I CSK 118/05

Sygn. akt I CSK 118/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa M. G.

przeciwko J. G. i Skarbowi Państwa

- Prezesowi Sądu Okręgowego w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2006 r.,

skarg kasacyjnych pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 kwietnia 2005 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I w części uwzględniającej

powództwo wobec Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego

w W. oraz orzekającej o kosztach procesu obciążających Skarb

Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w W. i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

2

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego

2. oddala skargę kasacyjną pozwanej J. G.

3. zasądza od pozwanej J. G. na rzecz powoda 1800 zł (tysiąc

osiemset) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sad Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 28 maja 2004 r. zasądził od pozwanej

J. G. na rzecz powoda M. G. 132 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 28 maja

2004 r., umorzył postępowanie co do kwoty 6000 zł, o którą powód ograniczył

powództwo, zaś powództwo w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa oddalił.

Sad ten ustalił, że wyrokiem z dnia 19 lutego 1985 r. Sąd Rejonowy

rozwiązał przez rozwód związek małżeński M. i J. G. Pozwana we wniosku z dnia

16 października 1991 r. domagała się dokonania podziału majątku dorobkowego w

taki sposób, aby przyznać jej na wyłączną własność lokal mieszkalny nr 21

położony w W. przy ul. K.. Przesłuchana w charakterze strony pozwana zeznała, że

mieszkanie to powód otrzymał od swojej matki, jednakże miało ono być prezentem

dla rodziny, a powód przed wyjazdem do USA sprzedał należące do majątku

dorobkowego przedmioty, których wartość odpowiadała połowie wartości

mieszkania. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 2 października 1992 r.

uwzględnił wniosek pozwanej i przyznał jej na wyłączną własność lokal mieszkalny,

którego dotyczyło postępowanie o podział majątku dorobkowego. Po złożeniu przez

powoda skargi o wznowienie postępowania Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia

5 lipca 2000 r. oddalił wniosek pozwanej przyjmując, że lokal mieszkalny stanowił

majątek odrębny powoda. J. G. sprzedała ten lokal w grudniu 1994 r., a sama z

rodziną zamieszkała u swojego ojca. Pieniądze uzyskane ze sprzedaży mieszkania

przeznaczyła na kupno mieszkania dla swojej rodziny. Jego własność przeniosła

później na rzecz córki stron. W ocenie Sądu pierwszej instancji powództwo o

zapłatę wobec pozwanej zasługiwało na uwzględnienie na podstawie art. 415 i 405

k.c., skoro sprzedaż lokalu przez pozwaną wykluczała jego zwrot powodowi w

3

naturze. Szkoda powoda pozostawała natomiast w nieznacznym stopniu w związku

przyczynowym z uchybieniami Sądu Rejonowego, który dokonał podziału majątku

dorobkowego. Nadto możliwość naprawienia szkody w drodze przewidzianej w art.

415 k.c. wyłączała związek przyczynowy między tą szkodą, a uchybieniami Sądu.

Przemawiało to za oddaleniem powództwa wobec Skarbu Państwa.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powoda i pozwanej J. G. wyrokiem

z dnia 5 kwietnia 2005 r. oddalił apelację pozwanej, a w wyniku uwzględnienia

apelacji powoda zmienił zaskarżony wyrok w stosunku do Skarbu Państwa w ten

sposób, że zasądził od tego pozwanego 132 000 zł z odsetkami ustawowymi od 28

maja 2004 r., z zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia przez jednego z

pozwanych zwalnia drugiego. W ocenie Sądu drugiej instancji ostateczny wynik

postępowania o podział majątku dorobkowego wskazuje, że lokal mieszkalny objęty

wnioskiem pozwanej należał do majątku odrębnego M. G. W wyniku zbycia tego

lokalu przez pozwaną doszło do uszczuplenia majątku powoda. Pozwana uzyskała

w ten sposób korzyść majątkową i w świetle art. 405 k.c. była zobowiązana do jej

zwrotu na rzecz powoda. Dla istnienia tego obowiązku nie miało znaczenia, czy

pozwana w chwili uzyskania wzbogacenia wiedziała o braku podstawy prawnej do

przyznania jej mieszkania oraz czy zawiniła dojście do niekorzystnego dla powoda

przesunięcia majątkowego. Pozwana od dnia doręczenia jej odpisu skargi

o wznowienie postępowania, co miało miejsce w dniu 14 kwietnia 1995 r., winna

była liczyć się z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści majątkowej. Nabyty przez

