IV CSK 149/05

Sygn. akt IV CSK 149/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 31 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa J. F. i L.F.

przeciwko J. Zakładom Sodowym "J." SA w J.

o nakazanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 31 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 kwietnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części objętej punktami I, III i IV

i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2004 r. nakazał pozwanemu J.

Zakładom […], aby usunął z nieruchomości powodów J. i L. małżonków F.,

położonej w G., dla której Sąd Rejonowy w In. prowadzi księgę wieczystą nr […],

wszelkie urządzenia związane z ruchem przedsiębiorstwa należącego do

pozwanego, służące eksploatacji towarowej kolei linowej. Ponadto zasądził od

pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 52.353,13 złotych płatną do dnia

10 maja 2004 r. z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia tytułem

bezumownego korzystania z nieruchomości.

Rozstrzygnięcie powyższe Sąd oparł na następujących ustaleniach.

W latach 1957 – 1960 wybudowana została kolejka linowa służąca do

transportu surowca, która przebiega od kamieniołomu w P. do J. Zakładów […].

Przedmiotowa kolej usytuowana jest m. in. nad nieruchomością dla której Sąd

Rejonowy w I. prowadzi księgę wieczystą nr […]. Nieruchomość ta obejmuje działkę

nr 12/2 i działkę nr 14/6. Na działce nr 12/2 posadowiona została podstacja

napinająca, natomiast na działce nr 14/6 - słup trakcyjny kolejki linowej. Grunt

zajęty przez urządzenia kolejki na działce 12/2 ma powierzchnię 56 m2

, natomiast

na działce 14/6 – 15 m2

.

Poprzednik prawny pozwanego Przedsiębiorstwo Państwowe J. Zakłady […]

wybudowały przedmiotową kolej linową na podstawie zaświadczenia

lokalizacyjnego z 1955 r. oraz decyzji z 19 marca 1957 r., która zezwalała

Zakładom na nabycie ograniczonych praw rzeczowych na nieruchomościach, na

których znajdowały się urządzenia.

W latach 80 – tych ubiegłego wieku przedmiotową nieruchomość nabyli

powodowie – małżonkowie F.: działkę nr 14/6 – w dniu 23 czerwca 1983 r.,

natomiast działkę nr 12/2 – w dniu 24 marca 1987 r. W chwili nabycia

nieruchomości w księdze wieczystej nie figurowały żadne wpisy ograniczające

prawo własności. Na przedmiotowych działkach powodowe prowadzą

gospodarstwo rolne. Usytuowanie kolejki linowej nad nieruchomością powodów jest

3

dla nich uciążliwe – wiąże się z hałasem trwającym całą dobę oraz utrudnieniami

w swobodnym korzystaniu z przysługującego im prawa własności. Pozwany płaci

powodom za straty w uprawach wynikające z eksploatacji kolejki. Z powyższych

względów w 1995 r. powodowie zaproponowali pozwanemu nabycie

nieruchomości. Odpowiadając na to pozwany wystąpił do Sądu z wnioskiem

o zasiedzenie na swoją rzecz ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości

powodów, polegającego na prawie do eksploatacji, konserwacji i remontów oraz

wykonywania niezbędnych prac nadziemnych i ziemnych w celu utrzymania ruchu

towarowej kolei linowej. Prawomocnym postanowieniem wniosek pozwanego został

oddalony z powołaniem się w motywach na okoliczność, że „nie mógł on w 1985 r.

nabyć służebności, ponieważ takie prawo służyło tylko Skarbowi Państwa”.

W rozpoznawanej sprawie, oceniając powództwo negatoryjne, Sąd

Okręgowy nie uwzględnił zarzutu nabycia przez poprzednika prawnego pozwanego

służebności gruntowej. Sąd powołał się na to, że służebność taka zgodnie z art.

285 § 2 k.c. może mieć na celu wyłącznie zwiększenie użyteczności nieruchomości

władnącej lub jej oznaczonej części, natomiast w okolicznościach sprawy, służyłaby

jedynie zorganizowaniu procesu produkcyjnego w zakładzie pozwanego i w ten

sposób zwiększałaby wygodę właściciela nieruchomości władnącej. Stwierdził, że

ewentualne podniesienie kosztów produkcji spowodowane zmianą sposobu

transportu kamienia wapiennego, nie może stanowić o uznaniu, że stan

dotychczasowy zwiększa użyteczność gospodarczą nieruchomości władnącej.

