IV CSK 101/06

Sygn. akt IV CSK 101/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 sierpnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Banku […]SA

przeciwko M.K. i H.L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 sierpnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 grudnia 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części utrzymującej w mocy nakaz

zapłaty Sądu Okręgowego w G. z dnia 7 lipca 2003 r., (pkt I a),

orzekającej o kosztach zastępstwa procesowego (pkt I b, pkt 3) oraz

w części orzekającej o kosztach postępowania (pkt III) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Nakazem zapłaty z dnia 7 lipca 2003 r. Sąd Okręgowy w G. orzekł, że

pozwani S.K., M.L., M.K. i H.L. mają zapłacić solidarnie powodowi Bankowi S.A.

kwotę 1 000 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 22 marca 2003 r., a pozwani

S.K. i M.L., również solidarnie, dalszą kwotę 875 472,47 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 22 marca 2003 r. – w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia

nakazu, albo wnieść w tym terminie zarzuty. Po rozpoznaniu sprawy na skutek

zarzutów pozwanych, Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 20 grudnia 2004 r.

uchylił powyższy nakaz i oddalił powództwo, przyjmując za podstawę orzeczenia

następujące ustalenia i wnioski.

W dniu 13 kwietnia 1999 r. pozwani S.K. i M.L., wspólnicy spółki cywilnej pod

nazwą „P.”, zawarli z powodem umowę o kredyt obrotowy w formie odnawialnej

linii kredytowej na okres od dnia 13 kwietnia 1999 r. do dnia 12 kwietnia 2000 r. z

zastrzeżeniem, że zadłużenie z tytułu udzielonego kredytu nie może przekroczyć

kwoty 1 000 000 zł. Zabezpieczeniem kredytu miała być hipoteka ustanowiona na

nieruchomości kredytobiorców oraz wystawione przez nich weksle in blanco

poręczone przez współmałżonki. Umowę tę podpisał M.L., powołując się na

pełnomocnictwo udzielone mu przez pozwanego S.K. Równocześnie, w dniu 13

kwietnia 1999 r., M.L. wystawił trzy weksle in blanco wraz z deklaracjami

wekslowymi, wskazując, że działa w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik

pozwanego S.K. Pozwane M.K. i H.L. podpisały te weksle jako poręczycielki.

Zgodnie z treścią sporządzonych deklaracji, powód miał prawo wypełnić otrzymane

weksle na sumę odpowiadającą kwocie wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami,

prowizją i innymi kosztami w przypadku nie dotrzymania umownego terminu spłaty

oraz we wszystkich tych przypadkach, w których służyć mu będzie prawo

ściągnięcia swoich wierzytelności przed nadejściem terminu płatności, a ponadto

opatrzyć je datą płatności według swego uznania. Pozwane M.K. i H.L. podpisały

deklaracje wekslowe jako poręczycielki, ograniczając swoją odpowiedzialność do

kwoty 1 000 000 zł.

3

W dniu 11 września 2001 r. powodowy Bank wystąpił do Sądu Okręgowego

w G. z pozwem o zasądzenie od pozwanych kwoty 1 032 690,95 zł z odsetkami

twierdząc, że kwota ta stanowi zadłużenie wynikające z umowy kredytowej. Do

pozwu dołączył umowę o kredyt obrotowy z dnia 13 kwietnia 1999 r. oraz wyciąg z

ksiąg banku z dnia 9 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy w dniu 8 listopada 2001 r.

wydał zgodnie z żądaniem pozwu nakaz zapłaty, jednak na skutek zarzutów

pozwanych – wyrokiem z dnia 13 czerwca 2002 r. – nakaz ten uchylił i oddalił

powództwo. Wyrok, o którym mowa, uprawomocnił się bez zaskarżenia; jego

uzasadnienie nie zostało sporządzone.

