III CZP 79/06

Sygn. akt III CZP 79/06

UCHWAŁA

Dnia 13 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa Pracowniczej Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej

przy „K.” S.A.

przeciwko Spółce „K.” sp. z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 października 2006 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. akt [...],

- "Czy pracownicza kasa zapomogowo - pożyczkowa działająca na

zasadach określonych w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

19 grudnia 1992 r. w sprawie pracowniczych kas zapomogowo-

pożyczkowych oraz spółdzielczych kas oszczędnościowo-

kredytowych w zakładach pracy (Dz.U. z 1992 r. Nr 100 poz. 502) ma

zdolność sądową w sprawach o zapłatę przez zakład pracy

równowartości potrąconych należności pracowników, członków kasy

obejmujących wpisowe, wkłady i spłaty pożyczek ?

a w wypadku odpowiedzi pozytywnej

- czy pracownicza kasa zapomogowo-pożyczkowa posiada

legitymację czynną w procesie przeciwko zakładowi pracy

pracowników, członków kasy, o zapłatę potrąconych tym

2

pracownikom należności, które nie zostały przekazane zgodnie

z wolą pracowników na konto bankowe kasy ?"

podjął uchwałę:

1. Pracownicza kasa zapomogowo-pożyczkowa, działająca na

podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia

1992 r. w sprawie pracowniczych kas zapomogowo-

pożyczkowych oraz spółdzielczych kas oszczędnościowo-

kredytowych w zakładach pracy (Dz. U. Nr 100, poz. 502 ze zm.),

ma zdolność sądową;

2. odmawia podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne pojawiło się na tle

następującego stanu faktycznego.

Pracownicza kasa zapomogowo – pożyczkowa przy K. S.A. (PKZP)

domagała się zasądzenia od pozwanej Spółki K. Sp. z o.o. kwoty 158.914,74 zł z

odsetkami, stanowiącej równowartość należności na rzecz PKZP od pracowników –

członków tej kasy i potrąconych z wynagrodzeń tych pracowników. Należności te

nie wpłynęły bowiem do PKZP zgodnie z ich przeznaczeniem. Wbrew przyjętemu

na siebie obowiązkowi, pozwana Spółka nie odprowadziła dochodzonych

należności na rachunek bankowy Kasy. Strony zawarły porozumienie dotyczące

spłaty istniejącego zadłużenia, pozwana dokonała częściowych spłat, a

ostatecznie odmówiła dokonania całej spłaty.

Sąd Okręgowy zasądził dochodzoną należność w całości. Uznał, że PKZP

ma zdolność sądową w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c. w zw. z art. 331

§ 1 k.c.

W ocenie tego Sądu, zasadność roszczenia PKZP (w tym też – jej legitymację

czynną) usprawiedliwiają przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

19 grudnia 1992 r. w sprawie pracowniczych kas zapomogowo pożyczkowych oraz

3

spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych w zakładach pracy (Dz. U. Nr

100, poz. 502, ze zm., cyt. dalej jako „rozporządzenie z 1992 r.”).

Rozpoznając apelację strony pozwanej, Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość,

czy PKZP ma zdolność sądową w procesie wytoczonym zakładowi pracy o zapłatę

równowartości potrąconych przez ten zakład z wynagrodzeń pracowniczych

wkładów pieniężnych, wpisowego oraz rat pożyczek, które nie zostały przekazane

na rachunek bankowy powodowej Kasy. Analizując szczegółowo status prawny

pracowniczej kasy zapomogowo-pożyczkowej, określony przepisami

rozporządzenia z 1992 r., Sąd Apelacyjny przedstawił szerszą argumentację

prawną, która mogłaby przemawiać za odmową przyznania kasie zdolności

sądowej. W ocenie tego Sądu, w obecnym stanie prawnym można by jedynie

przyjąć, że pracownicza kasa zapomogowo-pożyczkowa uzyskała legitymację

czynną w zakresie powództwa określonego w § 39 rozporządzenia z 1992 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W okresie powojennym można zaobserwować istotną ewolucję w zakresie

