I CSK 125/06

Sygn. akt I CSK 125/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa K.D.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Dyrektora Izby Celnej

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 października 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Po ostatecznym sprecyzowaniu roszczeń K.D. wnosił o zasądzenie od

Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora Izby Celnej odszkodowania w

kwocie 6 512 550 zł, z ustawowymi odsetkami za szkodę wyrządzoną bezprawnymi

decyzjami administracyjnymi.

Wyrokiem z dnia 9 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od strony

pozwanej na rzecz powoda kwotę 196 116 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty

121 803,80 zł od dnia 23 kwietnia 2004 r. i od kwoty 74 312,82 zł od dnia 7 maja

2004 r., a w pozostałej części oddalił powództwo.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 października 2005 r. Sąd Apelacyjny

oddalił apelację powoda od powyższego wyroku.

Sądy ustaliły między innymi, że w dniach 1-12 marca 1999 r. powód,

prowadzący Przedsiębiorstwo „D.”, sprowadził do Polski z Rosji węgiel i zgłosił go

do odprawy celnej jako węgiel kamienny bitumiczny koksowy. Zgłoszenie to

wzbudziło wątpliwości organów celnych, które w wyniku przeprowadzonych badań

stwierdziły, że przedmiotem importu jest węgiel inny niż zgłoszony, objęty

kontyngentem ilościowym, na którego przywóz na polski obszar celny konieczne

jest zezwolenie, którego powód nie posiadał. Dyrektor Urzędu Celnego decyzjami

wydanymi w okresie od 25 marca do 6 kwietnia 1999 r. uznał zgłoszenia celne

powoda za nieprawidłowe i nakazał cofnięcie objętego nimi towaru za granicę w

terminie 7 dni. Na wniosek powoda wykonanie tych decyzji zostało wstrzymane, a

w wyniku jego odwołania zostały one uchylone decyzją Prezesa Głównego Urzędu

Celnego z dnia 14 lipca 1999 r., który przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania celem ustalenia na podstawie opinii odpowiedniego instytutu, jaki

węgiel powód sprowadził z Rosji i czy posiadał na to zezwolenie. Na wniosek

powoda Dyrektor Urzędu Celnego postanowieniem z dnia 29 lipca 1999 r. zarządził

przeniesienie węgla z bocznicy kolejowej na plac węglowy w B. na ryzyko i koszt

firmy powoda.

Ostatecznie ustalono, na podstawie opinii Instytutu Chemicznej Obróbki Węgla,

że przedstawiony do odprawy celnej węgiel nie jest tym, który został zgłoszony i na

3

jego przywóz do Polski powód nie posiada ważnego zezwolenia. Z uwagi na to,

że węgiel został już przewieziony do B. i jego cofnięcie za granicę było niemożliwe,

Dyrektor Urzędu Celnego decyzjami z dnia 16 września 1999 r., utrzymanymi w

mocy przez Prezesa GUC decyzjami z dnia 27 stycznia 2000 r., uznając zgłoszenie

celne za nieprawidłowe, orzekł na podstawie art. 59 § 2 kodeksu celnego

przepadek węgla. W dniu 10 kwietnia 2000 r. węgiel został sprzedany za kwotę

netto 121 803,80 zł.

W wyniku odwołania powoda od decyzji Prezesa GUC z dnia 27 stycznia 2000 r.,

w którym powód kwestionował przyjętą kwalifikację węgla, Naczelny Sąd

Administracyjny wyrokami z dnia 24 października i z 21 listopada 2000 r. stwierdził

nieważność zaskarżonych decyzji oraz poprzedzających je decyzji Dyrektora

Urzędu Celnego z dnia 16 września 1999 r., uznając przepis art. 59 § 2 kodeksu

celnego, na podstawie którego je wydano, za sprzeczny z art. 46 Konstytucji R.P i

stwierdzając, że przepadek rzeczy może nastąpić tylko na podstawie

prawomocnego orzeczenia sądowego, a nie decyzji administracyjnej.

