I CSK 124/06

Sygn. akt I CSK 124/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa R. K.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 października 2005 r., sygn. akt (...),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód wystąpił do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W.

z wnioskiem o ustalenie, że aktualizacja opłaty za wieczyste użytkowanie

nieruchomości położonej w W., oznaczonej jako działka nr (...) o pow. 38,0696 ha.

jest nieuzasadniona w wysokości 2 065 922,98 zł, stanowiącej 1 % ceny tej

nieruchomości według wyceny rzeczoznawcy majątkowego wskazanej

w zawiadomieniu Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa Oddziału Terenowego

w W. z dnia 20 sierpnia 2001 r., bądź też o umorzenie postępowania z powodu

braku legitymacji po stronie Agencji do żądania wymienionych opłat.

Organ ten umorzył postępowanie uznając, że w piśmie Agencji z dnia

20 sierpnia 2001 r. nie zostało zawarte wypowiedzenie dotychczasowej opłaty

i dlatego postępowanie było bezprzedmiotowe.

Sprzeciw od tego orzeczenia wniosła Agencja Własności Rolnej Skarbu

Państwa - od dnia 16 lipca 2003 r. Agencja Nieruchomości Rolnych (art. 12 ustawy

z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, Dz.U. Nr 64, poz. 592).

W postępowaniu sądowym powód wielokrotnie zmieniał powództwo.

W piśmie z dnia 29 05 2003 r. wniósł o ustalenie, że opłata za użytkowanie

wieczyste za 2000 r. nie należy się pozwanej Agencji. Następnie w piśmie z dnia

8 marca 2004 r. oraz na rozprawie w dniu 9 marca 2004 r. wniósł o ustalenie

nieistnienia zobowiązania do zapłaty opłat za użytkowanie wieczyste przedmiotowej

nieruchomości, oświadczając, że jest to jedyne jego żądanie w sprawie. W piśmie

z dnia 19 marca 2004 r. zażądał ustalenia, że na powoda nie został nałożony

skutecznie obowiązek uiszczenia opłat za lata 2000 - 2003 ewentualnie, że opłata

w zawiadomieniu z dnia 20 sierpnia 2001 r. jest nieuzasadniona. Następnie

w piśmie z dnia 4 maja 2004 r. zażądał ustalenia nieistnienia zobowiązania.

Ostatecznie na rozprawie w dniu 18 maja 2004 r. wniósł o ustalenie, że po stronie

pozwanej Agencji nie istnieje prawo domagania się od powoda opłat rocznych za

użytkowanie wieczyste za lata 2000 - 2003 w wysokości określonej

w zawiadomieniu z dnia 20 sierpnia 2001 r.

W toku sporu strona pozwana wniosła o ustalenie, że oplata roczna za

3

użytkowanie wieczyste za rok 2000 należna od powoda wynosi 2 065 922,98 zł

oraz o zasądzenie od powoda tytułem opłaty tej kwoty za rok 2000, za rok 2001

i za rok 2002. Roszczenia Agencji o zapłatę zostały wyłączone do odrębnego

postępowania.

Wyrokiem z dnia 1 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w W. powództwo oddalił,

ustalając, że przedmiotowa nieruchomość w chwili jej przekazania do Zasobu

Własności Rolnej Skarbu Państwa znajdowała się w użytkowaniu wieczystym

Szkoły […] w W., która w dniu 30 września 1999 r. zawarła z powodem umowę

przeniesienia prawa wieczystego użytkowania tej nieruchomości, o czym nie

została poformowana Agencja.

Pismem z dnia 20 sierpnia 2001 r. pozwana powiadomiła powoda, że

wysokość opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości

stanowiącej działkę nr (...) o pow. 38, 0696 ha. wynosi 2 065 922,98 zł i wezwała do

jej uiszczenia za rok 2000 w terminie 30 dni od otrzymania pisma oraz do

wnoszenia opłat za kolejne lata do dnia 15 lutego następnego roku. Przedmiotowa

nieruchomość była użytkiem rolnym, aż do stycznia 2001 r., kiedy to zgodnie

z nowym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego utraciła ten

charakter. Według stanu na dzień 5 lipca 2001 r. cena rynkowa działki nr (...)

wynosiła 206 592 298 zł i zgodnie z tą wyceną została określona opłata roczna za

użytkowanie wieczyste w zawiadomieniu z dnia 20 sierpnia 2001 r.