siebie lokal pozwana przekazała córce dopiero w 1999 r. Nie zachodziły zatem

podstawy do wyłączenia odpowiedzialności pozwanej na podstawie art. 409 k.c.

Roszczenie powoda z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie uległo

przedawnieniu, skoro powód wytoczył powództwo w dniu 24 lipca 2001 r.,

a pozwana uzyskała korzyść majątkową w 1992 r. Wysokość tej korzyści Sąd

pierwszej instancji ustalił prawidłowo, w oparciu o opinię biegłego co do wartości

lokalu. Z tych względów apelacja pozwanej była nieuzasadniona i podlegała

oddaleniu.

Usprawiedliwiona była natomiast apelacja powoda. Uwzględniając wniosek

pozwanej o dokonanie podziału majątku dorobkowego Sąd Rejonowy rażąco

naruszył treść art. 33 pkt 2 k.r.o., dokonując przy tym ustaleń faktycznych bez

4

przeprowadzenia właściwej oceny dowodów. Świadczy to o winie funkcjonariusza

państwowego. W wyniku uchybień w prowadzonym postępowaniu o podział

majątku dorobkowego powód doznał szkody związanej z utratą należącego do

niego mieszkania. W ocenie Sądu Apelacyjnego za powstanie tej szkody Skarb

Państwa ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 417 k.c., w brzmieniu

obowiązującym przed zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o

zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Ponieważ Skarb

Państwa ponosił odpowiedzialność deliktową, a pozwana J. G. odpowiadała z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia, w tym samym zakresie, uwzględniając powództwo

wobec obojga tych pozwanych należało zastrzec, że spełnienie świadczenia przez

jednego z pozwanych zwalnia drugiego.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwani złożyli skargi kasacyjne. Pozwana J.

G. w skardze opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ k.p.c. zarzuciła:

- w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 405 i 409

k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie oraz art. 5 k.c. przez jego niewłaściwą

wykładnię

- w ramach podstawy naruszania przepisów postępowania mającego istotny

wpływ na wynik sprawy obrazę art. 233 § 1 i 230 k.p.c., art. 234 k.p.c. oraz art. 3

k.p.c.

W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części

dotyczącej zasądzenia od pozwanej kwoty 132 000 zł. wraz z odsetkami i kosztami

procesu i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w tym

zakresie, ewentualnie uchylenie wyroku w części zaskarżonej przez pozwaną

i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prezesa Sądu Okręgowego

w W. w swojej skardze kasacyjnej opartej o podstawę naruszenia prawa

materialnego zarzucił obrazę art. 417 k.c., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie

oraz art. 418 k.c., w wyniku nie rozważenia istnienia przesłanek odpowiedzialności

wynikających z treści tego przepisu. Powołując się na te zarzuty wniósł o uchylenie

5

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej pozwanej J. G. został zawarty zarzut naruszenia art.

233 § 1 i art. 230 k.p.c. poprzez dokonanie wadliwej oceny materiału dowodowego.

