I CSK 120/06

Sygn. akt I CSK 120/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa "S." S.A.

przeciwko "O." S.A.

z udziałem interwenienta ubocznego Skarbu Państwa

- Ministra Skarbu Państwa

o stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 września 2006 r.,

skarg kasacyjnych pozwanego i interwenienta ubocznego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 grudnia 2005 r., sygn. akt [...],

1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację,

2) zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej i na

rzecz interwenienta ubocznego po 1600 (tysiąc sześćset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania za drugą instancję,

2

3) zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł, a na rzecz interwenienta

ubocznego kwotę 1600 (tysiąc sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa – S. (poprzednio B.) Spółka Akcyjna - wniosła o

stwierdzenie nieważności uchwały nr 14 z dnia 5 sierpnia 2004 r. podjętej przez

nadzwyczajne walne zgromadzenie akcjonariuszy „O.- Spółki Akcyjnej.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 grudnia 2005 r. zmienił oddalający

powództwo wyrok Sądu Okręgowego i stwierdził nieważność objętej pozwem

uchwały.

Jest bezsporne, że A.C. - który kwestionowaną uchwałą został powołany na

przewodniczącego i tym samym członka rady nadzorczej pozwanej spółki – pełnił w

dniu podjęcia tej uchwały funkcję publiczną w rozumieniu ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby

pełniące funkcje publiczne (Dz. U. nr 106, poz. 679 ze zm. – dalej: „ustawa

antykorupcyjna)” i tym samym należał do grona osób objętych zakazem zawartym

w art. 4 pkt 1 wspomnianej ustawy, tj. nie mogących być członkami zarządów, rad

nadzorczych i komisji rewizyjnych spółek prawa handlowego, pod określoną w art.

9 tej ustawy sankcją nieważności z mocy prawa wyboru lub powołania w skład tych

organów. Piastował funkcję prezesa zarządu spółki, w której udział Skarbu

Państwa przekraczał 50% liczby akcji, a ściślej – funkcję prezesa zarządu B. Spółki

Akcyjnej; dotyczył go więc art. 2 pkt 9 ustawy antykorupcyjnej.

Według Sądu Apelacyjnego, powołanie A.C. na przewodniczącego rady

nadzorczej pozwanej spółki nie mieściło się w granicach zastrzeżonego w art. 6 ust.

1 ustawy antykorupcyjnej wyjątku od zakazu ustanowionego w art. 4 pkt 1 ustawy

antykorupcyjnej. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej w brzmieniu sprzed

3

nowelizacji, która weszła w życie 12 lipca 2006 r. (zob. art. 4 ustawy z dnia 12 maja

2006 r. o zmianie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji oraz o zmianie innych

ustaw, Dz. U. nr 107, poz. 721), przewidziany w art. 4 pkt 1 ustawy antykorupcyjnej

zakaz zajmowania stanowisk w zarządach, radach nadzorczych lub komisjach

rewizyjnych spółek prawa handlowego nie dotyczył wyznaczenia osób

wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 6-10 ustawy antykorupcyjnej do zajmowania

stanowisk w zarządach, radach nadzorczych lub komisjach rewizyjnych spółek

prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa, jako jego reprezentantów. W

ocenie Sądu Apelacyjnego „wyznaczenie” w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy

antykorupcyjnej przez Skarb Państwa swego reprezentanta w radzie nadzorczej

mogło nastąpić jedynie przez podjęcie aktu bezpośrednio skutkującego

uzyskaniem przez reprezentanta mandatu członka rady nadzorczej. Nie stanowiło

więc takiego aktu zgłoszenie przez Skarb Państwa A.C. jako swego kandydata do

wyboru na członka rady nadzorczej przez walne zgromadzenie, źródłem bowiem

nawiązania stosunku członkostwa w radzie nadzorczej przez wybranego kandydata

nie było jego zgłoszenie, lecz wybór do rady nadzorczej przez walne zgromadzenie.