Powód wypełnił otrzymane weksle, dwa na kwoty po 625 150 zł każdy

i jeden na kwotę 625 172,47 zł, oznaczając termin ich płatności na dzień 21 marca

2003 r. Następnie, pismami z dnia 13 marca 2003 r. wezwał pozwanych do wykupu

weksli, a po bezskutecznym upływie terminu wystąpił z pozwem, który

zapoczątkował postępowanie w sprawie.

Sąd Okręgowy uznał, że skoro powodowy Bank nie puścił otrzymanych

weksli w obieg, zarówno wystawcy, jak i poręczycielowi przysługują wobec

remitenta zarzuty wynikające ze stosunku podstawowego. Pozwani mogą zatem

powoływać się na wypełnienie weksli niezgodnie z porozumieniem. Zarzut taki

został przez pozwanych podniesiony i trzeba uznać go za zasadny. Weksle miały

bowiem zabezpieczać wierzytelność powoda w stosunku do pozwanych z tytułu

udzielonego kredytu, natomiast roszczenie powoda z tego tytułu zostało

prawomocnym wyrokiem oddalone. W tej sytuacji niedopuszczalne było

wypełnienie otrzymanych weksli i dochodzenie na ich podstawie należności z tego

samego tytułu. Poza tym powód nie wykazał, by pozwany M.L. – podpisując weksle

– legitymował się pełnomocnictwem udzielonym przez pozwanego S.K.,

pełnomocnictwo takie powinno być bowiem sporządzone na piśmie.

Na skutek apelacji powodowego Banku Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8

grudnia 2005 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że utrzymał w mocy

nakaz zapłaty tego Sądu z dnia 7 lipca 2003 r. w stosunku do pozwanych M.K. i

H.L. odnośnie do kwoty 1 000 000 zł, natomiast w pozostałej części nakaz ten

uchylił i oddalił powództwo.

4

Sąd Apelacyjny uznał ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji za

prawidłowe i podkreślił, że ocena prawna roszczeń skierowanych do

kredytobiorców oraz roszczeń skierowanych do poręczycieli nie przedstawia się

jednakowo oraz, że odmienna jest również sytuacja pozwanych S.K. i M.L. Powód

nie wykazał, by pozwany M.L., podpisując weksle, legitymował się

pełnomocnictwem S.K., wobec czego z tej już tylko przyczyny oddalenie

powództwa w stosunku do S.K. należy uznać za prawidłowe. Trafnie też oddalone

zostało powództwo w stosunku do pozwanego M.L., gdyż ze względu na

prawomocny wyrok Sądu Okręgowego oddalający powództwo o zwrot długu z

umowy kredytowej z dnia 13 września 1999 r. powód nie może żądać od

kredytobiorców zapłaty na podstawie tej umowy.

Odmiennie natomiast przedstawia się – stwierdził Sąd Apelacyjny – ocena

roszczeń skierowanych do pozwanych M.K. i H.L. Powództwo w stosunku do

wymienionych pozwanych, oparte na umowie kredytowej, zostało prawomocnie

oddalone, jednak ich odpowiedzialność w niniejszej sprawie podlega ocenie na

podstawie przepisów ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U.

Nr 37, poz. 282 ze zm. – dalej: „Pr. weksl.”). Pozwane nie mogą odwoływać się do

zarzutów wynikających ze stosunku podstawowego między wystawcą weksla a

remitentem, ponieważ z art. 32 Pr. weksl. wynika samodzielna odpowiedzialność

poręczyciela wekslowego. Według powołanego przepisu, zobowiązanie

poręczyciela jest ważne, chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza, było

nieważne z jakiejkolwiek przyczyny z wyjątkiem wady formalnej. Oznacza to, że

poręczyciel wekslowy odpowiada nawet wtedy, gdyby osoba, za którą poręczył, nie

ponosiła odpowiedzialności. Uwolnienie zatem dłużników kredytowych będących

wystawcami weksli in blanco z obowiązku zapłaty nie zwalnia poręczycieli

wekslowych od odpowiedzialności według treści podpisanych dokumentów.

