III CSK 19/05

Sygn. akt III CSK 19/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Zespołu Opieki Zdrowotnej w S.

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia – M. Oddziałowi Wojewódzkiemu o

zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 lutego 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zespół Opieki Zdrowotnej w S. – w pozwie skierowanym przeciwko

Narodowemu Funduszowi Zdrowia, M. Oddział Wojewódzki– wnosił o zasądzenie

od pozwanego kwoty 1 608 914,94 zł z odsetkami, stanowiącej różnicę między

wypłaconą pracownikom w 2001 r. z tytułu podwyżki wynagrodzeń, wynikającej z

art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania

przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm. – dalej: „u.n.s.k.p.p.w.”), kwotą 2 124

836,02 zł a otrzymaną od pozwanego na podstawie aneksów do umów o udzielanie

świadczeń zdrowotnych kwotą 515 921,08 zł, zaliczoną na pokrycie poniesionych

wydatków.

Wyrokiem z dnia 6 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę orzeczenia następujący stan faktyczny.

W 2001 r. powód udzielał świadczeń zdrowotnych na podstawie umów

zawartych z M. Regionalną Kasą Chorych w Krakowie, będącą poprzedniczką

prawną pozwanego Narodowego Funduszu Zdrowia, mianowicie: umowy z dnia 29

grudnia 1999 r. dotyczącej świadczeń w zakresie lecznictwa zamkniętego,

zmienionej aneksami z 30 grudnia 2000 r., 2 maja, 23 maja, 13 sierpnia i 22

października 2001 r., umowy z dnia 29 grudnia 1999 r. dotyczącej świadczeń w

zakresie stomatologii, zmienionej aneksami z 30 listopada 2000 r., 25 stycznia, 14

maja, 10 sierpnia i 10 września 2001 r., umowy z dnia 14 kwietnia 2000 r.

dotyczącej świadczeń w zakresie medycyny szkolnej, zmienionej aneksami z 29

grudnia 2000 r., 21 lutego, 15 marca i 10 września 2001 r., umowy z dnia 1 grudnia

2000 r. dotyczącej świadczeń w zakresie rehabilitacji medycznej, zmienionej

aneksami z 24 stycznia, 7 maja i 9 sierpnia 2001 r., umowy z dnia 10 grudnia 2000

r. dotyczącej świadczeń w zakresie ambulatoryjnej opieki specjalistycznej,

zmienionej aneksami z 25 stycznia, 23 maja i 11 września 2001 r., umowy z dnia 20

grudnia 2000 r. dotyczącej świadczeń w zakresie pomocy doraźnej, zmienionej

aneksami z 21 maja, 20 czerwca, 1 sierpnia i 16 listopada 2001 r., oraz umowy z

dnia 23 kwietnia 2001 r. dotyczącej świadczeń w zakresie specjalistycznych badań

diagnostycznych, zmienionej aneksami z 9 sierpnia 2001 r., 28 września 2001 r. i

3

31 stycznia 2002 r. W umowach tych strony określiły roczną kwotę podlegającą

przekazaniu przez M. Regionalną Kasę Chorych na rzecz powoda i ustaliły, że w

razie systematycznego podwyższania wykonywania świadczeń przewidzianych w

umowie wysokość przekazanych środków może być negocjowana, z tym że

renegocjacje te będą uzależnione od sytuacji finansowej kasy chorych. Strony

postanowiły ponadto, że ustalenie ostatecznej kwoty należności z tytułu realizacji

umów w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2001 r. oraz jej rozliczenie nastąpi do

dnia 31 stycznia 2002 r.

W dniu 1 stycznia 2001 r. wszedł w życie art. 4a u.n.s.k.p.p.w., dodany przez

art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o negocjacyjnym

systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców

oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U.

z 2001 r. Nr 5, poz. 45 – dalej: „ustawa nowelizująca”), który stanowił, że

pracownikom samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej przysługuje

od dnia 1 stycznia 2001 r. przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, nie

niższy niż 203 zł miesięcznie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy łącznie

ze skutkami wzrostu wszystkich składników wynagrodzenia, z zastrzeżeniem ust.

2 (ust. 1). Z tytułu podwyżki wynagrodzeń wynikającej z tego przepisu powód

w 2001 r. wypłacił swoim pracownikom kwotę 2 124 836,02 zł.