Wchodziłoby natomiast w zakres hipotezy art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej

skorzystanie przez Skarb Państwa z przewidzianej w § 8 statutu pozwanej spółki

możliwości powoływania jednego członka rady nadzorczej.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony przez pozwaną spółkę oraz

przez interwenienta ubocznego po stronie pozwanej spółki: Skarb Państwa -

Ministra Skarbu Państwa.

Pozwana spółka jako podstawy kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 6 ust.

1 ustawy antykorupcyjnej (w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszła w życie

w dniu 12 lipca 2006 r.) oraz art. 9 ustawy antykorupcyjnej.

Podstawy skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego stanowią, oprócz

twierdzeń o naruszeniu przepisów objętych skargą kasacyjną pozwanej, zarzuty

naruszenia art. 385 § 1 i 2 k.s.h. oraz § 8 statutu pozwanej w związku z art. 6 ust. 1,

art. 2 pkt 9 i art. 4 pkt 1 ustawy antykorupcyjnej, art. 354 i 425 k.s.h.

Spór także na obecnym etapie postępowania ogniskuje się wokół wykładni

art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszła

4

w życie w dniu 12 lipca 2006 r. Jak rozumieć zawarty w tym przepisie zwrot

mówiący o wyznaczeniu do spółki prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa

lub z udziałem innych państwowych osób prawnych albo z udziałem jednostek

samorządu terytorialnego lub z udziałem innych samorządowych osób prawnych

funkcjonariuszy publicznych wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 6-10 ustawy

antykorupcyjnej jako reprezentantów Skarbu Państwa bądź innych wspomnianych

podmiotów: czy chodziło tu tylko o taki akt Skarbu Państwa lub innego

wspomnianego podmiotu, na którego podstawie dana osoba uzyskiwała mandat

członka organu spółki prawa handlowego – tak jak przyjął Sąd Apelacyjny i jak

uważa strona powodowa, czy też chodziło tu o każdy akt, z którego w sposób

dostateczny wynikała wola Skarbu Państwa lub innego wspomnianego podmiotu,

aby dana osoba wchodziła w skład organu spółki prawa handlowego, choćby jej

członkostwo w tym organie nie wynikało z tego aktu, lecz z innego zdarzenia

(w spółce akcyjnej: wyboru w skład tego organu przez walne zgromadzenie

akcjonariuszy) – jak twierdzą pozwana spółka i interwenient uboczny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosując art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej w zakresie odnoszącym się do

spółek prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa, do niedawna - w praktyce

będącej odzwierciedleniem postanowień zarządzenia nr 34 Ministra Skarbu

Państwa z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie zasad doboru kandydatów do składu

rad nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Państwa oraz przeprowadzenia

egzaminów dla kandydatów na członków rad nadzorczych (Dz. Urz. MSP nr 3,

poz. 6) oraz postanowień zarządzenia nr 14 Ministra Skarbu Państwa z dnia

31 marca 2005 r. w sprawie zasad i trybu doboru kandydatów do składu rad

nadzorczych spółek handlowych z udziałem Skarbu Państwa i rad nadzorczych

innych podmiotów prawnych nadzorowanych przez Ministra Skarbu Państwa,

sposobu prowadzenia bazy danych o kandydatach na członków rad nadzorczych

oraz przeprowadzania szkoleń i egzaminów dla kandydatów na członków rad

nadzorczych (Dz. Urz. MSP nr 1, poz. 1) - uznawano powszechnie zgłoszenie

przez Skarb Państwa kandydatów do rady nadzorczej wybieranej przez walne

zgromadzenie akcjonariuszy lub zgromadzenie wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością za wyznaczenie w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy

5

antykorupcyjnej. Konsekwencją było uznanie wspomnianych kandydatów w razie

ich wyboru, jeżeli należeli do kręgu osób wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 6-10

ustawy antykorupcyjnej, za objętych wyjątkiem zastrzeżonym w art. 6 ust. 1 ustawy

antykorupcyjnej.