Zarzut ten nie mógł być uwzględniony wobec brzmienia art. 3983

§ 3 k.p.c., który to

przepis przewiduje, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Podobnie nieuzasadniony był zarzut

naruszenia art. 234 k.p.c. w wyniku rzekomego pominięcia mocy domniemań

prawnych wynikających z wpisu prawa własności lokalu mieszkalnego, którego

dotyczył wniosek o podział majątku dorobkowego, na rzecz powódki. Sąd

Apelacyjny nie wykluczył istnienia domniemania wskazującego na nabycie przez

powódkę prawa własności lokalu, ujawnionego w księdze wieczystej. Artykuł 234

k.p.c. stanowi, że domniemania prawne wiążą Sąd, jednakże mogą być obalone,

ilekroć ustawa tego nie wyłącza. Sad Apelacyjny uznał, że wynik postępowania o

podział majątku dorobkowego po jego wznowieniu wskazywał, że pozwana nie

mogła nabyć skutecznie prawa własności przydzielonego jej pierwotnie lokalu, gdyż

nie należał on do majątku dorobkowego i nie podlegał podziałowi. Oceny tej nie

sposób kwestionować. Sąd drugiej instancji nie naruszył również art. 3 k.p.c. przy

ocenie przyczyn wznowienia postępowania i jego skutków dla pozwanej. Już Sąd

pierwszej instancji ustalił, że postępowanie zostało wznowione z powodu

nieważności na podstawie przepisu art. 401 pkt 2 k.p.c., gdyż M.G. w sprawie o

podział majątku dorobkowego został pozbawiony możliwości działania. Ustalenia

tego Sąd Okręgowy dokonał w oparciu o akta sprawy o wznowienie postępowania.

Akceptując to ustalenie Sąd Apelacyjny nie działał wbrew zasadzie prawdy

przewidzianej w art. 3 k.p.c., z której wynika obowiązek składania przez strony

postępowania oświadczeń procesowych zgodnie z prawdą.

W zakresie zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego pozwana

kwestionowała między innymi ocenę Sądu drugiej instancji, co do istnienia

podstawy jej odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w sytuacji,

gdy Sąd ten stwierdził odpowiedzialność odszkodowawczą drugiego z pozwanych

6

wynikającą z deliktu (art. 417 k.c.). Stanowisko pozwanej, że odpowiedzialność

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia ma charakter subsydiarny i bezpodstawne

wzbogacenie stosuje się jako źródło zobowiązania, gdy brak jest innych podstaw

odpowiedzialności nie może być uznane za usprawiedliwione w żadnym przypadku

w sytuacji dotyczącej odpowiedzialności różnych osób, z których jedna miałaby

odpowiadać wyłącznie w oparciu o przepisy dotyczące bezpodstawnego

wzbogacenia, a druga na podstawie przepisów regulujących odpowiedzialność

deliktową. Sąd Apelacyjny przyjął zasadnie, że w tego rodzaju sytuacji dochodzi do

zbiegu podstaw odpowiedzialności różnych osób, które wobec uprawnionego

ponoszą odpowiedzialność na zasadzie in solidum. Nie można podzielić również

stanowiska skarżącej, że na gruncie art. 409 k.c. wyłączony jest obowiązek zwrotu

korzyści uzyskanej na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia, jeżeli istnieje

obowiązek naprawienia szkody odpowiadającej wysokości korzyści nałożony przez

Sąd na inną osobę. Artykuł 409 k.c. ma zastosowanie w przypadku, gdy osoba

która korzyść majątkową uzyskała, zużyła ją lub utraciła w taki sposób, że nie jest

już wzbogacona, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinna była

liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu. Obowiązek zwrotu korzyści nie jest zaś

wyłączony, gdy osoba która doznała uszczerbku dysponuje także roszczeniem

odszkodowawczym wobec innego sprawcy szkody związanej z doznanym

uszczerbkiem majątkowym. Prawidłowa była przy tym ocena Sądu Apelacyjnego,

że w okolicznościach rozstrzyganej sprawy pozwana winna była liczyć się

z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści od momentu powzięcia wiadomości

