I CSK 173/06

Sygn. akt I CSK 173/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko "A." S.A. z siedzibą w W.

o uznanie za niedozwolone postanowień wzorca umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 2 grudnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz

powoda kwotę 200 zł (dwieście) tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 23 lutego 2005 r. oddalił powództwo

wniesione przez Prezesa Urzędu Ochrony konkurencji i Konsumentów przeciwko A.

S.A. o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Po dokonaniu oceny

zakwestionowanych w pozwie postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia A.,

Sąd pierwszej instancji przyjął, że nie można przypisać im znamion klauzul

abuzywnych. W jego ocenie zostały one sformułowane jednoznacznie i nie

wprowadzają klientów pozwanego towarzystwa ubezpieczeniowego w błąd.

Postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia określające sposób doręczania

korespondencji nie mogły też wywołać negatywnych skutków dla konsumenta. Z

kolei postanowienia dotyczące wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela w

przypadku podróży łodzią podwodną i niektórych podróży środkami transportu

powietrznego mieszczą się w granicach zezwalających ubezpieczycielowi na

dokonanie oceny ryzyka związanego z zawarciem umowy ubezpieczeniowej.

Postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia odnoszące się do zwrotu

nienależnie pobranych składek, zawierające sformułowania „ewentualny zwrot", „na

żądanie" i „na życzenie" nie są sprzeczne z dobrymi obyczajami, nie naruszają

interesów konsumenta i nie narażają go na nadmierną niewygodę, a ich użycie nie

zwalnia ubezpieczyciela od obowiązku zwrotu nienależnie pobranych składek.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powoda, wyrokiem z dnia 2 grudnia

2005 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo o uznanie za

niedozwolone postanowień wzorca umowy uwzględnił w całości. W ocenie Sądu

drugiej instancji wszystkie zakwestionowane w pozwie postanowienia ogólnych

warunków ubezpieczenia stosowanych przez stronę pozwaną są sprzeczne z

dobrymi obyczajami i naruszają rażąco interesy konsumentów. Ocena ta wynikała

głównie z faktu, że postanowienia dotyczące zasad doręczania korespondencji

naruszają zasadę równorzędności stron umowy, przewidziany w ogólnych

warunkach wymóg złożenia wniosku o zwrot nienależnie pobranych składek jest

formalnością nadmierną i nieuzasadnioną, a wyłączenie obowiązku wypłaty

3

odszkodowania w przypadku niektórych lotów nie zostało sformułowane w sposób

jasny i precyzyjny. Stosowanie postanowień dotyczących wyłączenia

odpowiedzialności ubezpieczyciela w sytuacjach określonych w ogólnych

warunkach ubezpieczenia mogłoby prowadzić do wyłączenia ochrony

ubezpieczeniowej w okolicznościach niezależnych od woli konsumentów

i uprawniać towarzystwo ubezpieczeniowe do dokonywania wiążącej interpretacji

umowy.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o obie podstawy określone

w art. 3981

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca

zarzuciła obrazę art. 3851

§ 1 k.c. w wyniku jego błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania, w ramach zaś podstawy naruszenia przepisów postępowania

mającego istotny wpływ na wynik sprawy podniosła zarzut naruszenia art. 385

k.p.c., poprzez jego niezastosowanie, mimo że apelacja była bezzasadna.

W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji, ewentualnie uchylenie

tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

zawarto stwierdzenie, że Sąd Apelacyjny przyjął w zaskarżonym wyroku,

że każdorazowe określenie praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami skutkuje jednoczesnym rażącym naruszeniem interesu

konsumenta. Powyższa ocena skarżącego odnosząca się do stosowania art. 3851

k.c. jest całkowicie pozbawiona racji. Z uzasadnienia zaskarżonego skargą

kasacyjną wyroku wynika bowiem, że Sąd Apelacyjny dokonywał oceny

zakwestionowanych postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia stosowanych

przez stronę pozwaną zarówno pod kątem ich zgodności z dobrymi obyczajami, jak

też oceniał, czy i z jakiego powodu, postanowienia te rażąco naruszają interesy

konsumentów. Na gruncie art. 3851

§ 1 k.p.c. nie ulega wątpliwości, że dla

możliwości jego zastosowania obie te przesłanki powinny być spełnione łącznie.

Brak związania konsumenta postanowieniami umowy nie może dotyczyć też jej

postanowień określających świadczenia główne stron, jeżeli zostały sformułowane

4

w sposób jednoznaczny. Z zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów postanowień wzorca umownego stosowanego przez

stronę pozwaną jedynie postanowienia objęte punktem 1b) zaskarżonego wyroku

dotyczą świadczenia głównego. Przewidziano w nich, że wypłata świadczenia nie

zostanie dokonana, jeżeli obrażenia fizyczne powstały bezpośrednio lub pośrednio,

całkowicie lub częściowo w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub

jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym,

z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych

odbywanego na ustalonej trasie i według zaplanowanego rozkładu. Wbrew

poglądowi skarżącej, Sąd Apelacyjny nie przyjął, aby określenie zasad wyłączenia

obowiązku wypłaty odszkodowania nie mieściło się w zakresie „głównego

świadczenia stron". Podstawą oceny przez Sąd drugiej instancji, że wskazane

wyżej postanowienie nie podlega wyłączeniu spod działania art. 3851

§ 1 k.c. było

stwierdzenie, że nie zostało ono sformułowane w sposób jednoznaczny.