W 2001 r. M. Regionalna Kasa Chorych uzyskała wyższe przychody od

planowanych, wobec czego podwyższyła wartość zawartych kontraktów

i sfinansowała „nadwykonania” za rok ubiegły. W okresie od 31 stycznia do

19 kwietnia 2002 r. strony sporządziły aneksy do umów z dnia 29 grudnia 1999 r.,

z dnia 1 grudnia 2000 r., z dnia 10 grudnia 2000 r., z dnia 20 grudnia 2000 r. oraz

z dnia 23 kwietnia 2001 r., w których zgodnie oświadczyły, że kwota, którą kasa

chorych zobowiązała się przekazać powodowi, stanowi ostateczną kwotę

należności i wyczerpuje wszelkie zobowiązania powoda z tytułu realizacji

świadczeń w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2001 r.

Powód wprowadził szereg zmian zmierzających do ograniczenia kosztów

swojej działalności; w planie rzeczowo-finansowym na rok 2001 przewidział

obowiązki związane z podwyżką wynagrodzeń. W ramach ujednolicania stawek na

4

poszczególne rodzaje świadczeń M. Regionalna Kasa Chorych podwyższyła ceny

usług świadczonych przez powoda i przekazała mu dodatkowe środki. W sierpniu

2001 r. na terenie objętym działalnością powoda zwiększyła się zachorowalność ze

względu na powódź. Z tej przyczyny strony podpisały aneksy do umów, na

podstawie których powód otrzymał na ten cel dodatkowe środki.

Dokonując oceny prawnej przedstawionego stanu faktycznego, Sąd

Okręgowy podkreślił, że powód dochodził kwoty objętej żądaniem z powołaniem się

na art. 357 1

i art. 415 k.c. Rozważając możliwość zastosowania pierwszego

z wymienionych przepisów, stwierdził, że nie zostały spełnione określone w nim

przesłanki, ponieważ zmiana stanu prawnego wywołana wejściem w życie art. 4a

u.n.s.k.p.p.w. nie może być uznana za nadzwyczajną zmianę stosunków; poza tym

zastosowaniu tego przepisu stoją na przeszkodzie zgodne oświadczenie stron

o wyczerpaniu wszelkich roszczeń powoda z tytułu realizacji umów w 2001 roku.

Podstawy prawnej żądania nie stanowi też drugi z wymienionych przepisów, powód

nie wykazał bowiem, że pozwany lub jego poprzedniczka prawna dopuścili się

czynu niedozwolonego.

Apelację powoda Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 11 lutego 2005 r.,

przeprowadzając następującą argumentację.

Według niekwestionowanych ustaleń Sądu pierwszej instancji, w okresie od

31 stycznia do 19 kwietnia 2002 r. strony zawarły aneksy do umów stanowiących

podstawę żądania, w których zawarły zgodne oświadczenia, że wymienione w nich

kwoty przekazane powodowi wyczerpują wszelkie zobowiązania kasy chorych

z tytułu realizacji w 2001 r. objętych tymi umowami świadczeń. Literalne brzmienie

tego rodzaju oświadczenia jest jednoznaczne, wobec czego nie ulega wątpliwości,

że mamy tu do czynienia z ugodami, w których kasa chorych zobowiązała się do

przekazania dodatkowych środków, a powód potwierdził, iż w ten sposób

wyczerpane zostały wszystkie jego roszczenia w stosunku do kasy chorych z tytułu

świadczeń udzielonych w 2001 r. Nie można w tej sytuacji przyjmować, że nie

doszło do wyczerpania roszczeń powoda z tytułu podwyżki wynagrodzeń, tym

bardziej że środki, jakie kasy chorych miałyby świadczyć z tego tytułu, musiałyby

być wliczone do wynagrodzenia zakładów opieki zdrowotnej za świadczenia

5

medyczne czy to przez podwyższenie cen jednostkowych, czy też przez zapłatę za

świadczenia ponad limity określone w umowie. Nie było bowiem podstaw do

wypłaty świadczeniodawcom jakichkolwiek innych kwot, a sam wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01 (OTK-A 2002, nr 7, poz. 96) nie

dawał podstaw do przyjęcia poglądu, że kasy chorych były zobowiązane do zapłaty

specjalnie wydzielonej puli środków na skutki podwyżki wynagrodzeń.

Obowiązkiem kas chorych było zatem jedynie rozdysponowanie dodatkowo

otrzymanych w 2001 r., nieobjętych wcześniejszym planem finansowym środków

pieniężnych między poszczególnych świadczeniodawców w taki sposób, by mogły

one służyć pokryciu skutków podwyżek wynagrodzeń. W konsekwencji, roszczenia

zakładów opieki zdrowotnej o zapłatę przez kasy chorych należności za wypłacone

pracownikom podwyżki wynagrodzeń są roszczeniami z tytułu udzielonych

świadczeń. Wskazane przez powoda podstawy żądania nie wyłączają natomiast

dopuszczalności ugody regulującej wzajemne prawa i obowiązki stron z tego tytułu,

ugodą bowiem mogą być objęte zarówno roszczenia z art. 357 1

, jak i z art. 415 lub

art. 471 k.c.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na podstawie

naruszenia prawa materialnego, powód wnosił o jego uchylenie oraz o zmianę

wyroku Sądu pierwszej instancji przez uwzględnienie powództwa ewentualnie

o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W ramach powołanej podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie przepisów: art.

