IV CSK 41/06

Sygn. akt IV CSK 41/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Gerard Bieniek

w sprawie z powództwa Miejskiej Przychodni Specjalistycznej […]

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia w Warszawie

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 kwietnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 15 października 2004 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił

powództwo Miejskiej Przychodni Specjalistycznej przeciwko Narodowemu

Funduszowi Zdrowia w Warszawie o zasądzenie kwoty 1 374 856,16 zł

z ustawowymi odsetkami tytułem zwrotu wypłaconej przez stronę powodową jej

pracownikom ustawowej podwyżki wynagrodzeń.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2005 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację strony powodowej od powyższego wyroku, nie obciążając jej kosztami

postępowania apelacyjnego.

Sądy ustaliły, że w latach 2001- 2003 stronę powodową łączyły z Regionalna

Kasą Chorych (poprzedniczką prawną strony pozwanej) umowy o udzielanie

świadczeń zdrowotnych przysługujących ubezpieczonym w ramach powszechnego

ubezpieczenia zdrowotnego. Poczynając od 1 stycznia 2001 r. strona powodowa

zobowiązana była wypłacić swoim pracownikom podwyżkę wynagrodzeń o

przynajmniej 203 zł, a w roku 2002 o przynajmniej 110,24 zł miesięcznie, co

przewidywał art. 4a ustawy z dnia 19 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r., Nr 1, poz. 2 ze zm.), wprowadzony do

tej ustawy przez ustawę nowelizacyjną z dnia 22 grudnia 2000 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr

5, poz. 45). Strona powodowa wypłaciła te podwyżki pracownikom i wystąpiła do

strony pozwanej o renegocjację zawartych umów i o zwrot wypłaconych kwot

podwyżek, czemu strona pozwana odmówiła.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sądy obu instancji uznały, że nie ma

żadnych podstaw prawnych, które uzasadniałyby obciążenie strony pozwanej

obowiązkiem zwrotu stronie powodowej kwot podwyżek wynagrodzeń wypłaconych

pracownikom. Zasady finansowania samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej określają przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki

zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) i zgodnie z art. 60 tej ustawy zasadą jest

samofinansowanie się tych zakładów, które stosownie do art. 53 ust. 1 ustawy

z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. Nr 28,

poz. 153 ze zm.) uzyskiwały środki pieniężne między innymi od kas chorych na

3

podstawie umów cywilnoprawnych o udzielanie świadczeń medycznych.

Roszczenie strony powodowej podlega zatem ocenie wyłącznie w odniesieniu do

łączących strony umów o takie świadczenia, które nie przewidywały konkretnych

kwot na wypłatę podwyżek wynagrodzeń dla pracowników strony powodowej.

Umowy zostały wykonane zgodnie z ich treścią a zatem roszczenie strony

powodowej nie może opierać się na art. 471 k.c. Podstawą żądania zwrotu

wypłaconych kwot nie może być także art. 4a ustawy o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu wynagrodzeń, który stanowił źródło zobowiązania

pracodawców w stosunku do pracowników, nie może być natomiast traktowany,

zdaniem Sądów, jako źródło zobowiązań pozwanego Funduszu do zwrotu s.p.z.o.z.

kwot wypłaconych przez nie ich pracownikom. Podstawy prawnej dochodzonego

roszczenia nie mogą stanowić także przepisy art. 3531

k.c. ani art. 3571

k.c., nawet

jeżeli zgodzić się z zarzutem strony pozwanej, że strona powodowa odmówiła

renegocjacji warunków umów, bowiem w ocenie Sądów, nie było podstaw

prawnych do renegocjacji umów w kierunku nałożenia na pozwanego obowiązku

pokrycia podwyżki wynagrodzeń, skoro nie przewidywały takiego obowiązku żadne

przepisy. Nie zaszła także nadzwyczajna zmiana stosunków, która uzasadniałaby

zmianę umowy na podstawie art. 3571

k.c.

W skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia art. 3531

k.c. oraz art.

