I CSK 136/06

Sygn. akt I CSK 136/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości „I.” Spółki z o.o.

przeciwko A.Ś.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 listopada 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej apelację

i powództwo (punkt II sentencji) oraz orzekającej o kosztach

procesu (punkt III) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2005 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo

syndyka masy upadłości „I.” spółki z o.o. przeciwko A.Ś. o ustalenie na podstawie

art. 54 § 2 prawa upadłościowego bezskuteczności wobec masy upadłości umowy

przelewu wierzytelności pieniężnej w kwocie 140 364,88 zł., dokonanego przez

przyszłego upadłego na rzecz pozwanej w celu zabezpieczenia należnego jej od

powoda wynagrodzenia za wykonane prace.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 23 czerwca 2003 r. spółka z o.o I. złożyła

wniosek o ogłoszenie upadłości, zaś w dniu 7 sierpnia 2003 r. zawarła jako

generalny wykonawca z pozwaną jako podwykonawcą umowę nr 78, zgodnie z

którą pozwana miała w okresie od dnia 22 do 30 sierpnia 2003 r. dostarczyć i

zamontować urządzenia sportowe w sali gimnastycznej, budowanej przez powoda

dla miasta W., jako inwestora. Za wykonane prace pozwana miała otrzymać

wynagrodzenie w wysokości 127 327,88 zł. powiększone o podatek VAT, płatne

zgodnie z zawartą w tym samym dniu umową cesji, w ciągu 45 dni od złożenia

faktury. Umowa cesji stanowiła, że spółka przelewa na pozwaną swoją

wierzytelność jaką będzie miała wobec miasta W., po wykonaniu robót przez

pozwaną. Warunkiem skuteczności umowy cesji było wywiązanie się przez

pozwaną ze zobowiązań wynikających z umowy nr 78 i z chwilą wejścia w życie

cesji strony dokonują potrącenia wzajemnych wierzytelności, które umarzają się do

kwoty 127 327,88 zł plus VAT.

Postanowieniem z dnia 30 września 2003 r. Sąd Rejonowy w W. ogłosił

upadłość spółki I. Pozwana wykonała w terminie prace objęte umową nr 78i

wystawiła fakturę płatną do dnia 7 października 2003 r.

W wyniku sporu, co do tego czy umowa cesji była skuteczna i kto jest

wierzycielem należności wynikającej z umowy o wykonanie robót, na wniosek

miasta W. kwota 414 164,19 zł. stanowiąca jego dług wobec strony powodowej,

została złożona do depozytu sądowego.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że zawarta w dniu

7 sierpnia 2003 r. umowa cesji wierzytelności przyszłej stanowiła zabezpieczenie

3

długu, jaki miał obciążać powoda wobec pozwanej z tytułu wynagrodzenia za

wykonane przez nią prace określone w umowie nr 78. Stwierdził, że nie zachodzą

podstawy z art. 54 § 2 pr. upadł. do ustalenia bezskuteczności tej umowy wobec

masy upadłości, bowiem powyższy przepis ma zastosowanie tylko wtedy, gdy

doszło do zabezpieczenia, w okresie dwóch miesięcy przed złożeniem wniosku o

ogłoszenie upadłości, długu już istniejącego, ale jeszcze niepłatnego. Tymczasem,

w ocenie Sądu, umowa cesji z dnia 7 sierpnia 2003 r. zabezpieczała dług jeszcze

nie istniejący, który miał powstać dopiero wtedy, gdy pozwana wykona roboty

objęte umową, a poza tym zabezpieczenia udzielono już po zgłoszeniu wniosku o

upadłość.

W wyniku apelacji strony powodowej, Sąd Apelacyjny, zaskarżonym

wyrokiem z dnia 28 listopada 2005 r., zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i

uwzględnił powództwo, rozstrzygając o kosztach procesu.

Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji a także podzielił jego ocenę, iż umowa cesji z dnia 7 sierpnia 2003 r. miała

na celu zabezpieczenie należności pozwanej za wykonanie robót określonych

w umowie nr 78. Stwierdził jednak, że umowa cesji zawarta została pod warunkiem

zawieszającym, bowiem strony uzależniły moment jej wejścia w życie od wykonania

przez pozwaną zobowiązania wynikającego z umowy nr 78. Z tego względu skutki

wynikające z umowy cesji wystąpiły dopiero z chwilą wykonania przez pozwaną jej

zobowiązania, a zatem za nietrafne uznał Sąd Apelacyjny stanowisko Sądu

pierwszej instancji, iż w momencie ustanawiania zabezpieczenia nie istniał jeszcze

dług, który miało ono zabezpieczać. Sąd odwoławczy wskazał, że wprawdzie w

dniu zawierania umowy cesji (7 sierpnia 2003 r.) rzeczywiście nie istniało jeszcze

zobowiązanie przyszłego upadłego w stosunku do pozwanej, które mogło być

zabezpieczone przelewem wierzytelności, jednak powstało ono wraz z wykonaniem

robót przez pozwaną i dopiero ta okoliczność wywołała skutki wynikające z umowy

cesji, związane z zabezpieczeniem wierzytelności pozwanej. Z tych względów

zdaniem Sądu Apelacyjnego wystąpiły skutki wskazane w art. 54 § 2 pr. upadł.,

który ma także zastosowanie do zabezpieczeń ustanowionych przez upadłego już

po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Sąd drugiej instancji uznał, że z

okoliczności faktycznych sprawy wynika, iż pozwana przy dołożeniu należytej

4

staranności, powinna była wiedzieć o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości

powodowej spółki, a zatem spełniony został także i ten warunek stwierdzenia

bezskuteczności umowy cesji w świetle art. 54 § 2 pr. upadł.

W skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia art. 54 § 2 pr. upadł.

przez niewłaściwe zastosowanie, strona pozwana wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenie i zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego przez

oddalenie apelacji i orzeczenie w obu przypadkach o należnych stronie pozwanej

kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wprowadzony w celu ochrony wierzycieli przyszłego upadłego przed jego

czynnościami prowadzącymi do zubożenia przyszłej masy upadłości przepis art. 54

§ 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października

1934 r.- Prawo upadłościowe (j.t z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.), którego

odpowiednikiem jest obecnie art. 127 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) stanowi, iż

bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są zabezpieczenie i zapłata długu

jeszcze niepłatnego, dokonane przez upadłego w ciągu dwóch miesięcy przed

złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednak ten, kto otrzymał zapłatę lub

zabezpieczenie może w drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania tych

czynności za skuteczne, jeżeli w czasie ich dokonania nie wiedział o istnieniu

podstawy ogłoszenia upadłości.

Zgodzić się należy z Sądem Apelacyjnym, że choć przepis powyższy mówi

o zabezpieczeniu i zapłacie długu jeszcze niepłatnego, dokonanych przez upadłego

w ciągu dwóch miesięcy przed złożeniem wniosku o upadłość, to odnosi się on

także do takich czynności dokonanych w okresie między złożeniem wniosku

a ogłoszeniem upadłości. Brak bowiem jakichkolwiek racjonalnych przesłanek,

które nakazując chronić z mocy prawa wierzycieli przyszłego upadłego przed takimi

czynnościami zdziałanymi w okresie dwóch miesięcy przed złożeniem wniosku

o upadłość, wyłączałyby taką ochronę w okresie między złożeniem wniosku

a ogłoszeniem upadłości, gdy tym bardziej jest ona konieczna a opisane

5

w omawianym przepisie działania przyszłego upadłego w tym okresie z reguły

mogą mieć na celu usunięcie części majątku z przyszłej masy upadłości. Z tych

względów powołany przepis ma zastosowanie do zakwestionowanej

w rozpoznawanej sprawie czynności przyszłego upadłego dokonanej już po

złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości a przed jej ogłoszeniem.

