I CNP 14/06

Sygn. akt I CNP 14/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi Giełdy "V." S.A. w W. o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 6 czerwca 2005 r., w sprawie z powództwa Giełdy "V." S.A. w W.

przeciwko S. T. i F. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 maja 2006 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa wnosiła o zasądzenie na jej rzecz solidarnie od

pozwanych kwoty 29.772,45 zł, stanowiącej zobowiązania Przedsiębiorstwa S. sp.

z o.o., za które pozwani jako członkowie zarządu tej spółki odpowiadali na

podstawie art. 299 § 1 k.s.h.

Wyrokiem z dnia 6 lipca 2004 r. Sąd Rejonowy uwzględnił w całości

powództwo. Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy na skutek apelacji

pozwanych zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że powództwo

oddalił. Sąd drugiej instancji ustalił, że spółka K. sp. z o.o. prowadziła egzekucję

przeciwko Przedsiębiorstwu S. sp. z o.o. na podstawie tytułu wykonawczego -

prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 2 października 1996 r.

zasądzającego na rzecz K. sp. z o.o. od Przedsiębiorstwa S. sp. z o.o. kwotę

25.258,93 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 22 maja 1994 r. do dnia zapłaty oraz

kwotę 4.371,20 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Egzekucja ta została umorzona

w 1998 r., a w 2002 r. wierzytelność objęta wskazanym tytułem wykonawczym

przelana została na stronę powodową przez spółkę K. Spedytor Międzynarodowy

sp. z o.o., będącą następcą prawnym K. sp. z o.o. Pozwani byli członkami zarządu

Przedsiębiorstwa . sp. z o.o. w chwili powstania zadłużenia i pozostawali nimi do

czasu wyrokowania. Sąd drugiej instancji przyjął następnie, że warunkiem

odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 299 k.s.h. jest co najmniej

wykazanie przez powoda możliwości wszczęcia postępowania egzekucyjnego i

jego bezskuteczności. Dla powstania tej odpowiedzialności wierzyciel musi zatem

uzyskać tytuł egzekucyjny przeciwko spółce. Strona powodowa nie udowodniła

natomiast, że dysponuje tytułem egzekucyjnym przeciwko Przedsiębiorstwu S. sp.

z o.o. oraz, że egzekucja na podstawie tego tytułu okazała się bezskuteczna. W

konsekwencji, Sąd Okręgowy uznał, że strona powodowa nie wykazała przesłanek

roszczenia z art. 299 § 1 k.s.h. i oddalił powództwo.

Strona powodowa wniosła na podstawie art. 4241

§ 1 k.p.c. skargę

o stwierdzenie niezgodności z prawem wskazanego wyroku Sądu Okręgowego,

zarzucając naruszenie art. 299 k.s.h., art. 378 k.p.c. oraz złamanie zasady

kontradyktoryjności postępowania cywilnego. W skardze podniesiono, powołując

się na poglądy wyrażane w orzecznictwie oraz doktrynie, że wierzyciel nie miał

obowiązku wszczynania postępowania egzekucyjnego przeciwko spółce, gdyż

3

byłoby to działanie bezcelowe. Z tego względu, zdaniem skarżącego, nie było

również uzasadnione występowanie o nadanie klauzuli wykonalności na rzecz

strony powodowej jako nabywcy wierzytelności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu

na rzecz poprzednika prawnego zbywcy wierzytelności objętej tym tytułem.

Skarżący zarzucił ponadto, że Sąd drugiej instancji przekroczył granice apelacji,

gdyż stwierdził naruszenie przez Sąd pierwszej instancji naruszenie art. 299 § 1

k.s.h, mimo braku zarzutu naruszenia tego przepisu w apelacjach pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jednym ze konstytucyjnych środków ochrony praw i wolności jest prawo do

wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona przez niezgodne z prawem

działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji RP). Przepis ten

wyraża zasadę odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za

niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej. Podstawę, przesłanki

i zakres tej odpowiedzialności regulują natomiast ustawy zwykłe. Generalne

unormowanie w tym zakresie zawierają art. 417-4172

i 421 k.c., które zostały

zmienione lub dodane ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692). W myśl art. 417

§ 1 k.c., za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub

zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb

Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna

wykonująca tę władzę z mocy prawa. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez

wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, to - zgodnie z art. 4171

§ 2 k.c. - jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym

postępowaniu ich niezgodności z prawem. Wśród „właściwych postępowań",

o których mowa w tym przepisie, mieści się postępowanie wywołane skargą

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, unormowane

w art. 4241

i nast. k.p.c.

Niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia, o której wystąpieniu

rozstrzyga Sąd Najwyższy po rozpoznaniu skargi określonej w art. 4241

k.p.c., jest

jedną z przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa. W literaturze przyjęto

trafnie, że pojęcia niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie można

4

utożsamiać z pojęciem szeroko rozumianej bezprawności występującym

w dziedzinie odpowiedzialności cywilnej. Przeciwnie, należy uznać,

że niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia stanowi autonomiczną

kategorię bezprawności. Dla oceny zasadności rozpoznawanej skargi konieczne

jest określenie istotnych elementów tej postaci bezprawności.

Po pierwsze, stwierdzić trzeba, że prawem, z którym orzeczenie może być

niezgodne, mogą być tylko przepisy zawarte w aktach prawnych należących do

katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego (art. 87 i 91 Konstytucji RP).

Świadczy o tym treść art. 4245

§ 1 pkt 3 k.p.c., który wśród wymagań

konstrukcyjnych skargi wymienia wskazanie przepisu prawa, z którym zaskarżone

orzeczenie jest niezgodne. Ponadto, kodeksowa regulacja odpowiedzialności

Skarbu Państwa za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej ma na

celu w pierwszej kolejności realizację zasady wyrażonej w przytoczonym art. 77

Konstytucji RP. Wynika stąd, że pojęciu prawa należy nadać znaczenie przypisane

mu w Konstytucji, a stosowną regulację w tym zakresie zawiera właśnie jej Rozdział

III Źródła prawa.

Po drugie, niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie należy

odnosić do samego orzeczenia, lecz do jego wydania. Przesłanką

odpowiedzialności Skarbu Państwa jest bowiem - zgodnie z art. 4171

§ 2 k.p.c. -

wydanie orzeczenia niezgodnego z prawem, a nie samo orzeczenie dotknięte takim

uchybieniem. Ograniczenie zakresu kompetencji Sądu Najwyższego

rozpoznającego skargę wyłącznie do badania zaskarżonego orzeczenia,

z pominięciem oceny pod kątem zgodności z prawem okoliczności jego wydania,

skutkowałoby koniecznością dokonania oceny tych okoliczności przez sąd

powszechny rozpoznający powództwo o odszkodowanie od Skarbu Państwa.

Rozwiązanie takie pozostawałoby w sprzeczności z podstawowym założeniem

analizowanej skargi polegającym na powierzeniu Sądowi Najwyższemu w całości

orzekania o bezprawności prawomocnego orzeczenia. W konsekwencji należy

uznać, że ocena zasadności skargi obejmuje badanie zarówno zaskarżonego

orzeczenia, jak i okoliczności jego wydania. Innymi słowy, o istnieniu podstaw do

stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia można mówić

wówczas, gdy wskutek naruszenia prawa materialnego lub procesowego

5

w procesie sądowego stosowania prawa doszło do wydania orzeczenia

niezgodnego z prawem. Za takim ujęciem przemawia również wyróżnienie przez

ustawodawcę w art. 4245

§ 1 k.p.c. jako odrębnych elementów konstrukcyjnych

skargi wskazania przepisu prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne,

oraz przytoczenia podstaw skargi, tj. wskazania przepisów prawa materialnego lub

przepisów postępowania, których naruszenie spowodowało niezgodność

orzeczenia z prawem. Należy dodać, że naruszenie prawa może przyjąć postać

błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonego przepisu prawa.

Po trzecie, definiując przesłankę niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia, uwzględnić trzeba specyfikę władzy sędziowskiej i sądowego

stosowania prawa. Proces stosowania prawa jest procesem wieloetapowym

i złożonym. W podstawowym ujęciu składają się na niego: ustalenie stanu

faktycznego, odnalezienie właściwych przepisów, poddanie ich wykładni w celu

ustalenia treści normy prawnej, dokonanie subsumcji stanu faktycznego do tej

normy oraz ustalenie wynikających z niej skutków prawnych. Pozostawiając poza

zakresem rozważań - ze względu na ograniczenie podstaw skargi wynikające z art.