prawno-organizacyjnego statusu pracowniczych kas zapomogowo-pożyczkowych

(PKZP). Przed wejściem w życie ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach

zawodowych (Dz. U. Nr 32, poz.16, ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z 1982 r.) status

prawny kas był regulowany uchwałą Centralnej Rady Związków Zawodowych

(CRZZ) z dnia 24 maja 1973 r. w sprawie dalszego rozwoju pracowniczych kas

zapomogowo-pożyczkowych i zmian w ramowym regulaminie PKZP (Biuletyn

CRZZ z 1973 r. nr 8, poz. 438; zmiany: Biuletyn z 1977 r., nr 7/8, poz. 39). Uchwała

ta od lipca 1973 r. ustalała Ramowy regulamin PKZP. W spółdzielniach pracy na

podobnych zasadach jak kasy działały „kasy wzajemnej pomocy” według reguł

określonych w „Ramowym regulaminie działania kas wzajemnej pomocy”,

stanowiącego załącznik do uchwały Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości

Pracy nr 126 z dnia 19 lipca 1966 r. w sprawie organizacji i działalności kas

wzajemnej pomocy (Biuletyn CZSP z 1966 r., nt. 22, poz. 74 ze zm.). Na podstawie

Ramowego regulaminu PKZP opracowywane były regulaminy poszczególnych kas

działających w zakładach pracy. W Ramowym regulaminie stwierdzano m.in. to, że

PKZP jest agendą związku zawodowego, kieruje się w swojej działalności

4

przepisami statutu związku, ramowego regulaminu oraz uchwałami i wytycznymi

nadrzędnej instancji. Nie było więc wątpliwości co do tego, że PKZP stanowiły

element (tzw. agendę) struktury organizacyjnej związku zawodowego jako osoby

prawnej (zob. np. uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

22 grudnia 1979 r., III CZP 27/79, OSNC 1980, z. 4, poz. 64). W postępowaniu

sądowym (np. o zwrot pożyczki udzielonej członkowi oraz o zapłatę przez

poręczyciela) działająca w zakładzie pracy kasa występowała w imieniu i na

rachunek odpowiedniego związku zawodowego. Zdolność sądowa przysługiwała

zatem związkowi zawodowemu jako sobie prawnej a, nie kasie (art. 64 § 1 k.p.c.).

W latach 80–tych ubiegłego stulecia nastąpiło wyodrębnienie pracowniczych

kas zapomogowo-pożyczkowych ze struktury związków zawodowych. Kasy

przestały być agendami związkowymi, a przynależność związkowa nie miała już

znaczenia dla uzyskania statusu członka kasy, przy czym kasy nadal działały

w tzw. uspołecznionych zakładach pracy. Kasy zostały poddane „nadzorowi

społecznemu„ związków zawodowych (art. 51 ust 1 ustawy z 1982 r.). Na

podstawie tej ustawy wydano zarządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych

z dnia 21 maja 1983 r. w sprawie zasad organizowania i funkcjonowania

pracowniczych kas zapomogowo–pożyczkowych w uspołecznionych zakładach

pracy oraz obowiązków tych zakładów wobec pracowniczych kas zapomogowo-

pożyczkowych (MP Nr 19, poz. 110, ze zm.). Kasy istniejące w dniu wejścia w życie

ustawy z 1982 r. powinny były dostosować swoją działalność do zasad ustalonych

w zarządzeniu (art. 51, ust. 3 ustawy z 1982 r.).

2. Koncepcja niezależnych organizacyjnie od związków zawodowych kas jest

kontynuowana w obecnym stanie prawnym. W zakładach pracy mogą być tworzone

pracownicze kasy zapomogowo-pożyczkowe, których członkami mogą być

pracownicy, emeryci i renciści bez względu na ich przynależność związkową.

Nadzór społeczny nad kasami sprawują związki zawodowe (art. 39 ustawy z dnia

23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, j.t.: Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 854, ze

zm., cyt. dalej jako ”ustawa z 1991 r.”). Na podstawie art. 39 ust. 3 tej ustawy

wydane zostało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1992 r.

w sprawie pracowniczych kas zapomogowo–pożyczkowych oraz spółdzielczych

kas oszczędnościowo-kredytowych w zakładach pracy (Dz. U. Nr 110, poz. 502, ze

5

zm., cyt. dalej jako „rozporządzenie z 1992 r.”), stanowiące obecnie podstawowy

akt prawny w zakresie określenia prawnego statusu kas. Poszczególne kasy

opracowują własne statuty (§ 3 rozporządzenia).