Ponadto Sąd wskazał, że niezbędną przesłanką zasiedzenia służebności jest

samoistny charakter posiadania rzeczy, natomiast zachowanie pozwanego

polegające na płaceniu powodom za wstęp na nieruchomość celem usunięcia

awarii kolejki lub jej konserwacji świadczy o tym, że pozwany nie korzystał

z nieruchomości powodów jak posiadacz samoistny.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji obu stron wyrokiem z 7 kwietna

2005 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od pozwanego

na rzecz powodów solidarnie kwotę 40.000 zł. z ustawowymi odsetkami od

30 kwietnia 2004 r. do dnia zapłaty a w pozostałej części apelację powodów oddalił

w całości podzielając argumentację jurydyczną Sądu I instancji. Stwierdził, że

zgłoszony przez pozwanego zarzut zasiedzenia służebności gruntowej nie

4

zasługiwał na uwzględnienie ze względu na to, że w czasie obowiązywania zasady

jednolitego funduszu własności państwowej „samoistne posiadanie nieruchomości

przez przedsiębiorstwo państwowe nie było możliwe, ponieważ samoistnym

posiadaczem nieruchomości państwowych był Skarb Państwa a przedsiębiorstwo

państwowe wykonywało tylko władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw.

zarządu operatywnego w zakresie odpowiadającym pojęciu posiadania zależnego”.

Sąd Apelacyjny uznał, że Skarb Państwa przystąpił do korzystania z towarowej

kolejki linowej na podstawie decyzji administracyjnej z 19 marca 1957 r., co

oznacza, że władał tą nieruchomością w ramach władztwa imperialnego, a zatem

nie mógł być posiadaczem samoistnym w znaczeniu cywilnoprawnym. Ponadto

w ocenie Sądu kolej linowa została zbudowana sprzecznie z w/w decyzją, gdyż J.

Zakłady nie nabyły od poprzedników prawnych powodów ograniczonych praw

rzeczowych na ich nieruchomości. Objęcie we władanie przedmiotowej

nieruchomości przez Skarb Państwa Sąd ocenił jako bezprawne.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach wskazanych w art. 3983

k.p.c., strona pozwana w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie:

- art. 222 § 2 k.c. przez przyjęcie, że pozwany korzystał

z nieruchomości powodów bez tytułu prawnego,

- art. 224 - 226 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów

w zaistniałym stanie faktycznym i prawnym przez przyjęcie, że

powodom należy się odszkodowanie z tytułu posiadania

zależnego,

- art. 230 k.c. przez jego niezastosowanie mimo, że za podstawę

prawną przyjęto rozliczenia pomiędzy samoistnym posiadaczem

w złej wierze a właścicielem,

- art. 285 § 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. przez przyjęcie, że

niedopuszczalnym jest ustanowienie służebności gruntowej

polegającej na korzystaniu przez pozwaną z trwałych urządzeń

kolejki linowej posadowionej na nieruchomości powodów oraz

przyjęcie, że usprawnienie procesu produkcyjnego nie jest

5

równoznaczne ze zwiększeniem użyteczności nieruchomości

władnącej lub jej oznaczonej części,

- art. 172 k.c. przez przyjęcie, że okresu władania nieruchomością

powodów przez Skarb Państwa (Przedsiębiorstwo Państwowe J.

Zakłady), nie można zaliczyć do posiadania stanowiącego

przesłankę zasiedzenia,

- art. 6 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez przyjęcie, że

powodowie w chwili nabycia nieruchomości działali w zaufaniu do

rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych,

- art. 7 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez pominięcie

przy ocenie nabycia przez powodów nieruchomości jako

nieobciążonych ograniczonym prawem rzeczowym,

- art. 5 k.c. w zw. z art. 140 k.c. przez przyjęcie, że w sprawie

o naruszenie prawa własności nie jest dopuszczalne zastosowanie

konstrukcji nadużycia prawa i odwołanie się do zasad współżycia

społecznego.

W ramach drugiej podstawy skarżący zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.

polegające na przekroczeniu granicy swobodnej oceny dowodów przez przyjęcie,

że dotychczasowy sposób dostarczania surowca do produkcji zwiększa tylko

wygodę pozwanej a nie zwiększa obiektywnie użyteczności właściciela

nieruchomości władnącej.