Opowiedzenie się za odmiennym stanowiskiem, zajętym przez Sąd

Apelacyjny, nakazywałoby potraktować wszystkie liczne przypadki wyboru

wspomnianych kandydatów przez walne zgromadzenie lub zgromadzenie

wspólników za podlegające sankcji określonej w art. 9 ustawy antykorupcyjnej, tj.

uznać ich wybór za nieważny z mocy prawa, z wszelkimi tego następstwami

(por. art. 5 ustawy antykorupcyjnej).

Do podważenia dotychczasowego stanowiska praktyki nie ma jednak

podstaw.

Zgodnie z poglądem wyrażonym w zaskarżonym wyroku, wyjątek

przewidziany w art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej obejmowałby, gdy chodzi

o rady nadzorcze spółek prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa,

przypadki powołania do rady nadzorczej przez Skarb Państwa osób wymienionych

w art. 2 pkt 1, 2, 6-10 ustawy antykorupcyjnej w drodze mianowania, na podstawie

postanowienia statutu spółki lub postanowienia umowy spółki, przewidującego taką

możliwość jako uprawnienie osobiste (art. 354 § 1 w związku z art. 385 § 2 oraz

przepis art. 215 § 2 k.s.h.) oraz przypadki wskazania przez właściwą państwową

jednostkę organizacyjną osób wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 6-10 ustawy

antykorupcyjnej jako przedstawicieli Skarbu Państwa w radach nadzorczych spółek

prawa handlowego na podstawie przepisu szczególnego (przykładem takiego

przepisu szczególnego jest art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o portach

i przystaniach morskich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. nr 110, poz. 967), dotyczący

spółek akcyjnych, o których mowa w art. 13 ust. 1-3 tej ustawy. Według poglądu

wyrażonego w zaskarżonym wyroku, art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej miałby

więc na przykład zastosowanie w razie mianowania przez Skarb Państwa na

podstawie przewidującego taką możliwość postanowienia statutu spółki, w której

Skarb Państwa ma 70% akcji, jednego – tak jak w rozpoznawanej sprawie - członka

rady nadzorczej, nie odnosiłby się natomiast do innych członków rady nadzorczej,

6

wybranych przez walne zgromadzenie, choćby wybór nastąpił w wyniku zgłoszenia

przez Skarb Państwa. W sytuacjach zaś, w których brak zarówno postanowienia

statutu, jak przepisu szczególnego pozwalającego Skarbowi Państwa powołać

daną osobę w skład rady nadzorczej na podstawie własnej decyzji (mianowania,

wskazania), art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej nie mógłby mieć zastosowania

w ogóle. Dotyczyłoby to także spółek z udziałem jedynie Skarbu Państwa, spółek,

w których Skarb Państwa może wybierać członków rady nadzorczej głosując na

walnym zgromadzenia jako oddzielna grupa (art. 385 § 3 k.s.h.), spółek

wymienionych w art. 1a ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji

i prywatyzacji (jedn. tekst: Dz. U z 2002 r. nr 171, poz. 1397 ze zm.), w których,

zgodnie z ustępem 4 tego artykułu, rady nadzorcze są powoływane przez walne

zgromadzenie po zasięgnięciu opinii ministra właściwego ze względu na przedmiot

działania spółki, spółek wskazanych w art. 69c ustawy o komercjalizacji

i prywatyzacji, w których kandydatów na reprezentujących Skarb Państwa

członków rad nadzorczych, w okresie dwóch lat od objęcia praw z akcji, zgłasza

minister właściwy do spraw Skarbu Państwa, oraz spółek określonych w art. 7 ust.

1 ustawy z dnia 20 października 1994 r. o specjalnych strefach ekonomicznych

(Dz. U. nr 123, poz. 600 ze zm.), do rad nadzorczych których powołuje się, zgodnie

z tym przepisem, między innymi, po jednym przedstawicielu wskazanych tam

ministrów i innych państwowych jednostek organizacyjnych jako reprezentantów

Skarbu Państwa. We wszystkich bowiem wymienionych przypadkach źródłem

stosunku członkostwa w radzie nadzorczej jest, ściśle biorąc, akt wyboru do rady

nadzorczej przez walne zgromadzenie lub zgromadzenie wspólników.