De lege lata nie przyznano pracowniczym kasom zapomogowo-

pożyczkowym osobowości prawnej. Nie wyposażono ich także w zdolność prawną,

pozwalającą na uznanie ich za jednostki organizacyjne nie będące osobami

prawnymi, w rozumieniu art. 331

§ 1 k.c. O zdolności sądowej kasy nie mógłby

zatem przesądzać przepis art. 64 § 1 k.p.c. Pozostaje więc do rozstrzygnięcia

zagadnienie, czy kasa mogłaby być uznana za „organizację społeczną”

w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c., co przesądzałoby o przysługiwaniu jej zdolności

sądowej. W judykaturze i literaturze przyjmuje się, że celem tego przepisu jest

bowiem poszerzenie kręgu podmiotów uprawnionych do występowania

w charakterze strony w postępowaniu cywilnym.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się co do tego, czy określone twory

organizacyjne, reprezentujące pewne grupy osób fizycznych (niekoniecznie

noszące w swym oznaczeniu określenie: „społeczny”, „społeczna”) mogą być

uznane za „organizację społeczną” w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c. Ogólnie ujęta

treść tego przepisu skłoniła judykaturę do poszukiwania podstawowych kryteriów

prawnych pozwalających odróżnić „organizację społeczną” w rozumieniu art. 64 § 2

k.p.c. od innych tworów organizacyjnych, wyrażających także określoną postać

aktywności społecznej grupy osób. U podstaw takiej selekcji prawnej legło

uzasadnione założenie, że nie wszystkie z nich z określonych przyczyn zasługują

na wyposażenie w zdolność sądową, służącą do zapewnienia ochrony prawnej

interesów eksponowanych w działalności grupy.

Podstawowe znaczenie w zakresie formowania wspomnianych kryteriów

mają przede wszystkim postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1997

r., III CKN 473/97 (OSNC 1998, z. 7/8, poz. 1187) oraz uchwała siedmiu sędziów

z dnia 10 lutego 2000 r., III CZP 29/99 (OSNC 2000, z. 7/8, poz. 123), w których

uznano odpowiednio, że zdolność sądową ma sejmik samorządowy (przysługują

mu bowiem atrybuty organizacji społecznej w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c.) i organy

samorządu studenckiego (w wyniku zastosowania tego przepisu per analogiam).

6

Najogólniej biorąc, wskazano w tych rozstrzygnięciach następujące kryteria:

1) działanie na podstawie przepisów prawa; 2) określenie w tych przepisach celu

działania organizacji społecznej; 3) dobrowolność zrzeszenia się grupy osób;

4) trwała więź organizacyjna dającej się ustalić grupy osób; 5) odpowiedni zasięg

terytorialny działalności organizacji; 6) autonomia organizacyjna wobec innych

podmiotów występujących w obrocie prawnym (istnienie własnych organów

i ukształtowanie odrębnej struktury organizacyjnej); 7) istnienie pewnej

samodzielności prawnej (wyrażającej się w zdolności do zaciągania zobowiązań

i występowania z roszczeniami we własnym imieniu).

Zasadniczą podstawę prawną działania kas tworzy rozporządzenie z 1992 r.

oraz statut kasy (§ 3 rozporządzenia). W § 6 rozporządzenia wyraźnie określono

cele działania kasy: udzielanie członkom pomocy materialnej w formie pożyczek

oraz zapomóg na zasadach określonych w statucie. Cele te realizowane są

w oparciu o odpowiednio wyodrębnione fundusze (określone w § 28 jako „środki

finansowe PKZP”, którymi kasa dysponuje w imieniu własnym). Związki zawodowe

wykonują nadzór społeczny nad kasą (§ 5 i 22 pkt. 14), a członkowie organów kasy

wykonują swoje funkcje społecznie (§ 16). Nie może zatem budzić wątpliwości

społeczny cel działania kasy. Członkostwo w kasie jest w pełni dobrowolne (§ 7 ust.