Powód złożył wniosek na podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 29 lipca 1997 r.-

Ordynacja podatkowa, o odszkodowanie za straty poniesione w wyniku wydania

decyzji uznanych za nieważne, jednak Prezes GUC odmówił przyznania

odszkodowania uznając, że zgłoszone straty nie pozostają w związku

z nieważnymi decyzjami.

W wyniku tego powód w rozpoznawanej sprawie dochodził odszkodowania za

szkodę spowodowaną wydaniem przez organy celne bezprawnych decyzji

wskazując, że składa się na nią kwota 209 855,86 zł wartości rynkowej

zarekwirowanego węgla, 759 367,33 zł kosztów postoju węgla na bocznicy

kolejowej na granicy, 48 154,59 zł kosztów przewozu i składowania węgla na placu

węglowym w B. oraz 4 000 000 zł równowartości utraconych korzyści w wyniku

niemożności sprzedaży węgla i konieczności zlikwidowania prowadzonego przez

powoda przedsiębiorstwa.

Sądy obu instancji uznały, że postępowanie administracyjne było

prowadzone prawidłowo, a wydane decyzje były zgodne z prawem, poza decyzjami

o przepadku węgla, które Naczelny Sąd Administracyjny uznał za nieważne

4

z przyczyn formalnych, a nie z przyczyn, jakie wskazywał powód. Sąd Apelacyjny,

odnosząc się do zarzutów apelacji powoda stwierdził, że Sąd Okręgowy miał

podstawy, by dokonując ustaleń faktycznych co do klasyfikacji węgla

sprowadzonego przez powoda z Rosji i nie posiadania przez niego odpowiedniego

zezwolenia, oprzeć się na ustaleniach dokonanych w postępowaniu

administracyjnym w oparciu o ekspertyzę Instytutu Chemicznej Obróbki Węgla

a nie, jak zarzucał powód, w oparciu o opinię „P.” spółki z o.o. Wskazał, że

Naczelny Sąd Administracyjny uznając decyzje o przepadku węgla za nieważne z

powodu wydania ich przez organ administracyjny a nie sąd, nie podważył ustaleń

faktycznych, które legły u podstaw ich wydania i pośrednio wypowiedział się co do

ich merytorycznej zasadności stwierdzając, że nie z przyczyn wskazanych przez

powoda uznaje je za nieważne.

Sąd Apelacyjny ocenił jako nietrafne zarzuty powoda, że całe postępowanie

administracyjne było wadliwe i stwierdził, że bezprawne działanie organu

państwowego ograniczało się jedynie do wydania uznanych za nieważne decyzji

o przepadku węgla i dlatego zgodnie z art. 361 § 1 k.c. pozwany Skarb Państwa

ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa tych decyzji. Zdaniem

Sądów obu instancji szkoda powoda związana przyczynowo z tymi decyzjami

ogranicza się jedynie do utraty przez niego własności węgla sprzedanego w wyniku

decyzji o przepadku węgla, uznanych następnie za nieważne. Wysokość

odszkodowania z tego tytułu powinna odpowiadać wartości utraconego węgla

obliczonej w oparciu o cenę netto uzyskaną przez organy administracji

ze sprzedaży węgla. Nie może to być wartość rynkowa węgla, ani cena

z uwzględnieniem podatku VAT, bowiem węgla tego powód nie mógłby sprzedać

w Polsce, skoro nie mógł go wprowadzić na polski obszar celny.

Nie pozostają, zdaniem Sądów, w normalnym związku przyczynowym

ze sprzedażą węgla w wyniku zakwestionowanych decyzji administracyjnych

pozostałe zgłoszone w sprawie szkody powoda, do których ewentualnie doszło nie

dlatego, że wydano nieważne decyzje, ale dlatego, że powód przedstawił

do odprawy celnej towar, na którego wprowadzenie do obrotu w kraju nie miał

zezwolenia a następnie towar ten przewiózł do B. zamiast cofnąć za granicę

Polski. Nie pozostaje też, zdaniem Sądu Apelacyjnego, w normalnym związku

5

przyczynowym z nieważnymi decyzjami ewentualna szkoda w postaci utraty

dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej, bowiem powód nie miał i nie

mógłby uzyskać zgody na wprowadzenie węgla na teren Polski, a zatem nie mógł

osiągnąć zysku z jego sprzedaży w kraju.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

k.p.c. powód w ramach pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 77 ust. 1 w zw.