W skardze kasacyjnej pozwane – powołując się na obydwie podstawy

określone w art. 3983

§ 1 k.p.c. – wnosiły o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w

części utrzymującej w mocy nakaz zapłaty z dnia 7 lipca 2003 r. i przekazanie

sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej wskazały na naruszenie przepisów: art. 10 w związku z art. 103 Pr.

weksl. przez ich nie zastosowanie, pomimo podniesienia zarzutu wypełnienia weksli

5

niezgodnie z porozumieniem oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 103 Pr. weksl.

przez ich niewłaściwe zastosowanie do oceny dopuszczalności wspomnianego

zarzutu. W ramach drugiej podstawy postawiły natomiast zarzut obrazy art. 378 § 1

k.p.c. przez wyjście poza zarzuty apelacji i oparcie rozstrzygnięcia na naruszeniu

przez Sąd pierwszej instancji przepisu art. 32 ust. 2 Pr. weksl., czego w apelacji nie

podnoszono.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazując na naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. skarżące zmierzały do

wykazania, że Sąd Apelacyjny nie był uprawniony do dokonywania oceny

zasadności roszczenia powodowego Banku przez pryzmat art. 32 Pr. weksl., z tej

przyczyny że zarzut obrazy tego przepisu nie został podniesiony w apelacji.

Zaznaczyły, że odmienne stanowisko Sądu Najwyższego w kwestii wykładni art.

378 § 1 k.p.c. jest im znane, podniosły jednak, że powołany przepis nadal budzi

poważne wątpliwości i w związku z tym wywołuje rozbieżności w orzecznictwie

sądów. Wskazały przy tym na następujące orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok

z dnia 22 stycznia 2002 r., V CKN 650/00 (niepubl.), postanowienie z dnia

4 października 2002 r., III CZP 62/02 (OSNC 2004, nr 1, poz. 7), wyrok z dnia

14 lipca 2004 r., IV CK 544/03 (M. Prawn. 2004, nr 16, poz. 727) oraz wyrok z dnia

25 sierpnia 2004 r., I PK 22/03 (OSNP 2005, nr 6, poz. 80).

Odnosząc się do przytoczonego zarzutu trzeba zauważyć, że wśród

powołanych przez skarżące orzeczeń Sądu Najwyższego jedynie w wyroku z dnia

14 lipca 2004 r., IV CK 544/03, wyrażony został pogląd o związaniu sądu drugiej

instancji granicami zarzutów podniesionych w apelacji. W pozostałych orzeczeniach

Sąd Najwyższy przyjmował, że w systemie apelacyjnym postępowanie prowadzone

przez sąd drugiej instancji – pozostając postępowaniem odwoławczym i kontrolnym

– zachowuje walor postępowania rozpoznawczego, co oznacza, że sąd ten ma

z jednej strony pełną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia, swobodę

jurysdykcyjną, z drugiej natomiast ciąży na nim obowiązek rozważenia wszystkich

podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Wynikający z art. 378 § 1 zdanie

pierwsze k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza zatem

zarówno bezwzględny zakaz wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te

granice, jak i nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych

6

w apelacji zarzutów i wniosków. W konsekwencji, sąd drugiej instancji może –

a jeżeli je dostrzeże – powinien naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu

apelacyjnym naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji,

niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieszczą

się w granicach zaskarżenia.

Przytoczone stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażane także w innych, nie

powołanych przez skarżące orzeczeniach, zarówno publikowanych, jak i nie

publikowanych, uznać trzeba za dominujące nie tylko w orzecznictwie, ale

i w doktrynie (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r.,

III CKN 812/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 193, z dnia 5 września 2001 r., I CKN

179/99, OSNC 2002, nr 4, poz. 54, z dnia 15 listopada 2002 r., V CKN 1348/00,

Izba Cywilna 2003, nr 6, s. 45 oraz z dnia 23 lutego 2006 r., II CSK 132/05, nie

publ. lub postanowienie z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01, OSNC 2004, nr

10, poz. 161). Podziela je również skład orzekający Sądu Najwyższego, uznając, że

przytoczone przez skarżące zapatrywania niektórych przedstawicieli doktryny nie

dostarczają argumentów przemawiających za odmiennym rozstrzygnięciem

omawianego zagadnienia. Konkludując, trzeba stwierdzić, że Sąd Apelacyjny –

oceniając zasadność roszczenia strony powodowej w świetle art. 32 ust. 2 Pr.

weksl. – w niczym nie naruszył przepisu art. 378 § 1 k.p.c.