Strona pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w części oddalającej apelację pozwanego oraz w części

zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego zasądzającego od pozwanego na rzecz

powodów dalszą kwotę 40.000 zł. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega podniesiony przez skarżącego

zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Należy zauważyć, że zgodnie z art. 398 3

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

6

faktów lub oceny dowodów. Skarżący nie wskazał, na czym polegać miało

naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poza wyprowadzeniem z ocenionego materiału

wniosków niekorzystnych dla pozwanego. Taką postać naruszenia spośród

podstaw skargi kasacyjnej wyłącza jednak wskazany przepis art. 233 § 2 k.p.c.

Z powyższych względów zarzut skarżącego nie może zostać uznany za zasadny.

Przechodząc do analizy zarzutów skarżącego w odniesieniu do drugiej

podstawy skargi kasacyjnej, tj. naruszenia przepisów prawa materialnego, należy

zauważyć, że podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy

ma ustalenie charakteru władztwa, jakie nad nieruchomością powodów sprawował

poprzednik prawny pozwanego tj. Skarb Państwa. Od ustalenia powyższej

okoliczności zależy bowiem skuteczność podniesionego przez skarżącego

zarzutu nabycia w drodze zasiedzenia służebności gruntowej obciążającej

nieruchomość powodów, a tym samym ocena jurydyczna zasadności powództwa.

Odnosząc się do zapatrywania Sądu Apelacyjnego, iż przed uchyleniem

zasady jednolitej własności państwowej przedsiębiorstwa państwowe wykonywały

jedynie władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw. zarządu

operatywnego w zakresie odpowiadającym posiadaniu zależnemu a zatem nie

były posiadaczem samoistnym, należy się z nim zgodzić. Jednakże dokonując

oceny prawnej zgromadzonego materiału dowodowego Sąd Apelacyjny przyjął, że

Skarb Państwa również nie był posiadaczem samoistnym, ponieważ przystąpił do

eksploatacji kolejki linowej na podstawie decyzji administracyjnej z 19 marca 1957

r. zezwalającej J. Zakładom w budowie na nabycie praw rzeczowych

ograniczonych na nieruchomościach poprzedników prawnych powodów. Z tego

Sąd Odwoławczy wyprowadził dalszy wniosek, że Skarb Państwa działał w

ramach swoich władczych uprawnień, tj. w sferze imperium. Powołał się przy tym

na wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego zapatrywanie, iż w sytuacji kiedy

objęcie rzeczy (nieruchomości) we władanie przez Skarb Państwa nastąpiło w

wyniku działań o charakterze publicznoprawnym (imperium), jego władanie nie

może być oceniane jako władanie w rozumieniu art. 336 k.c. (por. uchwałę składy

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/93, OSNCP

1994/3/49, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2000 r., II CKN

677/98).

7

W ocenie Sądu Najwyższego okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy

nie dają podstaw do przypisania Skarbowi Państwa działań w zakresie władztwa

imperialnego. Przystąpienie do korzystania przez Przedsiębiorstwo Państwowe J.

Zakłady […] z nieruchomości będącej obecnie własnością powodów nastąpiło

bowiem nie na podstawie decyzji administracyjnej, lecz w drodze czynności

faktycznych tj. wzniesienia na gruncie trwałych i widocznych urządzeń. Objęcie we

władanie nieruchomości nastąpiło zatem w sferze dominium, czyli wykonywania

przez państwo zadań gospodarczych. Zostało ono wyraźnie przeciwstawione w

uzasadnieniu wskazanej uchwały (III CZP 72/93) władztwu imperialnemu,

umożliwiając tym samym ocenę charakteru władania jako posiadania samoistnego

w rozumieniu prawa cywilnego, co nie wyklucza przypisaniu mu cechy samowoli w

rozumieniu art. 344 § 1 k.c. i w konsekwencji złej wiary posiadacza.

Nie ma podstaw do wyłączenia możliwości nabycia praw majątkowych przez

Skarb Państwa pod rządem art. 128 k.c. również przez zasiedzenie, skoro przepis

art. 33 i 34 k.c. stanowi o jego podmiotowości prawnej dotyczącej również mienia

należącego do innych państwowych osób prawnych. Czynności zmierzające do

nabycia, tj. czynności prawne oraz inne zdarzenia (posiadanie), z którymi prawo

łączy skutek w postaci zmian własności nie są przejawem władztwa imperialnego

tylko ze względu na podmiot. Władza publiczna jak stwierdzono w uzasadnieniu

uchwały III CZP 72/93 wykonywana jest na podstawie aktów normatywnych

z reguły w sposób określony w tych przepisach. Dlatego uznając władztwo jako

przejaw imperium należałoby wskazać szczególne przesłanki wyłączające jego

ocenę w ramach konstrukcji cywilnoprawnych.

