III CK 280/05

Sygn. akt III CK 280/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Szpitala Wojewódzkiego

[…]

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia w Warszawie – L. Oddziałowi

Wojewódzkiemu

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 maja 2006 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 grudnia 2004 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I i przekazuje sprawę w tym

zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2004r. Sąd Okręgowy w L. oddalił powództwo

Samodzielnego Publicznego Szpitala Wojewódzkiego […] przeciwko Narodowemu

Funduszowi Zdrowia o zasądzenie kwoty 14 614 958,50 zł. z ustawowymi

odsetkami tytułem zwrotu wypłaconej przez powoda jego pracownikom ustawowej

podwyżki wynagrodzeń. Oddalając powództwo Sąd pierwszej instancji nie odciążył

strony powodowej kosztami procesu.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 grudnia 2004r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powoda oraz zażalenie pozwanego od powyższego wyroku i również nie

obciążył strony powodowej kosztami postępowania.

Sądy ustaliły, że w latach 2001- 2003 stronę powodową łączyły z L.

Regionalną Kasą Chorych (poprzedniczką prawną pozwanego) umowy o udzielanie

świadczeń zdrowotnych przysługujących ubezpieczonym w ramach powszechnego

ubezpieczenia zdrowotnego. Poczynając od dnia 1 stycznia 2001r. strona

powodowa zobowiązana była wypłacić swoim pracownikom podwyżkę

wynagrodzeń o przynajmniej 203 zł. miesięcznie, co przewidywał art. 4a ustawy

z dnia 19 grudnia 1994r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.

U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.), wprowadzony do tej ustawy przez ustawę

nowelizacyjną z dnia 22 grudnia 2000 r. (Dz. U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45). Powód

wypłacił częściowo przewidziane podwyżki i domagał się od strony pozwanej

zwrotu wypłaconych kwot, które zwiększały koszt świadczeń zdrowotnych

udzielanych przez niego ubezpieczonym na podstawie umów zawartych

z pozwanym. Strona pozwana odmówiła zwrotu wypłaconych kwot jak również

renegocjacji zawartych umów, które nie przewidywały zwiększenia należnych

stronie powodowej świadczeń ze względu na konieczność wykonania przez nią

obowiązku nałożonego przez art. 4a wskazanej wyżej ustawy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sądy obu instancji stwierdziły, iż nie ma

żadnych podstaw prawnych pozwalających na obciążenie strony pozwanej

obowiązkiem zwrotu powodowi kwot podwyżek wynagrodzeń wypłaconych

pracownikom. Uznały, że takiej podstawy nie stanowi wskazany wyżej art. 4a

3

ustawy z dnia 19 grudnia 1994 r., który stanowi źródło roszczeń pracowników

w stosunku do pracodawców o wypłatę podwyżki, ale nie nakłada na pozwany

Fundusz obowiązku zwrotu pracodawcom wypłaconych podwyżek. Nie ma także

żadnych podstaw, zdaniem Sądów, do przyjęcia, że w związku ze wzrostem

wynagrodzeń pracowników służby zdrowia i wzrostem składki ubezpieczeniowej,

która wpłynęła do pozwanego Funduszu, powstał dla niego obowiązek renegocjacji

kontraktów i podwyższenia stawki za świadczenia, których koszt zwiększył się wraz

ze wzrostem wynagrodzeń. Nie ma zatem podstaw do rozważania

odpowiedzialności strony pozwanej na gruncie art. 471 k.c. Źródłem zgłoszonego

roszczenia o świadczenie nie może być także art. 357(1) k.c. przewidujący jedynie

możliwość określenia przez sąd wysokości świadczenia umownego w razie

nadzwyczajnej zmiany stosunków.

W kasacji opartej na pierwszej podstawie wskazanej w art. 393(1) k.p.c.

obowiązującym do dnia 5 lutego 2005 r., strona powodowa zarzuciła naruszenie

art. 68 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 471 i art. 56 k.c. przez ich niezastosowanie

wskazując, że Sąd Apelacyjny pominął, iż zobowiązania dłużnika kontraktowego

wynikają także z ustaw i zasad współżycia społecznego. W uzasadnieniu wniosku

o przyjęcie kasacji do rozpoznania wskazano także na naruszenie art. 4a ustawy

z dnia 16 grudnia 1994 r. w zw. z art. 56 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo

o ustroju sądów powszechnych (Dz. U z 2005 r., Nr 13, poz. 98), kasacja strony

powodowej wniesiona od wyroku Sądu drugiej instancji wydanego przed wejściem

w życie powyższej nowelizacji k.p.c. (przed 6 lutym 2005 r.) podlega rozpoznaniu

według przepisów tego kodeksu obowiązujących przed zmianą.

Jak słusznie stwierdziły Sądy obu instancji kwestia źródeł finansowania

przewidzianej w art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu wynagrodzeń (…) podwyżki wynagrodzeń pracowników

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej oraz podmiotu

zobowiązanego do pokrycia zakładom opieki zdrowotnej wypłaconych pracownikom

4

należności budziła zasadnicze kontrowersje i wywoływała rozbieżności

w judykaturze, w tym także w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Trybunał

Konstytucyjny w orzeczeniach z dnia 18 grudnia 2002 r. K 43/01 (OTK-A 2002, nr

10, poz. 229) i z dnia 5 kwietnia 2005 r. (OTK-A 2005, nr 4, poz. 43) stwierdzając

zgodność z konstytucją omawianego przepisu wskazał jednocześnie na brak

prawidłowej regulacji źródeł i podmiotu zobowiązanego do pokrycia wzrostu

wynagrodzeń i orzekł, że rozstrzygnięcie o zgodności wskazanego przepisu

z konstytucją uwarunkowane jest rozumieniem go jako tworzącego

współodpowiedzialność systemu finansów publicznych za jego wykonanie.