4a u.n.s.k.p.p.w. przez nieuwzględnienie, że przepis ten implicite tworzy

współodpowiedzialność systemu finansów publicznych, art. 190 ust. 1 Konstytucji

oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01, przez

nieuwzględnienie współodpowiedzialności strony pozwanej za prawidłowe

ukształtowanie umów zawartych z powodem, umożliwiające mu realizację

świadczeń zdrowotnych i niepodważające ekonomicznych podstaw jego

funkcjonowania, w wyniku wprowadzonej przez ustawodawcę obligatoryjnej

podwyżki wynagrodzeń, art. 405 k.c. przez nieuwzględnienie, że doszło do

bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego, art. 471 w związku z art. 56 k.c. i art.

4a u.n.s.k.p.p.w. przez błędne przyjęcie, że nie istnieją przesłanki

odpowiedzialności pozwanego za szkodę poniesioną przez powoda w związku

6

z odmową renegocjacji cen świadczeń zdrowotnych, art. 415 k.c. przez uznanie, że

pozwany nie ponosi winy zaniechania podwyższenia cen jednostkowych świadczeń

zdrowotnych, i art. 917 k.c. przez przyjęcie, że zawarta ugoda nie jest sprzeczna

z zasadami współżycia społecznego i w związku z tym nie narusza interesu

powoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw podjętego zaskarżonym wyrokiem rozstrzygnięcia legło

stanowisko, według którego strony w okresie od 31 stycznia do 19 kwietnia 2002 r.

w zawartych ugodach uregulowały wszelkie roszczenia przysługujące powodowi

z tytułu realizacji świadczeń, spełnionych w ramach powszechnego ubezpieczenia

zdrowotnego w wykonaniu umów łączących go z poprzedniczką prawną

pozwanego w 2001 r., w tym także roszczenia z tytułu podwyżki wynagrodzeń,

wynikającej z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. Pogląd taki Sąd Apelacyjny uznał za oczywisty

z tej przyczyny, że w ocenie Sądu nie było podstaw prawnych do wypłaty przez

kasy chorych specjalnie wydzielonej puli środków na skutki podwyżek

wynagrodzeń, wobec czego środki na pokrycie tych wydatków musiały być wliczone

do wynagrodzenia za spełnione świadczenia zdrowotne.

Trzeba zgodzić się z zarzutem skarżącej, że stanowisko Sądu Apelacyjnego

w tej kwestii narusza art. 917 k.c.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05,

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że art. 4a u.n.s.k.p.p.w. stanowi – w związku z art. 56 k.c.

– podstawę roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

w stosunku do kasy chorych (Narodowego Funduszu Zdrowia) o zwrot kosztów

zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego

gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielanie

świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części

(jeszcze nie publ.). W uzasadnieniu powołanej uchwały Sąd Najwyższy

przypomniał, że niespójność systemowa ustawy nowelizującej oraz niedostatki

w określeniu zarówno podmiotu zobowiązanego do zwrotu przewidzianej podwyżki

wynagrodzeń, jak i podstawy prawnej tego zwrotu oraz jego zakresu stały się

przyczyną rozbieżności w orzecznictwie. Jako jedną z ewentualności rozpatrywano

7

możliwość zastosowania w odniesieniu do umów o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych obejmujących rok 2001 przepisu art. 357 1

k.c. Klauzula

rebus sic stantibus jest jednak – podkreślił Sąd Najwyższy – instytucją

o charakterze wyjątkowym, która, obok wystąpienia nadzwyczajnych zmian

powodujących określone skutki, wymaga, aby strony przy zawarciu umowy nie

przewidywały tych skutków. Jeżeli strony zawierały umowę w anormalnych

warunkach, licząc na ustabilizowanie stosunków w czasie wykonywania umowy,

a do oczekiwanego ustabilizowania stosunków nie doszło, nie można natomiast

powołać się na art. 357 1

k.c., a w takich właśnie warunkach doszło do uchwalenia

ustawy nowelizującej.

Odwołanie się do żądania przez samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej renegocjacji umowy o udzielanie ubezpieczonym świadczeń

zdrowotnych i do możliwości oceny odmowy renegocjacji przez kasę chorych

w kategoriach nadużycia pozycji monopolistycznej spotykało się – zauważył Sąd

Najwyższy – z krytyką piśmiennictwa. Trafnie bowiem zauważono, że poniesienie

dodatkowego, nieprzewidzianego, obiektywnie uzasadnionego kosztu świadczeń

zdrowotnych, wynikającego z ustawowej podwyżki płac, nie może zależeć od woli

strony.