Według oceny Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 5 ustawy z dnia

19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa (tekst jednolity: Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 603 ze zm.) Agencja

Nieruchomości Rolnych wykonuje prawo własności na rzecz Skarbu Państwa

w stosunku do nieruchomości objętych Zasobem Nieruchomości Rolnych i dlatego

ma prawo oraz jednocześnie obowiązek pobierania opłat z tytułu użytkowania

wieczystego. Szkoła […], która nabyła użytkowanie wieczyste przedmiotowej

nieruchomości na podstawie art. 182 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o

szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385, ze zm.) do czasu wejścia w życie

ustawy z dnia 6 maja 1999 r., o zmianie ustawy o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 99, poz. 484), nie miała

obowiązku ponoszenia opłat za użytkowanie wieczyste z przedmiotowej

4

nieruchomości, w związku z wykorzystywaniem jej do realizacji zadań statutowych.

Zwolnienie to miało charakter podmiotowy, tj. było ściśle związane z osobą

użytkownika, a tym samym nie mogło być przeniesione w drodze umowy na inny

podmiot. Obowiązek uiszczenia opłat z tytułu użytkowania wieczystego przez

powoda, zdaniem Sądu pierwszej instancji, znajduje podstawę w art. 238 k.c. oraz

w art. 17b ust. 1 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa w zw. z art. 35 tej ustawy.

Sąd pierwszej instancji wyraził pogląd, że żadne przepisy obowiązujące w

2003 r. nie przewidywały wprost sytuacji, kiedy na skutek przeniesienia prawa

wieczystego użytkowania na inny podmiot nie korzystający ze szczególnych

ustawowych uprawnień, konieczne jest ustalenie tych opłat. Obowiązujące wtedy

unormowania przewidywały wprost jedynie ustalenie opłat w razie pierwotnego

ustanowienia prawa wieczystego użytkowania i ich aktualizację na wypadek zmiany

wartości nieruchomości. Zauważył, że przepis art. 17b ust. 2a wprowadzony do

ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa ustawą

z dnia 20 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa (Dz. U. z 2003 r. Nr 6, poz. 64), przewidujący ustalenie

w takim wypadku nowej wysokości opłaty rocznej z tytułu użytkowania przez

Agencję, obowiązuje od dnia 6 lutego 2003 r. i tryb postępowania jest wtedy taki

sam, jak w razie wypowiedzenia opłaty rocznej zgodnie z ustawą o gospodarce

nieruchomościami. Według oceny Sądu w świetle okoliczności sprawy istniała

możliwość ustalenia stosownej opłaty i obciążenia nią powoda, skoro Agencja

wykonywała wówczas w stosunku do przedmiotowej nieruchomości uprawnienia

z zakresu własności państwowej i nie była związana ograniczeniami czasowymi

co do terminu zawiadomienia o wysokości opłat. W wypadku gdy powód nie godził

się z ustaloną wysokością opłaty, miał prawo wystąpić z powództwem o ustalenie

jej wysokości na podstawie art. 189 k.c.

Przedmiotem postępowania sądowego wszczętego na podstawie sprzeciwu

od orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego jest - podobnie jak

w postępowaniu przed Kolegium - aktualizacja opłaty za użytkowanie wieczyste za

2000 r. Z tego względu, według oceny Sądu, nie mogło być przedmiotem

postępowania sądowego wywołanego wniesieniem sprzeciwu od orzeczenia

5

Samorządowego Kolegium Odwoławczego, żądanie powoda o ustalenie, że nie

istnieje prawo Agencji domagania się opłat rocznych za użytkowanie wieczyste

przedmiotowej nieruchomości za lata 2000 - 2003.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że stanowisko Kolegium Odwoławczego

było trafne dlatego, że art. 78 ust. 2 ustawy u.g.n. przewiduje właściwość tego

organu do rozpatrywania sporów o wysokość opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego w wypadku jej aktualizacji, gdy tymczasem w sprawie nie została

nigdy ustalona między stronami pierwsza opłata roczna, a więc nie istniał przedmiot

wypowiedzenia.

Sąd Okręgowy uznał w rezultacie, że powództwo nie mogło być

uwzględnione z przyczyn formalnych i merytorycznych, gdyż jego uwzględnienie

w świetle okoliczności sprawy prowadziłoby do niczym nieuzasadnionego

zezwolenia powodowi na bezpłatne korzystanie z nieruchomości tj. byłoby

sprzeczne ze społeczno - gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 5 k.c.).

Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 7 października 2005 r. apelację

powoda oddalił. Nie zakwestionował dokonanych ustaleń i podzielił

argumentację jurydyczną Sądu pierwszej instancji. Zauważył, że na skutek

wniesienia sprzeciwu orzeczenie Kolegium traci moc, a złożony przez użytkownika

wieczystego do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosek zastępuje

pozew i wtedy przedmiotem postępowania sądowego jest tylko żądanie zawarte w

tym wniosku. Ocenił jednak, że Sąd Okręgowy ostatecznie rozpoznał także

roszczenie powoda o ustalenie na gruncie art. 189 k.p.c. oddalając je z przyczyn

merytorycznych.