z art. 8 ust.2 Konstytucji R.P przez jego nie zastosowanie i uznanie, że Skarb

Państwa nie ponosi odpowiedzialności za szkody wywołane decyzjami

administracyjnymi o uznaniu zgłoszeń celnych za nieprawidłowe i o cofnięciu

towaru za granicę, które w wyniku odwołania powoda zostały uchylone, naruszenie

art. 361 § 1 k.c. przez błędną wykładnię pojęcia „normalne następstwa” i uznanie,

że szkody zgłoszone przez powoda nie były następstwem wyżej wskazanych

decyzji oraz decyzji o przepadku węgla, które zostały wyeliminowane z obrotu

prawnego, naruszenie art. 260 § 1 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 361 § 2 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie ograniczonej odpowiedzialności Skarbu

Państwa za szkody wyrządzone nieważną decyzją administracyjną, naruszenie art.

363 § 1 w zw. z art. 361 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na

uznaniu, że powodowi nie należy się odszkodowanie w wysokości wartości

rynkowej zarekwirowanego węgla, łącznie z podatkiem VAT oraz, że nie

przysługuje mu odszkodowanie za dalsze następstwa utraty przez niego własności

węgla, prowadzące w konsekwencji do przymusowego zakończenia działalności

jego przedsiębiorstwa.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 227 k.p.c.

w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. i z art. 258 k.p.c. oraz art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. przez nie przeprowadzenie zgłoszonych przez niego dowodów z zeznań

świadków i opinii biegłego na okoliczności wysokości utraconych korzyści w wyniku

bezprawnego działania organów celnych, naruszenie art. 236 k.p.c. poprzez

dokonanie ustaleń faktycznych w oparciu o dowody z akt postępowania

administracyjnego, które nie zostały w sposób formalny dopuszczone przez Sąd,

naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 59 ustawy o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym przez przyjęcie związania Sądu w sprawie cywilnej

stwierdzeniem NSA zawartym w uzasadnieniu jego wyroku, iż uznał skargę za

6

uzasadnioną z innych przyczyn, niż wskazane przez skarżącego i wyprowadzenie

z tego wniosku, że NSA uznał za bezzasadne zarzuty skarżącego, a także

naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez zastosowanie oczywiście błędnego toku

rozumowania przy ocenie dowodów.

W oparciu o powyższe powód wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i zasądzenia na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważając podstawę prawną roszczeń dochodzonych przez powoda trzeba

wskazać po pierwsze, że dotyczą one decyzji administracyjnych wydanych

w 1999 r. i 2000 r., a zatem powinny być oceniane według stanu prawnego

obowiązującego w dacie ich wydania, a po drugie, że podstawą roszczeń

ostatecznie stały się zarówno decyzje o przepadku węgla, uznane przez NSA za

nieważne, jak i wcześniejsze decyzje stwierdzające nieprawidłowość zgłoszenia

celnego i nakazujące cofnięcie towaru za granicę, które zostały w toku instancji

uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania. Wskazanie takich

podstaw faktycznych roszczeń sprawia, że ich podstawa prawna jest różna.

Podstawę prawną roszczenia wynikającego z decyzji administracyjnej o przepadku

węgla, której nieważność stwierdził NSA, stanowi przepis art. 260 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (j.t: Dz. U. z 2005 r., Nr 8, poz. 60

ze zm.), mający zastosowanie także do postępowania celnego, w brzmieniu

obowiązującym w dacie stwierdzenia nieważności decyzji, z uwzględnieniem

jednak wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r. K 20/02

(OTK-A 2003/7/76) stwierdzającego, że poszkodowanemu przysługuje pełne

odszkodowanie. Zgodnie z tym przepisem stronie, która poniosła szkodę na skutek

wydania decyzji, która następnie została uchylona w wyniku wznowienia

postępowania lub stwierdzono jej nieważność służy odszkodowanie za poniesioną

szkodę (stratę i utracone korzyści), chyba że przesłanki, które uzasadniają

uchylenie lub stwierdzenie nieważności tej decyzji powstały z winy strony. Powód

może zatem na tej, szczególnej podstawie prawnej, dochodzić pełnego

odszkodowania za szkodę poniesioną na skutek wydania decyzji administracyjnych

7

o przepadku węgla, które NSA uznał za nieważne, jako wydane na podstawie

niezgodnego z konstytucją przepisu art. 59 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. -