o wznowieniu postępowania o podział majątku dorobkowego, w którym zapadło

korzystne dla niej postanowienie przyznające na własność pozwanej lokal

mieszkalny uznany za składnik majątku dorobkowego. Żądanie powoda dotyczące

wydania korzyści majątkowej uzyskanej przez pozwaną bez podstawy prawnej nie

stanowiło nadużycia prawa w rozumieniu art. 5 k.c. i zarzut naruszenia tego

przepisu w wyniku uwzględnienia powództwa był nieuzasadniony. Z przyczyn wyżej

wskazanych skarga kasacyjna pozwanej J. G. była pozbawiona uzasadnionych

podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

Usprawiedliwiona była natomiast skarga kasacyjna pozwanego Skarbu

Państwa. Nie ulega wątpliwości, że odpowiedzialność Skarbu Państwa mogła

7

wchodzić w grę jedynie w związku z wydanym przez Sąd Rejonowy wadliwym

postanowieniem w sprawie o podział majątku dorobkowego, w wyniku którego

powód utracił lokal mieszkalny stanowiący składnik jego majątku odrębnego.

Wydanie tego orzeczenia Sąd Apelacyjny uznał za delikt w rozumieniu art. 417 k.c.

w brzmieniu, jaki miał ten przepis przed jego zmianą dokonaną ustawą z dnia 17

czerwca 2004 r. o zmianie ustawy-Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 162, poz. 1692). Wspomniane wyżej postanowienie Sądu Rejonowego

zapadło w dniu 29 października 1992 r. W tym czasie obowiązywał jeszcze art. 418

k.c., który przewidywał odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za

szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych na skutek wydania

orzeczenia lub zarządzenia. Przepis ten mający charakter regulacji szczególnej

wobec unormowania zawartego w art. 417 k.c. dotyczył również naprawienia szkód

powstałych w wyniku wydania wadliwych orzeczeń sądowych. Sąd Apelacyjny

pominął całkowicie ocenę, czy przepis ten miał zastosowanie w rozstrzyganej

sprawie. Wprawdzie art. 418 k.c. utracił moc w wyniku uznania go za niezgodny z

art. 77 Konstytucji, na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia

2001 r., to jednak powyższe nie oznacza, że przepis ten nie ma zastosowania do

oceny zdarzeń, które miały miejsce przed dniem 17 października 1997 r. tj. przed

dniem wejścia w życie obowiązującej obecnie Konstytucji. Wymaga podkreślenia,

że art. 77 Konstytucji wprowadzający zasadę odpowiedzialności Skarbu Państwa

za niezgodne z prawem działania władzy publicznej nie miał swojego odpowiednika

w obowiązującej wcześniej ustawie zasadniczej. Dlatego też skutki uznania przez

Trybunał Konstytucyjny art. 418 k.c. za niezgodny z art. 77 Konstytucji nie mogą

sięgać wstecz, przed datę wejścia w życie tego przepisu. Za taką oceną skutków

utraty mocy art. 418 k.c. opowiedział się kilkakrotnie Sąd Najwyższy (przykładowo

w wyroku z dnia 20 października 2004 r., IV CK 96/04, wyroku z dnia

9 października 2003 r., I CK 150/02, OSNC, 2004/7-8/132, wyroku z dnia

26 stycznia 2006 r., II CK 318/05). W uzasadnieniu ostatniego z powołanych wyżej

wyroków Sąd Najwyższy wyraził również pogląd, że roszczenie o naprawienie

szkody przeciwko Skarbowi Państwa ocenia się według przepisów obowiązujących

w dacie zdarzenia powodującego powstanie zobowiązania. Uwzględniając

powyższe oraz fakt, że wadliwe postanowienie dotyczące podziału majątku

8

dorobkowego M. i J. G. zapadło w dniu 29 października 1992 r. należało przyjąć, że

odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa wobec powoda za skutki

wydania tego orzeczenia podlegała regulacji określonej w art. 418 k.c. Uzasadniony

był zatem zarzut naruszenia prawa materialnego zawarty w skardze kasacyjnej

Skarbu Państwa. Dlatego też zaskarżony wyrok w części dotyczącej powództwa

uwzględnionego wobec Skarbu państwa podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego zostało oparte o treść art.

98 § 1, 391 § 1 i 39821

k.p.c.

jc