Według oceny Sądu Apelacyjnego pomiędzy stronami nie było żadnego

stosunku umownego i zarówno prawo pozwanej Agencji jak też obowiązek powoda,

jako wieczystego użytkownika do uiszczenia tej opłaty, wynikał wprost z ustawy

(art. 238 k.c.). Utrata charakteru rolnego przedmiotowej nieruchomości z dniem

1 stycznia 2001 r. nie miała znaczenia, skoro nieruchomość w dalszym ciągu

znajduje się w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Podzielił pogląd Sądu

pierwszej instancji, że podstawę naliczenia przez Agencję zakwestionowanej przez

powoda opłaty stanowił art. 17b ust. 1 i art. 35 ust. 2 i 3 ustawy o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa w brzmieniu obowiązującym od dnia

6

1 stycznia 2000 r. do dnia 6 lutego 2003 r., albowiem zgodnie z art. 9 ustawy

z dnia 6 maja 1999 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa opłaty roczne w wysokości określonej w art. 7 i 20 tej

ustawy uiszcza się poczynając od opłaty za 2000 r. Wskazał, że w myśl

Rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 11 sierpnia 1997 r. w sprawie

trybu przekazywania mienia wchodzącego w skład Zasobu Własności Rolnej

Skarbu Państwa, w razie ustanowienia lub wygaśnięcia zarządu oraz trybu

ustalania i wnoszenia opłat (Dz.U. Nr 101, poz. 636) zapłata opłat winna nastąpić

bez uprzedniego wezwania, na rachunek Agencji - za rok 2000 do dnia 15 lutego

2001 r.

Jego zdaniem brak w ustawie z dnia 20 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa przepisów

przejściowych regulujących dochodzenie roszczeń powstałych pod rządem

przepisów dotychczasowych nie oznacza, że roszczeń tych z tytułu opłat za

użytkowanie wieczyste nie można dochodzić. Do dnia jej wejścia w życie w dniu

6 lutego 2003 r., ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi nie

nakładała na Agencję obowiązku ustalania opłaty w ściśle określonym terminie i był

wtedy w odniesieniu do użytkowania wieczystego nieruchomości wchodzących

w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa właściwy tryb postępowania

przewidziany dla aktualizacji opłat z tytułu użytkowania wieczystego, określony

w art. 78-80 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(tekst jednolity: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). W konsekwencji uznał,

że wysokość opłaty ustalona została zgodnie z prawem i w należytej wysokości.

Powód w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa

materialnego tj. art. 17b ust. 1 i art. 35 ust. 3 i 5 ustawy o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, w brzmieniu obowiązującym od dnia

15 czerwca 1999 r. do dnia 5 lutego 2003 r., art. 9 ustawy z dnia 6 maja 1999 r.

o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa

oraz o zmianie niektórych ustaw i paragrafu 6 ust. 1 Rozporządzenia Ministra

Skarbu Państwa z dnia 11 sierpnia 1997 r. w sprawie trybu przekazywania mienia

wchodzącego w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa w razie

ustanowienia lub wygaśnięcia zarządu, oraz trybu ustalania i wnoszenia opłat,

7

wyrażającym się w uznaniu, że przepisy te stanowiły wyłączną podstawę do

naliczenia opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste nieruchomości znajdującej się

w Zasobie Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa i nie nakładały obowiązku

ustalenia opłaty w określonej formie i terminie oraz wyłączały tryb ustalania opłat

za użytkowanie wieczyste, przewidziany w ustawie o gospodarce

nieruchomościami – wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niewątpliwie w sprawie zostało rozstrzygnięte żądanie będące przedmiotem

rozpoznania Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. tj. w przedmiocie

aktualizacji opłaty za użytkowanie wieczyste. Rzeczywiście było bezpodstawne, bo

aktualizować można już ustaloną opłatę za użytkowanie wieczyste, a w stanie

faktycznym sprawy brak było przedmiotu dla tej aktualizacji, gdyż wcześniej to

świadczenie nigdy nie było ustalone. Jak wynika z uzasadnienia Sądu drugiej

instancji zostało także rozpoznane roszczenie powoda o ustalenie na gruncie art.

189 k.p.c. Ocena trafności tego orzeczenia z punktu widzenia zastosowania

powyższego przepisu nie mogła nastąpić z tego względu, że w skardze kasacyjnej

nie został on powołany jako naruszony.

Żądanie o ustalenie, że nie istnieje prawo Agencji domagania się od powoda

opłat rocznych w wysokości określonej w zaświadczeniu z dnia 20 sierpnia 2001 r.

zarówno co do zasady i wysokości było w istocie żądaniem o istnienie a nie o tryb

postępowania tj. sposób jego dochodzenia. Tymczasem już z samego charakteru

stosunku prawnego pomiędzy właścicielem a użytkownikiem wieczystym wynika -

poza wyjątkami nie wchodzącymi w sprawie w rachubę - obowiązek płatności

opłaty (por. także art. 9 ustawy z dnia 6 maja 1999 r. o zmianie ustawy

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz zmianie

niektórych ustaw). Już z tego względu, w rozstrzygniętym zakresie, roszczenie

o ustalenie nie było uzasadnione.