Kodeks celny (j.t: z 2001 r., Nr 75, poz. 802 ze zm.), obowiązującego w czasie ich

wydawania i ustanawiającego kompetencje organów administracyjnych do

orzekania o przepadku rzeczy, mimo brzmienia art. 46 Konstytucji RP.

Chodzi zatem o szkodę wynikającą z decyzji o przepadku węgla, wydanej przez

organ administracyjny zamiast przez sąd, dochodzoną na podstawie art. 260 § 1

kodeksu celnego.

Drugą podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa powód upatruje

w wydaniu wadliwych, jego zdaniem, decyzji administracyjnych o nieprawidłowym

zgłoszeniu celnym i nakazie cofnięcia towaru za granicę, uchylonych w toku

instancji w wyniku odwołania powoda i jako podstawę odpowiedzialności Skarbu

Państwa za te decyzje wskazuje w skardze kasacyjnej art. 77 ust. 1 Konstytucji RP.

W tym przedmiocie trzeba stwierdzić, że od chwili wejścia w życie Konstytucji RP

kwestia bezpośredniego stosowania przez sądy art. 77 ust. 1 w związku z art. 8 ust.

2 Konstytucji budziła kontrowersje. Ostatecznie jednak przeważyło stanowisko,

zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, jak i Sądu Najwyższego,

iż ze względu przede wszystkim na zbyt duży stopień ogólności, omawiany przepis

nie może stanowić samodzielnej podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za

szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej

(porównaj między innymi wyrok pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z dnia

31 stycznia 2001 r. P 4/99, OTK 2001/1/5 i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

30 maja 2003r. III CZP 34/03, PiP 2003/12/121). W okresie po wejściu w życie

Konstytucji RP (17 X 1997 r.), a przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 162, poz. 1692) wprowadzającej odpowiedzialność Skarbu Państwa na

podstawie art. 4171

k.c. (1 IX 2004 r.), kwestia odpowiedzialności Skarbu Państwa

za szkody wynikłe z wydania i wykonania nieostatecznych decyzji

administracyjnych, następnie uchylonych, przesądzona została w uchwale siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006r. III CZP 125/05 (jeszcze nie

opublikowanej), odnoszącej się do decyzji podatkowych, lecz mającej walor

ogólniejszy. W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził, że podstawę takiej

8

odpowiedzialności stanowi art. 417 § 1 k.c. w zw. z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP,

wykładany zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r.

SK 18/00, OTK 2001/8/256, jako nie wymagający winy funkcjonariusza. Już zatem

tylko z tej przyczyny wskazanie w skardze kasacyjnej na naruszenie jedynie art. 77

ust.1 Konstytucji R.P w odniesieniu do szkód wywołanych decyzją o cofnięciu

towaru za granicę nie może być skuteczne, skoro odpowiedzialność Skarbu

Państwa za wydanie i wykonanie decyzji administracyjnych uchylonych w toku

instancji opiera się na art. 417 § 1 k.c., którego naruszenia skarżący nie zarzucił.

Nie tylko jednak to powoduje nieskuteczność skargi kasacyjnej w tym

zakresie. Zarówno odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę, wynikłą z

wydania uznanej za nieważną ostatecznej decyzji administracyjnej, oparta na art.

260 § 1 Ordynacji podatkowej, jak i odpowiedzialność za wydanie i wykonanie

decyzji uchylonych w toku instancji, oparta na art. 417 § 1 k.c. wymaga wykazania

przez powoda bezprawności działania organów administracyjnych przy wydawaniu,

czy wykonywaniu decyzji. W odniesieniu do odpowiedzialności określonej w art.