Stanowisko to jest usprawiedliwione, bowiem w świetle użytych we wzorcu umowy

sformułowań może budzić wątpliwość pojęcie lotu odbywanego na ustalonej trasie

i według zaplanowanego rozkładu, w przypadku konieczności dokonania przez

przewoźnika korekty trasy przelotu, czy czasu jego trwania. Przy istnieniu tego

rodzaju wątpliwości, wynikających z brzmienia umowy, wiążąca interpretacja jej

warunków mogłaby zależeć od ubezpieczyciela, co nakazuje przyjąć,

że postanowienia umowy w tym zakresie nie zostały sformułowane jednoznacznie.

Sąd Apelacyjny przyjął również zasadnie, że postanowienia umowy o takiej treści

są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumentów,

skoro dopuszczają wyłączenie ochrony ubezpieczeniowej z uwagi na warunki,

na których istnienie nie ma on żadnego wpływu, takie jak zła pogoda, czy względy

bezpieczeństwa, które mogą skłonić przewoźnika do zmiany godziny odlotu lub

trasy lotu. Takie rozumienie pojęć „postanowień umownych sprzecznych z dobrymi

obyczajami" i „rażąco naruszających" interesy konsumentów nie odbiega od

wykładni tych pojęć prezentowanych przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku

z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/04. Sąd Najwyższy zwrócił wówczas uwagę,

że pojecie ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego,

5

wyraża się w tworzeniu takich klauzul umownych, które godzą w równowagę

kontraktową stron. Natomiast pojęcie rażącego naruszenia interesów konsumenta

powinno być rozumiane jako niesusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków

na jego niekorzyść.

Sąd Apelacyjny ocenił również prawidłowo, że postanowienia umowy

określające sposób doręczenia korespondencji przez konsumenta w sposób

szczególny („na piśmie za potwierdzeniem odbioru w Biurze Głównym Towarzystwa

lub listem poleconym"), a jednocześnie pozostawiające ubezpieczycielowi całkowitą

swobodę przy wyborze sposobu przesyłania pism do konsumenta, narusza zasadę

równości stron umowy i godzi z tego względu w dobre obyczaje. Uzasadniona była

także ocena, że tego rodzaju postanowienia umowy są sprzeczne z interesem

konsumenta i mogą stanowić jego rażące naruszenie. Sąd Apelacyjny zasadnie

podkreślił, że postanowienie wzorca umownego dotyczące sposoby doręczania

korespondencji może powodować niepewność po stronie konsumenta nawet co do

związania stron umową, gdyż od skutecznego doręczenia pism mogą być

uzależnione istotne postanowienia umowy takie jak jej wznowienie, zmiana umowy

na bezskładkową, zmiana warunków ochrony ubezpieczeniowej, wysokość składki

po jej indeksacji.

Pozostałe zakwestionowane postanowienia ogólnych warunków

ubezpieczenia dotyczyły zwrotu nienależnie pobranych składek. Sąd Apelacyjny

ocenił prawidłowo, że posłużenie się w umowie zwrotami typu: „ewentualny zwrot

części składki na żądanie ubezpieczającego", „zwrot otrzymanych składek na

żądanie ubezpieczającego", czy „Towarzystwo na życzenie Ubezpieczonego zwróci

składkę" wskazuje, że zwrot tych składek, które powinien otrzymać konsument,

nastąpi dopiero wówczas, gdy konsument wezwie towarzystwo ubezpieczeniowe

do ich wypłaty, a wymóg zgłoszenia takiego żądania jest stworzeniem

konsumentowi nadmiernych i nieuzasadnionych formalności, zwłaszcza przy

uwzględnieniu obowiązków nałożonych na konsumenta, co do sposobu doręczania

korespondencji ubezpieczycielowi. Należy zgodzić się z oceną Sądu drugiej

instancji, że wprowadzenie do umowy tego rodzaju warunków, od których

spełnienia może być uzależniony zwrot nienależnie pobranych od konsumenta

składek, lub co najmniej termin ich zwrotu (dopiero po złożeniu stosownego

6

wniosku przez konsumenta), jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i także rażąco

narusza interesy konsumentów. W rozpoznawanej sprawie nie budziło też

wątpliwości, że zakwestionowane w pozwie postanowienia umowne nie należały do

uzgadnianych indywidualnie z konsumentami.

Z przyczyn wyżej wskazanych brak było uzasadnionych podstaw by przyjąć,

że wymienione w zaskarżonym wyroku postanowienia umowne zostały uznane za

klauzule abuzywne, w wyniku błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art.

3851

k.c. Dlatego też skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

jz