V CSK 181/06

Sygn. akt V CSK 181/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Henryk Pietrzkowski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego [...]

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia, Skarbowi Państwa - Ministrowi

Zdrowia oraz Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa reprezentowanych

przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 grudnia 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację wobec

pozwanego Narodowego Funduszu Zdrowia i w całości

rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego, a także

uchyla wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 30 maja 2005 r. w

zakresie oddalającym powództwo wobec tego pozwanego i w

2

uchylonym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego; poza tym oddala skargę kasacyjną i

nie obciąża strony powodowej kosztami procesu na rzecz

pozwanego Skarbu Państwa.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo o zasądzenie kwoty 16.954 264,00 zł

z odsetkami stanowiącej równowartość sumy, którą według twierdzeń strony

powodowej – wypłaciła ona swoim pracownikom na podstawie art. 4a ustawy

z grudnia 16 grudnia 19994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie ustaw (Dz.U.

z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.). Zdaniem tego Sądu żądanie pozwu nie mogło być

uwzględnione zarówno wobec pozwanego Narodowego Funduszu Zdrowia jak

i Skarbu Państwa (za którego czynności procesowe podejmowali Ministrowie

Skarbu Państwa oraz Zdrowia). Pozwany Fundusz, będący następcą prawnym kas

chorych, wiązała umowa z powodowym Szpitalem, której postanowienia –

określające warunki udzielania świadczeń zdrowotnych - nie dawały podstaw do

uwzględnienia - zdaniem tego Sądu – powództwa. U podstaw zaś ustawy

nowelizacyjnej z dnia 22 grudnia 2000 r. legło założenie, że jej realizacja nastąpi ze

środków finansowych, które pozyskali pracodawcy ze sprzedaży świadczeń

zdrowotnych. Wykluczone zostało –w ocenie Sądu pierwszej instancji – obciążenie

Skarbu Państwa skutkami finansowymi wprowadzonych podwyżek.

Oddalając - zaskarżonym wyrokiem – apelację powodowego Wojewódzkiego

Szpitala Specjalistycznego Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji o braku podstaw do przyjęcia odpowiedzialności pozwanego Funduszu

za wypłatę podwyższonego wynagrodzenia. Nie znalazł także Sąd Apelacyjny

3

podstaw do przypisania Skarbowi Państwa (Ministrom Skarbu Państwa i Ministrowi

Zdrowia ) odpowiedzialności za skutki finansowe wywołane realizacją art. 4a

omawianej ustawy.

Skargę kasacyjną wniósł powodowy Wojewódzki Szpital Specjalistyczny

w której zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 77 ustawy ust. 1 Konstytucji

przez jego niewłaściwe zastosowanie a także art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych

wynagrodzeń... (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) Nadto skarżący zarzucił

naruszenie art. 67 § 3 k.p.c. – obowiązującego w chwili wydania zaskarżonego

wyroku, art. 227 k.p.c., przez zaniechanie przeprowadzenia postępowania

dowodowego co do wysokości doznanej przez stronę powodową szkody, przy

jednoczesnym oparciu rozstrzygnięcia na niewłaściwej reprezentacji Skarbu

Państwa, oraz art. 2 k.p.c. w zw. z art. 177 i 175 Konstytucji i art. 188 (a contrario)

Konstytucji przez zaniechanie rozpoznania istoty sprawy.

Wskazując na powyższe strona powodowa wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu

sądowi do ponownego jej rozpoznania a także rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

W złożonej odpowiedzi na skargę kasacyjną - złożoną przez każdego

z pozwanych – wnosili oni o oddalenie tej skargi z zasądzeniem kosztów procesu

za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o negocjacyjnym

systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców

oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U.

z 2001 r. Nr 5, poz. 45) dodała do ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń

u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze

zm.) m.in. art. 4a. Przepis ten w ustępie pierwszym stanowi, iż pracownikom

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej przysługuje od dnia 1

stycznia 2001 r. przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, nie niższy niż

203 zł miesięcznie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy łącznie ze skutkami