Powracając do art. 4a u.n.s.k.p.p.w., Sąd Najwyższy podkreślił, że, zgodnie

z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01, przepis

ten, rozumiany jako tworzący współodpowiedzialność systemu finansów

publicznych za jego wykonanie, jest zgodny z art. 2, 7 i 32 Konstytucji. Wskazana

współodpowiedzialność została odniesiona do konstytucyjnych obowiązków władzy

publicznej w zakresie ochrony zdrowia, co oznacza, że publiczne środki, które są

lub powinny być przeznaczone na opiekę zdrowotną, mają zapewnić realizację

zobowiązań wynikających z analizowanego art. 4a. Kasy chorych, na których ciążył

obowiązek racjonalnego kształtowania odpłatności za usługi służby zdrowia,

będące podmiotami finansów publicznych, powinny więc – stwierdził Sąd

Najwyższy – w zakresie swych funkcji wykonywać postanowienia ustawy

nowelizującej. Jednakże z przyjętej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego formuły

mówiącej jedynie o współodpowiedzialności, a nie o pełnej odpowiedzialności

systemu finansów publicznych za wykonanie art. 4a u.n.s.k.p.p.w. wynika, że

8

samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej nie przysługuje całkowita

rekompensata kosztów podwyżki wynagrodzeń.

Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis art. 56 k.c. nakazuje przy ocenie

skutków czynności prawnej uwzględniać przede wszystkim treść czynności

prawnej, a w następnej kolejności ustawę. Umowy o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych zawarte na lata 2001 i 2002 stanowiły – stwierdził Sąd

Najwyższy – w związku z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. i art. 56 k.c. podstawę roszczeń

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec Narodowego

Funduszu Zdrowia, jako następcy prawnego kas chorych, o zapłatę kwot

niezbędnych do pokrycia kosztów związanych z realizacją obowiązku wynikającego

z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. Przyjęta wykładnia art. 4a u.n.s.k.p.p.w. pozwala zatem

samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej dochodzić kwot

niezbędnych do pokrycia kosztów wypłaconego pracownikom wynagrodzenia bez

konieczności wykazywania szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania

w terminie przez kasę chorych. Wykładnia ta wyklucza zarazem – podkreślił Sąd

Najwyższy – dochodzenie przez samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej

powództw uzasadnionych bezpodstawnym wzbogaceniem, niedopuszczalny jest

bowiem zbieg roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniem

o wykonanie umowy.

Artykuł 4a u.n.s.k.p.p.w., podwyższając wynagrodzenie pracowników

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, nie podważył jednak samej

zasady samodzielności finansowej tych zakładów, ani nie przewidział obowiązku

pełnej rekompensaty tej podwyżki przez kasy chorych, których następcą prawnym

jest Narodowy Fundusz Zdrowia. W myśl wyrażonej w art. 6 k.c. reguły rozkładu

ciężaru dowodu, samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, dochodzący – na

podstawie umowy o udzielenie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych, w związku

z art. 4a u.n.s.k.p.p.w. i art. 56 k.c. – roszczenia o zapłatę kwoty niezbędnej do

pokrycia kosztów realizacji obowiązku wynikającego z art. 4a u.n.s.k.p.p.w.

powinien wykazać, że mimo podjęcia wszelkich dostępnych działań

organizacyjnych i finansowych nie był w stanie pokryć tych kosztów w całości ze

środków znajdujących się w jego dyspozycji.

9

Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela stanowisko wyrażone

w przedstawionej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

30 marca 2006 r., III CZP 130/05, oraz argumentację przytoczoną dla jego

uzasadnienia. Zgodnie z tym stanowiskiem, artykuł 4a u.s.n.k.p.p.w. w związku

z art. 56 k.c. – wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego – stanowił podstawę

roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej o zwrot kosztów

zwiększonego wynagrodzenia pracowników. Nie można zatem przyjmować, że

ugody zawarte przez powoda w okresie od 31 stycznia do 19 kwietnia 2002 r. z M.

Regionalną Kasą Chorych, dotyczące należności z tytułu realizacji świadczeń bliżej

określonych w zawartych wcześniej umowach, obejmowały również roszczenia o

zwrot wydatków poniesionych na podwyżki wynagrodzeń.

Skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń i w związku z tym nie

ocenił zasadności żądania powoda w świetle przedstawionej wykładni artykułu 4a

u.n.s.k.p.p.w., konieczne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art.

398 21

k.p.c.).

jc