260 Ordynacji podatkowej ustawodawca wprowadził szczególny tryb wykazywania

tej przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa, jakim jest uzyskanie przez

powoda orzeczenia wydanego w postępowaniu administracyjnym, stwierdzającego

nieważność ostatecznej decyzji, którym sąd w sprawie odszkodowawczej jest

związany. Natomiast w przypadku odpowiedzialności na podstawie art. 417 § 1 k.c.

za szkodę wynikłą z wydania lub wykonania decyzji administracyjnej, uchylonej

w toku instancji, brak szczególnej regulacji, dotyczącej wykazania bezprawności

takiej decyzji lub czynności organów administracyjnych. Oznacza to, że w sprawie o

odszkodowanie na powodzie ciąży obowiązek udowodnienia tej przesłanki

odpowiedzialności Skarbu Państwa, zgodnie z zasadą art. 6 k.c. Jak przy tym

wskazał zarówno Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z dnia 4 grudnia

2001 r., jak i Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 30 maja 2003 r. i z dnia

26 kwietnia 2006 r., sam fakt uchylenia w toku instancji nieprawomocnego

orzeczenia administracyjnego nie przesądza o jego bezprawności w rozumieniu

art.. 417 § 1 k.c. Nie mogą być uznane za bezprawne decyzje uchylone tylko

z powodu odmiennej oceny stanu faktycznego czy wykładni prawa materialnego,

dokonanych przez organ drugiej instancji, niewyjaśnienia wszystkich okoliczności

9

faktycznych czy tym podobnych przyczyn mających źródło w ustawowo

zagwarantowanej suwerenności orzeczniczej organu każdej instancji. Nie każda

zatem nieprawidłowość w działaniu władzy publicznej może być kwalifikowana jako

bezprawność w rozumieniu art. 417 § 1 k.c. a tylko taka, jak wskazał Sąd

Najwyższy we wspomnianej uchwale z dnia 26 kwietnia 2006 r., w której

naruszenie przepisów prawa stanowiło warunek konieczny powstania szkody.

Ta przesłanka odpowiedzialności Skarbu Państwa jest ustalana w sprawie

odszkodowawczej i oceny w tym zakresie dokonuje sąd na podstawie twierdzeń

i dowodów przedstawionych przez powoda.

Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanej sprawy trzeba

stwierdzić, że powód żądając odszkodowania za wydanie decyzji

o nieprawidłowościach zgłoszenia celnego i cofnięciu węgla za granicę, które

zostały uchylone w postępowaniu odwoławczym w celu uzupełnienia ustaleń

faktycznych w oparciu o opinię innego rzeczoznawcy, niż wydana w pierwszej

instancji, powinien wykazać, że decyzja o cofnięciu węgla za granicę nie miała

podstaw faktycznych i prawnych, bowiem węgiel był zgłoszony prawidłowo i jego

wwóz do Polski nie wymagał zezwolenia. Wbrew bowiem stanowisku skarżącego

fakt, że ostatecznie NSA z przyczyn formalnych uznał za nieważną decyzję

o przepadku węgla, nie przesądza o bezprawności wskazanych wyżej decyzji

wcześniejszych o nieprawidłowościach zgłoszenia celnego i cofnięciu węgla za

granicę a ocena ich zgodności z prawem odbywa się w oparciu o okoliczności

istniejące w dacie ich wydania. Powoływanie się przez powoda w skardze

kasacyjnej na wydanie ostatecznych decyzji o umorzeniu postępowania

administracyjnego i naliczeniu podatku VAT jest bezskuteczne, bowiem Sądy nie

ustaliły tych okoliczności w stanie faktycznym sprawy, a w skardze zarzutem

naruszenia art. 217 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. nie objęto pominięcia dowodu