Sąd Apelacyjny w swoich wywodach zwrócił także uwagę na to, że

przesłanką zasiedzenia służebności gruntowej jest jedynie posiadanie samoistne

a nie jest możliwe zaliczenie do okresu zasiedzenia władania sprawowanego przez

Przedsiębiorstwo Państwowe J. Zakłady, gdyż wykonywał on jedynie tzw. zarząd

operatywny odpowiadający posiadaniu zależnemu. Poglądu powyższego nie

sposób jednak podzielić. Jakkolwiek bowiem przepis art. 292 k.c. stanowi, że do

nabycia służebności gruntowej w drodze zasiedzenia stosuje się przepisy o

nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie, to należy mieć na uwadze,

że przepisy te stosuje się jedynie odpowiednio. Tym samym posiadania

8

prowadzącego do nabycia służebności gruntowej w drodze zasiedzenia nie należy

utożsamiać z posiadaniem prowadzącym do nabycia przez zasiedzenie własności

nieruchomości. Termin „odpowiednio” wymaga bowiem niejednokrotnie

niezbędnych modyfikacji wynikających z istoty i celu danej konstrukcji prawnej.

Należy mieć na uwadze okoliczność, że przy ocenie posiadania prowadzącego do

zasiedzenia służebności gruntowej chodzi o faktyczne korzystanie z gruntu w takim

zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność.

Władanie w zakresie służebności gruntowej kwalifikuje się zaś jako posiadanie

zależne (art. 336 k.c.). Jest przy tym oczywiste, że musi być ono wykonywane „dla

siebie”. W świetle powyższych rozważań nie można zatem wykluczyć, iż

poprzednik prawny pozwanego tj. przedsiębiorstwo państwowe wykonywał

władztwo mogące doprowadzić do zasiedzenia służebności gruntowej, z tym

zastrzeżeniem, że pod rządem art. 128 k.c. nabycie takich praw następowałoby do

jednolitego funduszu własności państwowej (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 18 czerwca 1991 r. III CZP 38/91, OSNCP 1991, poz. 118,

postanowienie Sądu Najwyższego z 17 września 1993 r. II CRN 76/93).

Przechodząc do rozważenia zarzutu naruszenia art. 5 k.c. należy

zauważyć, że jest to norma o wyjątkowym charakterze, znajdująca zastosowanie

jedynie w szczególnych okolicznościach, kiedy nie można w inny sposób

zabezpieczyć interesu osoby zagrożonej wykonaniem prawa podmiotowego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 17.09.1969 r. III CRN 310/69, OSNCP 1970,

z. 6, poz. 115, wyrok Sądu Najwyższego z 13.10.2000 r., II CKN 292/00 oraz

wyrok Sądu Najwyższego z 26.11.2004 r., V CK 263/04). W tym kontekście

powołanie się na art. 5 k.c. jest niejako ostatecznością. Nie ulega natomiast

wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie obrona skarżącego przeniosła spór na

płaszczyznę zasiedzenia służebności gruntowej. Ponadto należy mieć również

na uwadze ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego zapatrywanie, że

skorzystanie z dobrodziejstwa art. 5 k.c. jest możliwe jedynie wówczas, gdy

pozwany wskaże jakie zasady współżycia społecznego doznałyby naruszenia

w konkretnej sytuacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 14.10.1998 r., II CKN

928/97, OSN 1999, z. 4, poz. 75, wyrok Sądu Najwyższego z 7.05.2003 r., IV CKN

120/01). Nie wystarczy zatem, jak to uczynił skarżący, ogólne i lakoniczne

9

powołanie się na naruszenie powyższej normy. Z powyższych względów Sąd

Najwyższy uznał ten zarzut za nieuzasadniony.

Wobec faktu, że pozostałe zarzuty podniesione przez skarżącego mają

charakter pomocniczy do art. 285 § 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. i art. 172 k.c. nie

wymagają one szczegółowej analizy.

Ponieważ podstawa wniesionej skargi kasacyjnej oparta na zarzutach

naruszenia art. 285 § 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. i art. 172 k.c. okazała się

usprawiedliwiona, uzasadnione było uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, stosownie do art.

39815

.

jc