Współodpowiedzialność tę odniósł do konstytucyjnych (art. 68 Konstytucji RP)

obowiązków władzy publicznej w zakresie ochrony zdrowia i wskazał, że środki

publiczne, w tym pochodzące ze zwiększonych składek na ubezpieczenie

społeczne, powinny być przeznaczone na zapewnienie realizacji obowiązku

podwyższenia wynagrodzeń wynikającego z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994

r. Stwierdził, że kasy chorych (poprzedniczki prawne pozwanego Funduszu)

będące podmiotami finansów publicznych w zakresie gromadzenia

i gospodarowania składkami oraz racjonalnego kształtowania odpłatności za usługi

służby zdrowia, zobowiązane są w zakresie swych funkcji do wykonywania

postanowień omawianej ustawy.

W ten nurt wykładni art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. wpisało się też

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2005 r. III CK 405/04 (OSNC 2006,

nr 2, poz. 36), w którym przyjęto, że wskazany przepis stanowi podstawę prawną

także dla roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec

kas chorych a później Narodowego Funduszu Zdrowia, jako właściwych podmiotów

systemu finansów publicznych, o pokrycie wydatków poniesionych na podwyżki

wynagrodzeń pracowników w zakresie, w jakim w danych okolicznościach nie

można było wymagać ich sfinansowania przez te zakłady z własnych środków.

Inne stanowisko w tym przedmiocie zajął Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

24 września 2003 r. I CK 143/03 (OSNC 2004, nr 11, poz. 179) i z dnia 11 sierpnia

2005 r. V CK 79/05 (nie publ.), w których stwierdził, iż brak podstaw prawnych do

obciążania kas chorych, a obecnie Narodowego Funduszu Zdrowia, obowiązkiem

zwrotu wydatków samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej na

5

pokrycie podwyżki wynagrodzeń przewidzianej w art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r., który to przepis nie może stanowić podstawy prawnej takiego roszczenia.

Ostatecznie jednak Sąd Najwyższy rozstrzygając to zagadnienie w uchwale

siedmiu sędziów z dnia 30 marca 2006 r. III CZP 130/05 (jeszcze nie publikowanej)

stwierdził, że art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu wynagrodzeń (…) stanowi – w związku z art. 56 k.c. –

podstawę roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

w stosunku do kasy chorych (Narodowego Funduszu Zdrowia) o zwrot kosztów

zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego

gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielenie

świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części.

Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że na kasach chorych, jako na

instytucji finansów publicznych dysponującej i gospodarującej środkami uzyskanymi

ze składek na ubezpieczenie społeczne, ciążył obowiązek takiego kształtowania

kontraktów zawieranych z publicznymi zakładami opieki zdrowotnej, by umożliwiały

one realizację świadczeń zdrowotnych i nie podważały ekonomicznych podstaw

funkcjonowania tych instytucji. Natura umownego stosunku zobowiązaniowego

wymaga od obu podmiotów kształtowania i realizowania umowy w taki sposób, by

uwzględnione zostały także skutki nakładanych na jeden z podmiotów obowiązków

ustawowych. Skoro wynagrodzenie za pracę, o którym mowa w art. 4a ustawy

z dnia 16 grudnia 1994 r., stanowi także koszt wykonania świadczeń opieki

zdrowotnej określonych w umowach samodzielnych publicznych zespołów opieki

zdrowotnej zawieranych z kasami chorych (Narodowym Funduszem Zdrowia), to

umowy te powinny zostać zmodyfikowane po wejściu w życie omawianego przepisu

w taki sposób, by uwzględniały nałożony na s.p.z.o.z. obowiązek podwyższenia

wynagrodzeń zwiększający koszt świadczeń zamówionych przez kasę. Wymaga

tego art. 56 k.c., w myśl którego czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej

wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, zasad współżycia społecznego

i ustalonych zwyczajów. Włączenie do systemu prawnego przepisu art. 4a ustawy

z dnia 16 grudnia 1994 r. i wynikającego zeń obciążenia dla publicznych z.o.z.

powoduje konieczność włączenia go także do stosunku zobowiązaniowego stron

o udzielenie świadczeń zdrowotnych, co prowadzi do istotnej modyfikacji tego

6

stosunku a konkretnie do rozszerzenia zobowiązania do finansowania tych

świadczeń.

Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że art. 4a, który spowodował jednorazowy

wzrost wynagrodzenia i kosztów świadczeń medycznych, nie podważył zasady

samofinansowania się publicznych zakładów opieki zdrowotnej i, jak wskazał

Trybunał Konstytucyjny, zamiarem ustawodawcy było obciążenie obu podmiotów

umów wydatkami związanymi z jego wprowadzeniem. Zatem zakłady opieki

zdrowotnej powinny wykorzystać wszystkie dostępne środki na realizację

obowiązku wprowadzonego omawianym przepisem, zaś kasy chorych (Narodowy

Fundusz Zdrowia) obowiązane są do pokrycia wydatków na podwyżki wynagrodzeń

pracowników jedynie w takim zakresie, w jakim w danych okolicznościach nie

można było wymagać sfinansowania ich przez s.p.z.o.z, przy zachowaniu przez nie

wszelkich zasad prawidłowego gospodarowania otrzymywanymi środkami

publicznymi.

Podzielając powyższe stanowisko zajęte w uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego stwierdzić trzeba skuteczność zarzutów kasacyjnych, co prowadzi do

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 393(13) § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 393(19) k.p.c.).

jc