4

wzrostu wszystkich składników wynagrodzenia. Niewątpliwym jest, że przepisy

powołanej ustawy nowelizacyjnej z dnia 22 grudnia 2000 r. - w powołanym zakresie

- mają charakter przepisów przejściowych o wyraźnie określonym czasie

obowiązywania - art. 4a ust. 1 ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców... obowiązywał tylko w odniesieniu

do wzrostu wynagrodzeń w 2001 r., zaś ust. 2 w odniesieniu do wzrostu

wynagrodzeń w 2002 r. Celem tak ukształtowanych przepisów przejściowych było

podniesienie wynagrodzeń do poziomu, który tworzył punkt wyjścia dla

wykorzystania instrumentów, ustalania przyrostu wynagrodzeń, określonych

w ustawie o systemie negocjacyjnym. Uprawnienie do wymienionego przyrostu

wynagrodzeń przysługiwało pracownikom samodzielnych publicznych zakładów

opieki zdrowotnej, które zatrudniały powyżej 50 osób. W ocenie Sądów obu

instancji pozwany Narodowy Fundusz Zdrowia nie był zobowiązany, na podstawie

wiążącej strony umowy, do wypłaty żądanej kwoty stanowiącej pokrycie wydatków

dokonanych przez stronę powodową z tytułu podwyższonego ex lege

wynagrodzenia. Nadto Sąd Apelacyjny wskazał, że Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r. K. 43/01 (OTK-A 2002, nr 7, poz. 96) nie uznał

art. 4a powołanej ustawy za niezgodny z Konstytucją. Powołany wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r. K. 43/01 stwierdza, że będący podstawą

podwyżki art. 4a ustawy z dnia 10 grudnia 1994 r. jest zgodny z art. 2, art. 7 i art.

32 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 20 Konstytucji.

Rozważając znaczenie przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego

i rozumianą w świetle tego wyroku treść art. 4a i omawianej ustawy, który stał się

elementem obowiązującego porządku prawnego (art. 188 pkt 1 i 190 ust. 1

Konstytucji) nie można podzielić dalszych wniosków w niego wyprowadzonych

przez Sądy obu instancji. Pozostają one bowiem w sprzeczności z motywacją

stanowiska Trybunału, który po pierwsze stwierdził dopuszczalność ingerencji

ustawodawcy w sferę wynagrodzeń pracowników samodzielnych publicznych

zakładów opieki zdrowotnej, wskazując, iż normy konstytucyjne odnoszące się do

publicznej służby zdrowia, zawarte w art. 68 Konstytucji, dopuszczają przejściowe

zastosowanie mechanizmu przyjętego w art. 4a ustawy z 16 grudnia 1994 r.

Po drugie, wśród wartości wypełniających pojęcie demokratycznego państwa

5

prawnego, zasada ochrony zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa

zajmuje nadrzędne miejsce. W tej zasadzie zawarte jest - zdaniem Trybunału

swoiste domniemanie, zgodnie z którym, jeżeli ustawodawca tworzy prawo

stanowiące podstawę roszczeń finansowych, a nie określa w sposób jednoznaczny

podmiotu zobowiązanego, to czyni zobowiązanym system finansów publicznych.

Podmiotami tego systemu były - w stanie prawnym wówczas obowiązującym - kasy

chorych oraz samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, za pośrednictwem

którego to systemu realizowane były obowiązki władzy publicznej określone w art.

68 ust. 2 Konstytucji. Nastąpiło samozwiązanie się sektora finansów publicznych.

Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny zastrzegł, że nie oznacza to, iż

samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej przysługuje pełna

rekompensata wydatków na podwyższenie wynagrodzeń.

Po trzecie, podkreślając istotne niedostatki legislacyjne przepisu art. 4a ust.

1, w szczególności niewskazanie adresata ustawowego obowiązku, brak przepisów

przejściowych, źródła finansowania przewidzianej w nim podwyżki wynagrodzenia,

ani mechanizmów przekazywania środków na ten cel - Trybunał Konstytucyjny

potwierdził zasadność zastosowania innych - poza gramatyczną - rodzajów

wykładni dla prawidłowego określenia treści zawartej w tym przepisie. Uznanie

zgodności z Konstytucją omawianego art. 4a nastąpiło tylko o tyle o ile jest on

rozumiany „jako tworzący współodpowiedzialność systemu finansów publicznych za

jego wykonanie", nie może - w związku z art. 56 k.c. - pozostać bez wpływu na

wykładnię przepisu art. 4a. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy w (nie publ.) uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05 stwierdzającej,

że art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz

o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1 poz. 2 ze zm.) stanowi –

w związku z art. 56 k.c. - podstawę roszczenia samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do kasy chorych (Narodowego Funduszu