z tych decyzji zgłoszonego w postępowaniu międzyinstancyjnym, jak również nie

postawiono zarzutu naruszenia art. 381 i 381 k.p.c. Trzeba także wskazać,

że umorzenie postępowania administracyjnego na podstawie art. 230 § 4 kodeksu

celnego z powodu przedawnienia nie „eliminuje z obrotu prawnego” poprzednich

decyzji administracyjnych, jak sugeruje skarżący i nie stwarza sytuacji, „jakby

decyzji tych nie było”. Nie zwalnia zatem powoda od wykazania, że decyzje

10

stwierdzające nieprawidłowość zgłoszenia celnego i nakazujące cofnięcie węgla za

granicę były bezprawne we wskazanym wyżej rozumieniu. W tym zakresie powód

w toku procesu nie zgłosił żadnych dowodów, które miałyby wykazać, że organy

celne wydając powyższe decyzje działały bezprawnie. W tym stanie rzeczy Sądy

obu instancji ustalając stan faktyczny mogły oprzeć się tylko na tych dowodach,

które zostały zaoferowane, a były nimi przede wszystkim decyzje administracyjne

złożone do akt przez powoda i znajdujące się w aktach administracyjnych,

o załączenie których wnosił powód (k. 174 i 178). Sąd Okręgowy wskazał,

że dokonał ustaleń faktycznych w oparciu o szczegółowo opisane w uzasadnieniu

decyzje administracyjne złożone do akt i znajdujące się w aktach postępowania

administracyjnego, których poświadczone kserokopie załączono. Skoro powód

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie zwrócił uwagi, w trybie art.

162 k.p.c., na uchybienie procesowe Sądu w postaci nie podjęcia postanowienia

o dopuszczeniu dowodów z dokumentów – określonych decyzji administracyjnych,

nie sformułował odpowiednich zarzutów apelacyjnych ani kasacyjnych w tym

przedmiocie, jak również nie wykazał, że uchybienie Sądu drugiej instancji w tym

zakresie mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, jego zarzut naruszenia art.

236 k.p.c. jest bezskuteczny, podobnie jak niedopuszczalny w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 233 k.p.c.

Bezzasadny jest także procesowy zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c.

w związku z art. 59 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA. Sąd Apelacyjny bowiem

przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji dotyczące faktu

przywiezienia przez powoda innego węgla niż wskazany w zgłoszeniu celnym oraz

nie posiadania przez niego wymaganego na przywóz tego węgla zezwolenia.

Zaakceptował także sposób dokonania tych ustaleń przez Sąd pierwszej instancji.

Doszło zatem do autonomicznego ustalenia przez Sądy w sprawie

o odszkodowanie okoliczności faktycznych leżących u podstaw wydanych decyzji

administracyjnych o nieprawidłowościach zgłoszenia celnego i cofnięciu towaru za

granicę oraz oceny ich zgodności z prawem. Związane wyrokiem NSA

o nieważności decyzji o przepadku węgla, Sądy samodzielnie ustaliły i oceniły brak

podstaw do podważania ustaleń faktycznych prowadzących do ich wydania

i merytorycznej zasadności poprzedzających je decyzji o cofnięciu towaru za

11

granicę. To, że Sąd Apelacyjny powołał się w tym względzie także na uzasadnienie

wyroku NSA, choć nie miał ku temu podstaw, skoro NSA nie badał sprawy

merytorycznie, nie oznacza, że uznał się za związanego tym wyrokiem

w jakimkolwiek innym zakresie, niż stwierdzenie nieważności decyzji. Pewna

nieścisłość sformułowania, jaka w tym przedmiocie znalazła się w uzasadnieniu

Sądu drugiej instancji nie miała wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.

W konsekwencji trzeba stwierdzić, że bezzasadne są zarzuty skargi kasacyjnej

dotyczące ustaleń i oceny Sądu Apelacyjnego o braku bezprawności działania

organów administracyjnych przy wydawaniu decyzji o nieprawidłowościach

zgłoszenia celnego i cofnięciu węgla za granicę oraz pozostałych decyzji i działań

tych organów, poza nieważną decyzją o przepadku węgla. Z powodu braku

przesłanki bezprawności, decyzje te i działania organów administracji nie mogą

stanowić źródła roszczeń odszkodowawczych w oparciu o art. 417 § 1 k.c.

Źródłem roszczeń odszkodowawczych powoda może być zatem jedynie

ostateczna decyzja o przepadku węgla uznana za nieważną z powodu wydania jej

przez organ administracyjny a nie sąd, a więc z przyczyn formalnych.

