 1 prawa upadłościowego,

ale także co do odmowy przeprowadzenia dowodów zmierzających do wykazania

rzeczywistej sytuacji majątkowej spółki do czasu, kiedy złożył rezygnację z funkcji

prezesa zarządu spółki.

Odnotowując odmienne wypowiedzi judykatury co do możliwości

przytoczenia art. 227 k.p.c. jako podstawy kasacji (patrz wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 7 października 2004 r. IV CK 75/03 system informacji prawniczej lex

142533) Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę podziela pogląd,

że naruszenie art. 227 k.p.c. może także polegać na odmowie przeprowadzenia

przez sąd dowodów zmierzających do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy

(tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 stycznia 2001 r. IV CKN 970/00 lex 52753,

z dnia 7 marca 2001r. I PKN 299/00 OSNCP 2002/23/573).

Podobne zastrzeżenia wiążą się z drugą przesłanką upadłości (art. 1 § 2 prawa

upadłościowego) polegającą na nadmiernym zadłużeniu, czyli przewyższeniu

pasywów spółki z ograniczona odpowiedzialnością nad jej aktywami. Z całą

pewnością prowadzenie działalności gospodarczej ze stratą nie jest równoważne

z takim stanem spółki, jeśli straty mają pokrycie w aktywach spółki. Upadłości nie

usprawiedliwia także mechaniczne porównanie sum bilansowych, bez oceny

struktury pozycji biernych majątku, zwłaszcza, gdy są to w większości

krótkoterminowe pożyczki bankowe, typowe dla współczesnej działalności

gospodarczej. Poza tym należy zwrócić uwagę, że według sądu odwoławczego art.

1 § 2 prawa upadłościowego miałby zastosowanie w kontekście stanu majątkowego

spółki na dzień 19 marca 2001 r., przy hipotetycznym (wobec odmowy

przeprowadzenia dowodów o których była mowa wyżej) założeniu, iż stan ten nie

uległ poprawie w stosunku do sprawozdania finansowego za 2000 r.

Przyjmując spełnienie przesłanek do ogłoszenia upadłości spółki „F.” Sąd

Apelacyjny nie wskazał jednoznacznie, kiedy i w jakim czasie przesłanki te

obligowały pozwanego z mocy art. 5 prawa upadłościowego, jako reprezentanta

spółki, do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Z jednej strony sąd przyjął

zaprzestanie płacenia długów w 2000 r., by zaraz dalej wskazać, że stan

7

uzasadniający ogłoszenie upadłości wystąpił w momencie orzeczenia nakazu

zapłaty przeciwko spółce, który został wydany 28 czerwca 2001 r., już po rezygnacji

przez powoda z funkcji członka zarządu spółki.

Zagadnienie odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 298 k.h.,

a obecnie oparte na identycznie brzmiącej podstawie z art. 299 k.s.h., było

przedmiotem rozbieżnych wypowiedzi judykatury. Według jednego poglądu

odwołanie członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie ujawnione

w rejestrze, nie zwalnia go od odpowiedzialności za zobowiązania spółki (tak Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 4 kwietnia 2000 r. V CKN 10/00 OSNC 2000/12/219,

Sąd Apelacyjny w Białymstoku z dnia 20 maja 2003 r. I ACa 201/03 OSA

2003/11/50). Według odmiennego poglądu, który podziela Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym sprawę, wpis określonej osoby w charakterze członka

zarządu nie rozstrzyga o ponoszeniu przez tę osobę odpowiedzialności na

zasadach ustanowionych w art. 298 k.h. (299 k.s.h.). Takie stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 28 września 1999 r. II CKN 608/98 (OSNC 2000/4/67),

z dnia 25 września 2003 r. V CK 198/02 (Wokanda 2004/6/7), z dnia 7 lipca 2005 r.

V CK 198/02 (nie publ). Przekonują zawarte w tych orzeczeniach argumenty

odwołujące się do deklaratywnego charakteru wpisu członków zarządu do

Krajowego Rejestru Sadowego a poprzednio do rejestru handlowego. Słusznie

podnosi się również, ze obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości

obciąża osoby piastujące funkcje członków zarządu a nie te, o których wierzyciele

sądzą, na podstawie nieaktualnego wpisu do rejestru, że są członkami zarządu.

Domniemania wynikające z wpisów uskutecznionych poprzednio w rejestrze

handlowym (art. 24 k.h.) a obecnie Krajowym Rejestrze Sądowym (art. 14, 17)

chroniły i chronią osoby trzecie względem spółki a nie względem członków jej

zarządu. Jeżeli zatem stan uzasadniający zgłoszenie upadłości lub wszczęcia

postępowania układowego nastąpił po rezygnacji przez pozwanego z funkcji

członka zarządu wyłączona jest jego odpowiedzialność, o której mowa w art. 299

k.s.h.. Tą datą graniczną jest 19 marca 2001 tj. dzień kiedy dotarło do spółki

oświadczenie pozwanego o rezygnacji. Wynika to z treści art. 746 k.c. w związku

z art. 61 k.c., do których odsyła art. 202 § 5 k.s.h. Z tą chwilą wygasł mandat

8

członka zarządu sprawowany przez pozwanego, niezależnie od tego, kiedy ten fakt

zostanie ujawniony w rejestrze.

Wobec zasadności skargi kasacyjnej zarówno w zakresie przepisów prawa

procesowego jak i prawa materialnego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

sądowi drugiej instancji.

jz