4244

zd. drugie k.p.c. - etap ustalenia stanu faktycznego, trzeba zauważyć,

że w pozostałych etapach stosowania prawa sądowi przysługuje daleko idąca

swoboda. Wynika ona przede wszystkim z natury przepisów prawnych, które -

przed ich zastosowaniem do ustalonego stanu faktycznego - muszą być poddane

procesowi wykładni w celu ustalenia wyrażonych w nich norm prawnych. Nie ulega

wątpliwości, że dokonywanie wykładni przepisów jest zarówno prawem,

jak i obowiązkiem sędziego, nierozerwalnie związanym z procesem stosowania

prawa. Jest on w tym zakresie niezawisły i podlega tylko Konstytucji i ustawom

(art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Metody dokonywania wykładni, stanowiące

dorobek nauki prawa i orzecznictwa, nie są natomiast ani jednolite, ani

jednoznaczne. W konsekwencji proces wykładni prowadzić może - i nierzadko

prowadzi - do różnych rezultatów, zależnych od przyjętych metod wykładni

a także czynników aksjologicznych czy światopoglądowych. Oznacza to, że

o treści normatywnej określonego przepisu prawnego decydować będzie dopiero

proces wykładni. W odniesieniu do analizowanej skargi pozwala to sformułować

następujący wniosek. Przyjęcie przez sąd określonego rozumienia przepisu

6

w wyniku prawidłowo przeprowadzonej wykładni i zastosowanie go w konkretnej

sprawie, nie może skutkować przyjęciem naruszenia prawa ani uznaniem

orzeczenia za niezgodne z prawem, skoro dopiero w drodze wykładni dochodzi do

ustalenia treści normatywnej przepisu. Należy podkreślić, że do niezgodności

z prawem nie będzie również prowadzić przyjęcie przez sąd rozumienia przepisu

odbiegającego od interpretacji aprobowanej w utrwalonym orzecznictwie sądów

wyższej instancji czy też w nauce prawa, jeżeli tylko rozumienie to jest wynikiem

prawidłowo przeprowadzonej wykładni, mieszczącej się w standardach orzekania.

Tym bardziej niezgodności z prawem nie będzie powodowało przyjęcie przez sąd

rozumienia przepisu aprobowanego w piśmiennictwie lub judykaturze. Niezgodne

z prawem będzie natomiast orzeczenie wydane wskutek zastosowania lub

niezastosowania przepisu w rozumieniu uzyskanym w drodze wykładni niedającej

się zaakceptować w świetle standardów orzekania.

Skarżący zarzucił naruszenie art. 299 § 1 k.s.h. przez jego błędną wykładnię.

Przepis ten stanowi, że jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna,

członkowie zarządu odpowiadają osobiście i solidarnie za jej zobowiązania.

Nie budzi wątpliwości, że przesłankami odpowiedzialności, których udowodnienie

obciąża powoda, są istnienie zobowiązania spółki oraz bezskuteczność egzekucji

wobec niej. Zagadnienie prawne, rozstrzygnięte w sposób kwestionowany przez

skarżącego, sprowadza się do pytania, w jaki sposób musi być stwierdzone

zobowiązanie spółki, za które odpowiadać mają członkowie zarządu. Sąd drugiej

instancji zajął stanowisko, że wymagane jest uzyskanie przez wierzyciela spółki co

najmniej tytułu egzekucyjnego przeciwko spółce. Skarżący podniósł natomiast,

że miał na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. możliwość uzyskania klauzuli wykonalności

na swoją rzecz dla tytułu egzekucyjnego - prawomocnego wyroku Sądu

Rejonowego zasądzającego określoną kwotę od Przedsiębiorstwa S. sp. z o.o. na

rzecz spółki K. sp. z o.o. będącej poprzednikiem prawnym spółki K. Spedytor

Międzynarodowy sp. z o.o., od której strona powodowa nabyła wierzytelność

objętą tym tytułem egzekucyjnym. Skarżący wskazał również, że wystąpienie o

nadanie klauzuli wykonalności temu tytułowi egzekucyjnemu nie było uzasadnione,

gdyż egzekucja prowadzona na jego podstawie przez spółkę K. sp. z o.o. okazała

się bezskuteczna.