Za trafne uznać trzeba natomiast zarzuty podniesione w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, u podstaw zaskarżonego wyroku legło bowiem błędne

stanowisko, że skarżące – ze względu na regulację zawartą w art. 32 ust. 2 Pr.

weksl. – nie mogą bronić się zarzutem wypełnienia weksli in blanco niezgodnie

z porozumieniem.

W postępowaniu nakazowym po wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty

dopuszczalne jest powoływanie się na podstawę faktyczną i prawną, wynikającą

z łączącego strony stosunku prawnego, w związku z którym został wystawiony

weksel (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia

1967 r., III CZP 19/66, OSNCP 1968, nr 5, poz. 79, uchwałę połączonych Izb Sądu

Najwyższego: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia

24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNCP 1973, nr 5, poz. 72, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 marca 1997 r., I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 124 lub

7

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2000 r., V CKN 136/00, OSNC

2001, nr 6, poz. 89).

Weksle stanowiące podstawę powództwa w niniejszej sprawie były wekslami

in blanco wystawionymi w celu zabezpieczenia zwrotu kredytu, a ich wręczeniu

towarzyszyło sporządzenie deklaracji upoważniającej powoda do wypełnienia

weksli i określającej sposób wypełnienia. Zgodnie z poglądem przyjętym

orzecznictwie Sądu Najwyższego, poręczyciel, który udzielił poręczenia na wekslu

in blanco, może – do czasu indosowania weksla przez remitenta – powoływać się

na wypełnienie weksla niezgodnie z zawartym porozumieniem (zob. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1963 r., II CR 249/63, OSNCP 1964, nr

10, poz. 208, z dnia 25 września 1996 r., II CKU 1/96, niepubl., z dnia 5 czerwca

1997 r., II CKN 185/97, OSNC 1997, nr 12, poz. 201, z dnia 31 maja 2001 r.,

V CKN 264/00, nie publ., z dnia 1 października 2003 r., II CK 80/02, niepubl., z dnia

24 października 2003 r., III CK 35/02, niepubl. oraz z dnia 17 września 2004 r.,

V CK 562/03, Pr. Bankowe 2005, nr 3, s. 17). Przytoczone stanowisko zyskało

aprobatę w nauce prawa i można już uznać je w orzecznictwie za utrwalone.

Wyrażając odmienny pogląd Sąd Apelacyjny nie ustosunkował się do

argumentów przytaczanych przez Sąd Najwyższy dla uzasadnienia przyjętego

stanowiska. Odwołał się jedynie do art. 32 ust. 2 Pr. weksl., lecz przepis ten nie

reguluje problematyki zarzutów przysługujących poręczycielowi wekslowemu.

Wskazał już na to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 maja 2001 r., V CKN 264/00,

podkreślając, że art. 32 Pr. weksl. nie przesądza o zakresie zarzutów

przysługujących poręczycielowi wekslowemu. Podzielając to stanowisko, trzeba

uznać podniesiony przez skarżące zarzut obrazy przepisów art. 10 i art. 32 ust. 2

w związku z art. 103 Pr. weksl. za uzasadniony. Skoro zaś Sąd Apelacyjny

wyszedł z błędnego założenia, że skarżące nie mogą bronić się zarzutem

wypełnienia przez powoda weksli in blanco niezgodnie z porozumieniem, konieczne

stało się uchylenie wyroku tego Sądu w części zaskarżonej i przekazanie sprawy

w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art.

108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

8