Za uznaniem, z określonymi wyżej konsekwencjami, przez wyznaczenie do

rady nadzorczej spółki z udziałem Skarbu Państwa jedynie aktów Skarbu Państwa

bezpośrednio skutkujących uzyskaniem mandatu członka rady nadzorczej

(mianowanie, wskazanie) nie przemawia żaden z rodzajów wykładni ustawy.

W szczególności taki wniosek nie wynika z samego użycia w art. 6 ust. 1

ustawy terminu „wyznaczenie”. Posłużenie się w tym przepisie zwrotem mówiącym

o wyznaczeniu „do spółki” – który może oznaczać tylko wyznaczenie do

zajmowania stanowiska w wymienionych w art. 4 pkt 1 ustawy antykorupcyjnej

organach spółki - oraz zwrotem mówiącym o osobach wyznaczonych, jako

7

„reprezentantach” podmiotu wyznaczającego – nie mogącym mieć na pewno na

względzie reprezentacji w cywilnoprawnym znaczeniu, lecz, uwzględniając cel

omawianego przepisu, reprezentowanie rozumiane jako działanie w sposób służący

najlepiej spółce, a pośrednio wyznaczającemu wspólnikowi – przemawia za

braniem pod uwagę przy ustalaniu sensu wszystkich występujących w tym

przepisie terminów przede wszystkim funkcji ustawy antykorupcyjnej. Brzmienie art.

6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej nie wyklucza więc objęcia hipotezą wynikającej

z niego normy wszelkich sposobów powołania w skład rady nadzorczej spółki

prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa osób wymienionych w art. 2 pkt 1,

2, 6-10 ustawy antykorupcyjnej, także więc wyboru tych osób przez walne

zgromadzenie lub zgromadzenie wspólników, jeżeli tylko powołanie ich nastąpiło za

uprzednią lub jednoczesną zgodą Skarbu Państwa lub było wprost wyrazem jego

woli - w tym więc sensie wiązało się z wyznaczeniem przez Skarb Państwa.

Z kolei brzmienie art. 9 ustawy antykorupcyjnej, poddającego przewidzianej

w nim sankcji „wybór lub powołanie do władz spółki”, nawet to sugeruje,

a wykładnia funkcjonalna kluczowych dla rozstrzygnięcia sprawy regulacji tej

ustawy - potwierdza.

Ustawa antykorupcyjna poddała ograniczeniom określone w niej osoby

w celu przeciwdziałania zjawiskom patologicznym, wynikającym z łączenia funkcji

publicznych z działalnością gospodarczą (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 23 czerwca 1999 r., K 30/98, OTK – Zbiór Urzędowy 1999, nr 5, poz. 101,

pkt III uzasadnienia, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2001 r., III CZP

29/01, OSNC 2001, nr 12, poz. 171). Dopuszczając przewidziany w art. 6 ust. 1

wyjątek od zakazu ustanowionego w art. 4 pkt 1 stworzyła jednak jednocześnie

możliwość wykorzystania osób objętych tym zakazem ze względu na ich

kwalifikacje do pełnienia funkcji w organach spółek prawa handlowego z udziałem

Skarbu Państwa i innych podmiotów wymienionych w art. 6 ust. 1.

Zgoda wymienionych podmiotów na powołanie wspomnianych osób w skład

organów spółki, dowodząc oficjalnej aprobaty dla funkcjonowania tych osób

w organach spółki ze względu na ich kwalifikacje, powinna stanowić wystarczającą

przesłankę wyjątku, o którym mowa w art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej.

8

Wspomniana wcześniej, mająca charakter uprawnienia przyznanego

osobiście, możliwość mianowania przez Skarb Państwa określonej liczby członków

rady nadzorczej, gdy zastrzega to statut lub umowa spółki, zapewnia Skarbowi

Państwa minimalny wpływ na obsadę tego organu. Podobnie jest - chociaż nie

mamy tu do czynienia z uprawnieniem przyznanym osobiście w rozumieniu art. 354

§ 1 k.s.h. (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r.,

II CSK 76/05 (niepubl.; teza, Biul. SN 2006, nr 8, s. 12) - w przypadkach,

w których ustawa pozwala Skarbowi Państwa wskazać określoną liczbę członków

rady nadzorczej.