Stwierdzeniem nieważności tej decyzji Sąd jest związany, niezależnie od oceny

uprawnienia NSA do ustalania niezgodności z konstytucją przepisu ustawy, który

obowiązywał w czasie wydawania decyzji i uprawniał organ administracyjny, a nie

sąd do jej wydania.

Odpowiedzialność Skarbu Państwa określona w art. 260 Ordynacji podatkowej

ograniczona jest, podobnie jak każda odpowiedzialność odszkodowawcza

wynikająca z czynów niedozwolonych, jedynie do normalnych następstw wydania

i wykonania takich decyzji (art. 361 § 1 k.c.). Istnienie związku przyczynowego jako

zjawiska obiektywnego, determinowane jest określonymi okolicznościami

faktycznymi konkretnej sprawy. Badanie istnienia takiego związku wymaga

przeprowadzenia testu „conditio sine qua non” pozwalającego ustalić czy badany

skutek stanowi obiektywne, normalnie występujące następstwo zdarzenia,

które wskazano jako jego przyczynę, czy też nastąpiłby, mimo nieobecności tej

przyczyny. W rozpoznawanej sprawie przeprowadzenie powyższego testu prowadzi

do wniosku przyjętego przez Sądy obu instancji, iż wskazana przez powoda jego

12

ewentualna szkoda w postaci wartości rynkowej zarekwirowanego węgla,

poniesionych kosztów postoju na bocznicy kolejowej, kosztów przewozu

i składowania w B. oraz utraconych korzyści, wynikających z utraty możliwości

sprzedaży węgla na wolnym rynku i spowodowanej tym likwidacji przedsiębiorstwa,

nie pozostają w związku przyczynowym ze stwierdzonym faktem nieważności

decyzji o przepadku. Oczywisty brak takiego związku odnosi się w pierwszej

kolejności do kosztów tzw. osiowego oraz przewozu i składowania węgla w B.,

które powstały zanim zapadła przedmiotowa decyzja.

Natomiast niemożność sprzedaży przez powoda zarekwirowanego węgla po cenie

rynkowej i osiągnięcia zakładanego zysku wynikała, jak trafnie stwierdziły Sądy obu

instancji, nie z faktu, że decyzję o przepadku węgla wydał organ administracyjny

zamiast sądu, lecz z ustalonego przez Sądy obu instancji i nie podważonego

skutecznie przez powoda faktu, że przywieziony przez niego bez zezwolenia

węgiel, nie mógł być dopuszczony na Polski obszar celny, a zatem nie mógł być tu

sprzedany. Wskazywana przez powoda, ewentualna szkoda w postaci niemożności

sprzedaży zarekwirowanego węgla w Polsce za cenę wolnorynkową wystąpiłaby

więc także wówczas, gdyby organy administracyjne działały przy wydawaniu

przedmiotowej decyzji zgodnie z prawem. Przyczyną tak określonej szkody powoda

był bowiem fakt usiłowania wprowadzenia na polski obszar celny węgla bez

wymaganego zezwolenia, który nie mógł być na ten obszar wprowadzony, a nie

wydanie decyzji o przepadku węgla przez organ administracyjny zamiast sądu.

Z tych przyczyn nie są uzasadnione kasacyjne zarzuty naruszenia art. 361 § 1 k.c.

ani art. 363 § 1 w zw. z art. 361 § 2 k.c. i wynikające z nich zarzuty naruszenia

przepisów prawa procesowego - art. 227, art. 217 § 2, art. 258 i art. 278 § 1

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Zgodnie bowiem z art. 227 k.p.c. przedmiotem

dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, o tym zaś,

które fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy decydują przepisy

prawa materialnego, na których oparte jest roszczenie. Skoro w świetle

stanowiącego podstawę prawną roszczeń powoda art. 260 § 1 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 361 § 1 k.c., wskazane wyżej szkody nie pozostają

w związku przyczynowym z nieważną decyzją administracyjną o przepadku węgla,

13

nie było podstaw do dopuszczenia zgłoszonych przez powoda dowodów z zeznań

świadków i opinii biegłego celem wykazania wysokości tak określonych szkód.

Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną i na podstawie art. 98 w zw. z art.

108 § 1 oraz art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c. zasądził od powoda na rzecz strony

pozwanej zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.