1), a grupa osób powiązania więzią osobistą z kasą może być zidentyfikowana (§ 7-

12). W rozporządzeniu przewidziano nawet minimalną liczbę członków kasy (§ 2, §

40 pkt 2), przy czym funkcjonowanie kasy powiązane zostało z działalnością

określonego zakładu pracy (jedna kasa w jednym zakładzie pracy lub w kilku

zakładach pracy, § 2 ust. 2 i 4). Kasa ma własne organy, ich tworzenie

i kompetencje szeroko uregulowano w rozporządzeniu (§ 13-27). Kasa nie stanowi

elementu struktury organizacyjnej zakładu pracy, w którym działa. Wykazuje

samodzielność w stosunku do tego zakładu, o czy świadczą m.in. umowy

zawierane przez kasę z zakładem pracy o treści wskazanej w § 4 (regulacja

współpracy kontrahentów w zakresie wykonywania zasadniczych celów działania

kasy) i przyjęte zasady reprezentacji kasy wobec kierownika zakładu pracy (§ 23).

Należy wreszcie zwrócić uwagę na znaczny zasięg samodzielności prawnej kasy

w obrocie prawnym, tj. w stosunkach prawnych z własnymi członkami, zakładem

7

pracy i innymi podmiotami. Samodzielność ta została wyraźnie zharmonizowania

z celami działania kasy.

Kasę z jej członkiem łączą co najmniej trzy grupy stosunków prawnych:

a) stosunek osobisty wynikający z więzi członkowskiej; b) stosunek obligacyjny

związany z wniesieniem wkładu pieniężnego do kasy, zwracanego członkowi po

skreśleniu go z listy członków (por. § 34 ust. 1); c) stosunki obligacyjne będące

wynikiem realizacji celów działalności kasy (stosunki pożyczki pieniężnej, stosunki

poręczenia, stosunki darowizny, przy założeniu, że cechy tej umowy ma ”zapomoga

pieniężna”). Nawiązywanie takich stosunków prawnych należy do kompetencji

zarządu kasy (§ 22). W orzecznictwie Sądu Najwyższego ta druga grupa

stosunków (b) uznana została nawet za stosunki zbliżone do oszczędnościowego

stosunku rachunku bankowego z racji przyjęcia odpowiedniego sposobu egzekucji

z wkładu pieniężnego członka i zastosowania przywileju egzekucyjnego

związanego z bankowymi wkładami oszczędnościowymi (por. uzasadnienie

uchwały z dnia 22 grudnia 1979 r., III CZP 27/79, OSNC 1980 z. 4, poz. 64).

Kasa może zawrzeć z zakładem pracy umowę obejmującą ”warunki

świadczenia pomocy„ przez taki zakład na rzecz kasy. Występuje zatem wobec

tego zakładu we własnym imieniu ze wszystkimi wynikającymi stąd

konsekwencjami prawnymi (art. 471 k.c.).

Kasa może zawrzeć z bankiem umowę rachunku bankowego,

przewidzianego w art. 49 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r., (Dz. U. Nr 140,

poz. 939 ze zm.; § 4 pkt 7 rozporządzenia). Ma więc status posiadacza rachunku

bankowego w rozumieniu art. 725 k.c. ze wszystkimi konsekwencjami wynikającego

z tego statusu, m.in. w zakresie wyłącznego dysponowania funduszami

gromadzonymi na rachunku bankowym, w zakresie zachowania tajemnicy

bankowej (por. § 22 pkt 7 i 8). Kasa ma prawo ”przyjmować subwencje i darowizny”

od innych podmiotów i mają one służyć powiększaniu funduszu rezerwowego

(§ 32).

Prezentowana samodzielność prawna kasy w wymienionych grupach

stosunków prawnych, w zakresie których kasa uzyskuje zdolność do zaciągania

zobowiązań i występowania z roszczeniem we własnym imieniu, ma zatem spory

8

zasięg, w rzeczywistości więc znacznie szerszy niż dostrzega to Sąd Apelacyjny,

wskazujący jedynie na treść § 39 rozporządzenia (legitymacja czynna PKZP

wyłącznie w zakresie powództw przewidzianych w tym przepisie).