3571

k.c., strona powodowa wskazując na obowiązek strony pozwanej takiego

ukształtowania umów o świadczenie usług, by obejmowały one także podwyżki

wynagrodzeń personelu medycznego wynikające z tzw. „ustawy 203", wnosiła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie

uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i zasądzenia na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie jako całkowicie bezzasadny należy ocenić kasacyjny zarzut

naruszenia art. 3571

k.c., który to przepis może stanowić jedynie podstawę

roszczenia o oznaczenie przez sąd innego niż przewidziany w umowie sposobu

wykonania zobowiązania lub wysokości świadczenia a nawet rozwiązania umowy

4

w razie nadzwyczajnej zmiany stosunków, nie może natomiast stanowić podstawy

roszczenia o zasądzenie świadczenia, które zgłosiła w sprawie strona powodowa.

Rozważając podstawę prawną dochodzonego roszczenia trzeba wskazać,

że kwestia źródeł finansowania przewidzianej w art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń podwyżki

wynagrodzeń pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej

oraz podmiotu zobowiązanego do pokrycia zakładom opieki zdrowotnej

wypłaconych pracownikom należności z tego tytułu, budziła zasadnicze

kontrowersje i wywoływała rozbieżności w judykaturze, w tym także w orzecznictwie

Sądu Najwyższego.

Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniach z dnia 18 grudnia 2002 r. K 43/01

(OTK-A 2001, nr 10, poz. 229) i z dnia 5 kwietnia 2005 r. (OTK-A 2005, nr 4,

poz. 43) stwierdzając zgodność z konstytucją omawianego przepisu wskazał

jednocześnie na brak prawidłowej regulacji źródeł i podmiotu zobowiązanego do

pokrycia wzrostu wynagrodzeń i orzekł, że uznanie art. 4a za zgodny z konstytucją

uwarunkowane jest rozumieniem go jako tworzącego współodpowiedzialność

systemu finansów publicznych za jego wykonanie. Współodpowiedzialność

tę odniósł do konstytucyjnych (art. 68 Konstytucji RP) obowiązków władzy

publicznej w zakresie ochrony zdrowia i wskazał, że środki publiczne, w tym

pochodzące ze zwiększonych składek na ubezpieczenie społeczne, powinny być

przeznaczone na zapewnienie realizacji obowiązku podwyższenia wynagrodzeń,

wynikającego z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. Stwierdził, że kasy chorych

(poprzedniczki prawne pozwanego Funduszu) będące podmiotami finansów

publicznych w zakresie gromadzenia i gospodarowania składkami oraz

racjonalnego kształtowania odpłatności za usługi służby zdrowia, zobowiązane są

w zakresie swych funkcji do wykonywania postanowień omawianej ustawy.

W ten nurt wykładni art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. wpisało się też

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2005 r. III CK 405/04 (OSNC 2006,

nr 2, poz. 36), w którym przyjęto, że wskazany przepis stanowi podstawę prawną

także dla roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec

kas chorych a później Narodowego Funduszu Zdrowia, jako właściwych podmiotów

5

systemu finansów publicznych, o pokrycie wydatków poniesionych na podwyżki

wynagrodzeń pracowników w zakresie, w jakim w danych okolicznościach nie

można było wymagać ich sfinansowania przez te zakłady z własnych środków.

Inne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 24 września 2003 r.

I CK 143/03 (OSNC 2004, nr 11, poz. 179) i z dnia 11 sierpnia 2005 r. V CK 79/05

(nie publ.), w których stwierdził, iż brak podstaw prawnych do obciążenia kas

chorych a obecnie Narodowego Funduszu Zdrowia, obowiązkiem zwrotu wydatków

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej na pokrycie podwyżki

wynagrodzeń przewidzianej przez art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r., który to

przepis nie może stanowić podstawy prawnej takiego roszczenia.

Ostatecznie jednak Sąd Najwyższy rozstrzygając to zagadnienie w uchwale

siedmiu sędziów z dnia 30 marca 2006 r. III CZP 130/05 (jeszcze nie publikowanej)

stwierdził, że art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu wynagrodzeń stanowi - w związku z art. 56 k.c. - podstawę

roszczeń samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do

kasy chorych (Narodowego Funduszu Zdrowia) o zwrot kosztów zwiększonego

wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego

gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielenie

świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części.

Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że na kasach chorych, jako na

instytucji finansów publicznych dysponującej i gospodarującej środkami uzyskanymi

ze składek na ubezpieczenie społeczne, ciążył obowiązek takiego kształtowania

kontraktów zawieranych z publicznymi zakładami opieki zdrowotnej, by umożliwiały

one realizację świadczeń zdrowotnych i nie podważały ekonomicznych podstaw

funkcjonowania tych instytucji. Natura umownego stosunku zobowiązaniowego

wymaga od obu podmiotów kształtowania i realizowania umowy w taki sposób,

by uwzględnione zostały także skutki nakładanych na jeden z podmiotów

obowiązków ustawowych. Skoro wynagrodzenie za pracę, o którym mowa w art. 4a

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r., stanowi także koszt wykonania świadczeń opieki

zdrowotnej określonych w umowach samodzielnych publicznych zespołów opieki

zdrowotnej zawieranych z kasami chorych (Narodowym Funduszem Zdrowia),

6

to umowy te powinny zostać zmodyfikowane po wejściu w życie omawianego

przepisu w taki sposób, by uwzględniały nałożony na s.p.z.o.z. obowiązek

podwyższenia wynagrodzeń zwiększający koszt świadczeń zamówionych przez

kasę. Wymaga tego art. 56 k.c., w myśl którego czynność prawna wywołuje nie

tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, zasad

współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów. Włączenie do systemu prawnego

przepisu art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. i wynikającego zeń obciążenia

dla publicznych z.o.z. powoduje konieczność włączenia go także do stosunku

zobowiązaniowego stron o udzielenie świadczeń zdrowotnych, co prowadzi do

istotnej modyfikacji tego stosunku a konkretnie do rozszerzenia zobowiązania do

finansowania tych świadczeń.

Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że art. 4a, który spowodował jednorazowy

wzrost wynagrodzeń i kosztów świadczeń medycznych, nie podważył zasady

samofinansowania się publicznych zakładów opieki zdrowotnej i, jak wskazał

Trybunał Konstytucyjny, zamiarem ustawodawcy było obciążenie obu podmiotów

wydatkami związanymi z jego wprowadzeniem. Zatem zakłady opieki zdrowotnej

powinny wykorzystać wszystkie dostępne środki na realizację obowiązku

wprowadzonego omawianym przepisem, zaś kasy chorych (Narodowy Fundusz

Zdrowia) obowiązane są do pokrycia wydatków na podwyżki wynagrodzeń

pracowników jedynie w takim zakresie, w jakim w danych okolicznościach nie

można było wymagać sfinansowania ich przez s.p.z.o.z., przy zachowaniu przez

nie wszelkich zasad prawidłowego gospodarowania otrzymywanymi środkami

publicznymi.

Podzielając stanowisko zajęte we wskazanej wyżej uchwale siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego stwierdzić trzeba skuteczność kasacyjnego zarzutu naruszenia

art. 3531

k.c. w zw. z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym

systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń. Zgodnie z art. 3531

k.c. strony

zawierając umowę wprawdzie mogą ułożyć stosunek prawny według swego

uznania, ale jego treść musi uwzględniać właściwość stosunku oraz przepisy ustaw

i zasady współżycia społecznego. Umowy stron o świadczenie usług medycznych

powinny zatem uwzględniać wynikające z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

zobowiązanie strony powodowej do podwyższenia wynagrodzeń pracowników,

7

co wpływało na wzrost kosztów świadczeń medycznych zamówionych przez stronę

pozwaną i powinno w odpowiedni sposób zwiększać także jej obowiązek finansowy

pokrywania kosztów zamówionych świadczeń. Nie uwzględnienie tego w umowach

i odmowa ich renegocjacji przez pozwanego, naruszały między innymi zasady art.

3531

k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

w zw. z art. 39821

k.p.c.).

jz