Zdrowia) o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład

ten, mimo prawidłowego gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie

umowy o udzielenie świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć

w całości lub w części. Wynagrodzenie personelu medycznego zatrudnionego przez

6

powodowy Szpital stanowiło niewątpliwie element kosztu wykonania przez ten Szpital

świadczeń zdrowotnych na rzecz pacjentów. Koszt ten stanowi z kolei element kosztu

opieki zdrowotnej za świadczenie której kasa chorych (Narodowy Fundusz Zdrowia)

przekazuje świadczeniodawcom wynagrodzenie na podstawie stosunku prawnego

wynikającego z łączącej ją z tymi świadczeniodawcami umowy. W sytuacji, gdy

nastąpiło ustawowe zwiększenie tego kosztu, poprzez podniesienie wynagrodzenia

personelu medycznego, to w odniesieniu do tego zwiększonego z mocy ustawy

kosztu powodowemu Szpitalowi - wbrew odmiennemu zapatrywaniu Sądów obu

instancji - przysługiwało - stosownie do powołanej uchwały - roszczenie w stosunku do

podmiotu tamże wskazanego o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia

pracowników. Istnieje więc mechanizm rozliczeń między zakładami opieki zdrowotnej

a właściwym podmiotem systemu finansów publicznych obejmujący, na podstawie art.

4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń..., zwrot kosztów wypłaconej podwyżki wynagrodzenia.

Zarzut naruszenia powołanego art. 4a okazał się uzasadniony. Co najmniej

przedwczesne jest zatem twierdzenie strony powodowej o istnieniu podstaw

odpowiedzialności odszkodowawczej państwa za bezprawie normatywne.

Skarga kasacyjna w odniesieniu do Skarbu Państwa podlega oddaleniu

z zastosowaniem art. 102 k.p.c. w odniesieniu do żądanych kosztów procesu

za instancję kasacyjną. W tym zakresie wyrok pomimo błędnego uzasadnienia

w ostatecznym wyniku odpowiada prawu (art. 39814

k.p.c.). Obowiązujący w dacie

orzekania przez Sąd Apelacyjny przepis art. 67 § 3 zd. 1 k.p.c. stanowił

wyłączną podstawę ustalenia właściwego w tej sprawie podmiotu reprezentującego

Skarb Państwa. W myśl tego przepisu jest nim Minister Skarbu Państwa będący

materialnym reprezentantem Skarbu Państwa. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu

Sądu Apelacyjnego pozwany Skarb Państwa był właściwie reprezentowany z punktu

widzenia reprezentacji materialnoprawnej, jak i procesowej. Chybione

jest odwołanie się do dominujących – jak to zostało określone - zasad procesu

cywilnego, tj. kontradyktoryjności i dyspozycyjności. W następstwie kolejnych

nowelizacji k.p.c. – u podstaw których leży dążenie do usprawnienia polskiego

wymiaru sprawiedliwości m.in. poprzez przeniesienie ciężaru dowodu na strony

a odciążenie w tym zakresie sądu orzekającego – nastąpiło zbliżenie regulacji

7

procesu cywilnego do modelu postępowania kontradyktoryjnego. Cechami tego

modelu są równość stron, swobodne dysponowanie roszczeniami, związanie sądu

żądaniem strony i zasada vigilantibus iura sunt scripta rozumiana jako zobowiązanie

strony do dbałości o swoją sprawę. Prezentowane, a nie jest ono odosobnione,

oczywiście błędne stanowisko Sądu Apelacyjnego w istocie utrudnia, jeśli nie wręcz

wyklucza, w praktyce tego Sądu i sądów niższych instancji możliwość pogodzenia roli

wymiaru sprawiedliwości jako sprawnego i efektywnego regulatora stosunków

społecznych z wymogami sprawiedliwego rozwiązywania konfliktów przez sąd

orzekający (por. wymagania płynące z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Jednostronność wyrażanego stanowiska

– bez jego motywacji i odwołania się do obowiązujących przepisów potęguje

w orzecznictwie trudności w realizacji tych niełatwych założeń prawidłowego

rozwiązywania konfliktów mogących przejawiać się także w prawidłowym wyważeniu

konkurencyjnych zasad procesowych. Z przyczyn powyższych i na podstawie

powołanych przepisów należało orzec jak w sentencji wyroku.