Trafnie również Sąd drugiej instancji wskazał na dopuszczalność zawarcia

umowy cesji pod warunkiem zawieszającym, co stwierdził już Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 28 lutego 2003 r. V CKN 1712/00 (nie publ.). Ocena, że

kwestionowana umowa cesji z dnia 7 sierpnia 2003 r. została zawarta pod takim

warunkiem, nie była przedmiotem zarzutu skargi kasacyjnej a zatem stanowi

podstawę rozważań Sądu Najwyższego odnoszących się do zastosowania art. 54 §

2 pr. upadł. do tej czynności. Niesporne między stronami jest także to, że dług

przyszłego upadłego wobec pozwanej był jeszcze niepłatny, to jest niewymagalny,

zarówno w chwili zawarcia umowy cesji wierzytelności (gdy dług ten jeszcze nawet

nie istniał), jak i w chwili, gdy jak przyjął Sąd Apelacyjny, umowa cesji stała się

skuteczna i powstało takie zabezpieczenie tego długu.

Przedmiotem oceny Sądu Najwyższego jest zatem jedynie to, czy w świetle

art. 54 § 2 pr. upadł. skuteczne jest zabezpieczenie długu jeszcze niepłatnego,

udzielone w postaci cesji wierzytelności, która stała się skuteczna – jak przyjął Sąd

Apelacyjny - „wraz z wykonaniem robót przez pozwaną”. W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy oznacza to, że zabezpieczenie stało się skuteczne, a więc

zostało udzielone, w chwili powstania długu, który zabezpiecza. Skoro bowiem

dopiero z chwilą wykonania przez pozwaną robót objętych umową nr 78/ZB/2003

powstało zobowiązanie strony powodowej do zapłaty za te roboty wynagrodzenia,

a wiec powstał dług, którego płatność miała nastąpić po 45 dniach od wystawienia

faktury, a jednocześnie wykonanie robót przez pozwaną prowadziło do powstania

wierzytelności powoda wobec miasta W., która stanowiła przedmiot cesji, zaś cesja

ta stawała się skuteczna także dopiero z chwilą wykonania robót przez pozwaną, to

w istocie jednocześnie powstał dług przyszłego upadłego i zabezpieczenie tego

długu w postaci cesji wierzytelności, która także powstała dopiero w tym momencie.

6

Ma to dla rozstrzygnięcia sprawy o tyle decydujące znaczenie, że zgodnie

z powszechnie przyjętą w doktrynie i orzecznictwie wykładnią art. 54 § 2 pr. upadł.

przepis ten, jako wyjątek musi być rozumiany ściśle a zatem ma zastosowanie tylko

do takiego zabezpieczenia, które nastąpiło w czasie, gdy dług już wcześniej istniał,

choć nie był jeszcze wymagalny. W przepisie tym chodzi o sytuację, w której we

wskazanym w nim okresie ochronnym, doszło do ustanowienia zabezpieczenia dla

umocnienia wcześniej istniejącego już, ale niewymagalnego długu upadłego, który

mógł powstać także przed okresem ochronnym. Chodzi zatem o ustanowienie

późniejszego zabezpieczenia (w okresie ochronnym) dla wcześniej już istniejącego

długu. Natomiast sankcja z art. 54 § 2 pr. upadł. w postaci bezskuteczności z mocy

prawa w stosunku do masy upadłości nie występuje w razie jednoczesnego

ustanowienia w okresie ochronnym zabezpieczenia i zobowiązania (długu)

przyszłego upadłego, jeszcze niepłatnego (porównaj między innymi wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 marca 2002 r. V CKN 888/00, OSNC 2003/3/39). Przyszły

upadły może w okresie ochronnym zaciągać nowe zobowiązania i jednocześnie je

zabezpieczać. Takie jego działania mogą być jedynie zaskarżone na podstawie art.

527 i następne k.c., nie są natomiast bezskuteczne z mocy prawa.

Z tych względów należało uznać za uzasadniony kasacyjny zarzut naruszenia

art. 54 § 2 pr. upadł., bowiem Sąd Apelacyjny przepisu tego nie powinien był

zastosować, skoro uznał, że umowa cesji z dnia 7 sierpnia 2003 r. miała na celu

zabezpieczenie niepłatnego długu, który powstał w tym samym momencie, w którym

cesja doszła do skutku, a zatem dług i jego zabezpieczenie powstały jednocześnie.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398(15) § 1 k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

k.p.c. w zw. z art. 398(21) i art. 391 § 1 k.p.c.).