3) W orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie zwrócono uwagę na to, że

w ustawodawstwie polskim obserwuje się wyraźną tendencję ustawodawcy do

rozszerzania kręgu jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej,

którym w określonym zakresie przyznawana zostaje zdolność procesowa (np.

uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia 1996 r., III CZP 111/95,

OSNC 1996, z. 5, poz. 73, s. 3; sprostowanie - OSNC 1996, z. 7/8 s. 134). Rozwój

społeczno – gospodarczy kraju prowadzi także do coraz częstszego pojawiania się

różnych organizacji społecznych, angażowania się ich w stosunki cywilno-prawne

i ujawniania się konfliktów prawnych w ramach takich stosunków. Należy bowiem

pamiętać o konstytucyjnej zasadzie wolności zrzeszania się obywateli (art. 58

Konstytucji). Przyznanie takim organizacjom zdolności sądowej, o ile spełniałyby

one kryteria prawne przewidziane w art. 64 § 2 k.p.c., podyktowane byłoby

społeczną potrzebą (a niekiedy – nawet – koniecznością) umożliwienia im ochrony

ich interesu prawnego, urzeczywistnianego w celach działania takiej organizacji

(por. np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1997 r.,

III CKN 473 /97, OSNC 1998, z. 7/8, poz. 117).

Pracownicze kasy zapomogowo – pożyczkowe niewątpliwie spełniają

eksponowane w literaturze i orzecznictwie zasadnicze kryteria prawne, pozwalające

na uznanie ich za organizacje społeczne w rozumieniu art. 64 § 2 k.p.c. po

wyodrębnieniu się ich ze struktur organizacyjnych związków zawodowych,

Nietrudno zauważyć, że kasy mają niekiedy” więcej „cech osoby prawnej niż inne

organizacje społeczne, którym przyznano w judykaturze podmiotowość sądową.

Świadczyć o tym może np. bardzo szczegółowa regulacja struktury organizacyjnej

kasy, w tym też możliwość przekształcenia kasy z woli członków w osobę prawną

(spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową, mającą status prawny spółdzielni,

§ 47 rozporządzenia). Co więcej, kasy spełniały i nadal spełniają ważkie funkcje

społeczne w postaci propagowania idei oszczędzania, wzajemnej pomocy

i finansowego wspierania się członków, mobilizowania społecznej aktywności

członków w strukturach kasy. Nie sposób zatem nie dostrzec tego, że pracownicze

9

kasy zapomogowo-pożyczkowe uczestniczą w szerokim zakresie w obrocie

prawnym i tym samym powinny mieć możliwość ochrony własnych interesów

prawnych, samodzielnie występując w postępowaniu cywilnym jako strona tego

postępowania. Nie bez znaczenia pozostaje i to, że przyznanie zdolności sądowej

kasie służyć może pośrednio także ochronie prawno majątkowych interesów

członków kasy, zwłaszcza wówczas, gdy kasa funkcjonuje w zakładzie pracy

o większej ilości pracowników.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy uznał, że pracownicza kasa zapomogowo –

pożyczkowa, działająca na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

19 grudnia 1992 r. w sprawie pracowniczych kas zapomogowo – pożyczkowych

oraz spółdzielczych kas oszczędnościowo –kredytowych w zakładach pracy (Dz.

U. Nr 100, poz. 502 ze zm.), ma zdolność sądową. Sąd Najwyższy odmówił

natomiast podjęcia uchwały w pozostałym zakresie, ponieważ zagadnienie

ewentualnej legitymacji czynnej kasy w zakresie dochodzenia od zakładu pracy

zwrotu potrąconych należności członków kasy z ich wynagrodzenia pracowniczego

i nie przekazanych zgodnie z wolą tych członków na rachunek bankowy kasy,

pozostaje już kwestią odpowiedniej oceny prawnej dokonanych ustaleń

faktycznych.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c.

rozstrzygnął zagadnienie prawne jak w uchwale.