W świetle przedstawionych wyżej założeń art. 6 ust. 1 ustawy

antykorupcyjnej trudno byłoby zrozumieć stosowanie go – gdy chodzi o wyłaniającą

się w okolicznościach sprawy obsadę rady nadzorczej - tylko w sytuacjach

zapewniających Skarbowi Państwa pewien minimalny wpływ na skład rady

nadzorczej, natomiast niestosowanie go w sytuacjach, w których Skarb Państwa

nie miał możliwości mianowania lub wskazania członków rady nadzorczej, ale miał

wpływ na wybór rady nadzorczej – zazwyczaj w większym nawet jeszcze stopniu -

przez zgromadzenie wspólników lub walne zgromadzenie (przysługiwały mu na

przykład wszystkie akcje lub pakiet akcji przekraczający 50%), i w związku z tym

doszło do powołania do rady nadzorczej jego kandydatów spośród osób

wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 6-10 ustawy antykorupcyjnej. Cel art. 6 ust. 1

ustawy antykorupcyjnej: umożliwienie wykorzystania osób objętych zakazem art. 4

pkt 1 tej ustawy ze względu na ich kwalifikacje do pełnienia funkcji w organach

spółek prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa i innych podmiotów

wymienionych w omawianym przepisie, jest jednakowo aktualny w obu grupach

sytuacji.

Kolejnego istotnego argumentu na rzecz stanowiska o objęciu hipotezą art. 6

ust. 1 ustawy antykorupcyjnej w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszła w życie

w dniu 12 lipca 2006 r., wszelkich sposobów powołania w skład rady nadzorczej

spółki prawa handlowego z udziałem Skarbu Państwa osób wymienionych w art. 2

pkt 1, 2, 6 -10 ustawy antykorupcyjnej, także więc wyboru tych osób przez walne

zgromadzenie lub zgromadzenie wspólników, jeżeli tylko powołanie ich nastąpiło za

uprzednią lub jednoczesną zgodą Skarbu Państwa lub było wprost wyrazem jego

9

woli, dostarcza wspomniana nowelizacja. Z obecnego brzmienia omawianego

przepisu jednoznacznie wynika, że zakaz zajmowania stanowisk w organach

spółek, o którym mowa w art. 4 pkt 1 ustawy antykorupcyjnej, nie dotyczy osób

wymienionych w art. 2 pkt 1, 2, 6-10 tej ustawy, „o ile zostały zgłoszone do objęcia

takich stanowisk w spółce prawa handlowego” przez Skarb Państwa lub inne

określone podmioty. Nowelizacja ta usunęła więc wątpliwości interpretacyjne, jakie

co do art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej zrodziły się w toku postępowania

w niniejszej sprawie, na rzecz stanowiska, które dotąd dominowało w praktyce.

Stanowiła zatem autentyczną wykładnię tego przepisu, a co do regulacji

zawierających autentyczną wykładnię przepisów już obowiązujących, przyjmuje się

zarówno w piśmiennictwie, jak orzecznictwie (na przykład uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 11 września 2003 r., III CZP 52/03, OSNC 2004, nr 11, poz.

169, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK

177/04, OSNC 2005, nr 12, poz. 217), że w drodze odstępstwa od zasady

nieretroakcji uzasadnionego ich celem mają one zastosowanie z mocą wsteczną.

Zasadność podniesionych w skargach kasacyjnych zarzutów błędnej

wykładni art. 6 ust. 1 oraz bezpodstawnego zastosowaniu art. 9 ustawy

antykorupcyjnej nakazywała orzec - na podstawie art. 39816

k.p.c. - jak w sentencji;

o kosztach postępowania rozstrzygnięto zgodnie z art. art. 98 i 108 § 1 w związku

z art. 39821

k.p.c. oraz § 2 ust. 1 i 2, § 10 pkt 21 i § 12 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 pkt 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).