7

Przedstawione zagadnienie prawne nie jest rozstrzygane jednolicie.

W piśmiennictwie prezentowane są zasadniczo trzy stanowiska w tym zakresie.

Zgodnie z pierwszym z nich, warunkiem odpowiedzialności członków zarządu na

podstawie art. 299 k.s.h. jest dysponowanie przez wierzyciela tytułem

wykonawczym przeciwko spółce. Drugie zakłada, że dla odpowiedzialności

przewidzianej w tym przepisie wystarczy uzyskanie przez wierzyciela tytułu

egzekucyjnego przeciwko spółce. Trzecie stanowisko dopuszcza w określonych

wypadkach powstanie odpowiedzialności członków zarządu również bez

uprzedniego pozywania spółki, a zatem nawet w sytuacjach, gdy wierzyciel nie

legitymuje się tytułem egzekucyjnym przeciwko spółce. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyrażono natomiast pogląd, że wierzyciel powołujący się na

bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie

może pozwać członka zarządu tej spółki na podstawie art. 298 § 1 k.h. (obecnie art.

299 § 1 k.s.h.) bez uprzedniego uzyskania tytułu egzekucyjnego przeciwko spółce

(por. uchwałę z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, OSNC 1999, nr 12, poz.

203. oraz wyrok z dnia 21 października 2003 r., l CK 160/02, M.Prawn. 2003, nr 23,

s. 1059). Wykładnia art. 299 § 1 k.s.h. dokonana przez Sąd drugiej instancji

aprobowana jest zatem przez część doktryny i judykatury. W konsekwencji, nie ma

podstaw do uznania, że przyjmując takie rozumienie art. 299 § 1 k.s.h.,

Sąd Okręgowy naruszył standardy orzekania. Tym samym podniesiony w skardze

zarzut naruszenia tego przepisu przez jego błędną wykładnię nie jest zasadny.

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie przez Sąd drugiej instancji art. 378 § 1

k.p.c. W myśl tego przepisu, sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach

apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność

postępowania. Za utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy uznać

stanowisko, że zarzuty nie wyznaczają granic apelacji i sąd drugiej instancji nie jest

nimi związany (por. m.in. niepublikowane wyroki z dnia 16 lutego 2005 r., IV CK

526/04, z dnia 21 lipca 2004 r., V CK 625/03, oraz z dnia 14 stycznia 2004 r.. l CK

102/03). Wskazuje się wręcz, że sąd ten powinien w granicach zaskarżenia wziąć

pod rozwagę naruszenia prawa materialnego popełnione przez sąd pierwszej

instancji, niezależnie od tego, czy zostały podniesione w apelacji (por. wyrok z dnia

25 sierpnia 2004 r., l PK 22/03, OSNP 2005, nr 6, poz. 80, oraz niepublikowane

8

wyroki z dnia 15 września 2005 r., II CK 69/05, i z dnia 26 listopada 2004 r., l CK

413/04). Uwzględnienie przez Sąd Okręgowy naruszenia przez Sąd pierwszej

instancji art. 299 § 1 k.s.h., mimo braku stosownych zarzutów w apelacjach

pozwanych, nie może być więc w żadnej mierze uznane za naruszenie art. 378

§ 1 k.p.c.

Podniesiony w skardze zarzut naruszenia zasady kontradyktoryjności nie

spełnia wymogów przewidzianych dla przytoczenia podstaw skargi (art. 4245

§ 1

pkt 2 k.p.c.), gdyż skarżący nie wskazał przepisu prawa, którego naruszenie – jego

zdaniem - nastąpiło. Z tego względu zarzut ten nie mógł być rozpoznany przez Sąd

Najwyższy.

Skoro podstawy skargi okazały się nieusprawiedliwione, nie było podstaw do

stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem.

Z podanych względów, na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.

jz