Z kolei w odniesieniu do trybu ustalenia spornej opłaty okazały się trafne

w znacznej części zapatrywania Agencji zawarte w odpowiedzi na skargę

kasacyjną.

8

Podstawę prawną ustalenia przez Agencję opłat stanowił art. 17b ust. 1

w zw. z art. 35 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa i art. 72 ust. 1 i 3 u.g.n. Przepis art.

17b ust. 1 tej pierwszej ustawy stanowi, że do użytkowania wieczystego

nieruchomości przejętych przez Agencję stosuje się odpowiednio art. 35 ust. 3 i 5

ustawy. Obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 35 ust. 3 oznaczał, że

należało przy jego interpretacji uwzględnić, iż w zakresie tego odesłania reguluje on

użytkowanie wieczyste, a nie zarząd. W konsekwencji przy tym zastosowaniu jego

treść była wtedy następująca: użytkownicy wieczyści, jeżeli odrębne przepisy nie

stanowią inaczej, ponoszą z tytułu użytkowania wieczystego opłaty roczne

w wysokości ustalonej zgodnie z przepisami o gospodarce nieruchomościami

z tym, że cenę gruntu rolnego stanowiącą podstawę obliczenia opłaty można także

ustalić w sposób określony w art. 30 ust. 2. To drugie odesłanie tj. zawarte w art. 35

ust. 3 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa do

ustawy o gospodarce nieruchomościami uprawnia do stwierdzenia, że opłaty

roczne powinny były dla spornego okresu zostać ustalone zgodnie z przepisami

o gospodarce nieruchomościami, w zakresie określenia wartości nieruchomości

przez uprawnionego rzeczoznawcę oraz obowiązującej stawki, z uwzględnieniem

jednak unormowania zawartego w art. 221 ust. 2 u.g.n. stanowiącego, że jeżeli przy

oddaniu nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste nie została określona

wysokość stawki procentowej opłaty rocznej z tego tytułu, to właściwy organ określi

wysokość stawki stosując tryb postępowania określony w art. 78 - 81 u.g.n. Agencja

więc jako właściwy w tym wypadku podmiot powinna była ustalić wysokość

procentowej stawki i w ślad za tym wysokość opłaty na podstawie wartości

nieruchomości ustalonej według szacunku rzeczoznawcy majątkowego oraz

zawiadomić użytkownika wieczystego o wysokości opłaty. Obowiązek ten wykonała

doręczając powodowi zawiadomienie z dnia 20 sierpnia 2001 r. W takim wypadku

powód w terminie 30 dni od otrzymania tego zawiadomienia mógł wnieść do

Kolegium wniosek o ustalenie, że opłata roczna z tytułu użytkowania wieczystego

nie przysługuje bądź, że przysługuje w niższej wysokości. Niezłożenie takiego

odwołania skutkowało tym, że stała się dla obu stron wiążąca. Nie wchodzi w tym

wypadku w rachubę wypowiadanie na piśmie dotychczasowej opłaty a

9

w konsekwencji ograniczenie czasowe tego wypowiedzenia wynikające z art. 78

ust. 1 u.g.n., gdyż unormowanie to dotyczy aktualizacji opłaty, gdy tymczasem

w sprawie chodziło o ustalenie pierwszej opłaty z tytułu użytkowania wieczystego.

Należy podkreślić, że żądania powoda zgłoszonego do Samorządowego

Kolegium Odwoławczego dotyczącego aktualizacji użytkowania wieczystego sąd

nie mógł uznać za żądanie ustalenia, że opłata roczna z tytułu użytkowania

wieczystego nie przysługuje bądź, że przysługuje w niższej wysokości, z którym

powód powinien ewentualnie był wystąpić do tego organu, gdyż naruszałoby to

wyrażony w art. 321 § 1 k.p.c. zakaz wyrokowania ponad żądanie.

Jeżeli ustawodawca chciałby postanowić, że do ustalenia opłat za

użytkowanie wieczyste w tym wypadku stosuje się przepisy o trwałym zarządzie,

zastosowałby technikę prostego odesłania do przepisów ustawy o gospodarce

gruntami o trwałym zarządzie, a nie technikę podwójnego odesłania za

pośrednictwem art. 17b ust. 1 i art. 135 ust. 3 i 5 ustawy o gospodarce

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa.

W świetle powyższych uwag podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty

należało ocenić jako nieuzasadnione, co skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej

na podstawie art. 39814

§ 1 k.p.c.