III CSK 156/06

Sygn. akt III CSK 156/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Gminy Miasta K.

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości Spółdzielni Inwalidów

[…]

o wydanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 sierpnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części uchylającej pkt II wyroku

Sądu Okręgowego w K. z dnia 16 listopada 2004 r. i umarzającej

postępowanie w zakresie roszczenia o zasądzenie kwoty 860.472

zł. oraz w części orzekającej o kosztach postępowania, (pkt 2 i 3)

i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowa Gmina Miasta K. domagała się w pozwie wydania nieruchomości

oraz zasądzenia od pozwanej Spółdzielni Inwalidów […] kwoty 860.472 zł z tytułu

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z tej nieruchomości w latach 1988 do

1997 r.

Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 1999 r. Sąd Okręgowy zawiesił

postępowanie w sprawie wobec ogłoszenia w stosunku do pozwanej upadłości,

w dniu 23 lutego 1999 r.

Po podjęciu postępowania postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2004 r.

powódka rozszerzyła żądanie zapłaty i domagała się z tytułu wynagrodzenia za

korzystanie z nieruchomości za okres od sierpnia 1999 r. do lipca 2004 r.

zasądzenia dalszej kwoty 568.124, 84 zł.

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od

Syndyka Masy Upadłości Spółdzielni Inwalidów […] na rzecz Gminy Miasta K.

kwotę 818.986, 22 zł. Oddalił w dalszej części powództwo o zapłatę oraz

powództwo o wydanie nieruchomości.

W zakresie żądania zapłaty Sąd Okręgowy ustalił, że sporna nieruchomość

została przejęta przez Spółdzielnię Inwalidów we wrześniu 1977 r. W związku z

korzystaniem z niej Spółdzielnia wnosiła w latach 1986 do 1988 opłatę za

użytkowanie zwykłe. Mimo starań nie uzyskała użytkowania wieczystego

nieruchomości, która decyzją z dnia 18 października 1993 r. została

skomunalizowana. Jako posiadacz w złej wierze zobowiązana była do zapłaty

powódce wynagrodzenia z tego tytułu. Przyjmując za podstawę wyliczenia okres

korzystania z poszczególnych działek począwszy od komunalizacji, oraz stawki

wynagrodzenia wynikające z uchwały zarządu powodowej Gminy Sąd Okręgowy

ustalił wysokość wynagrodzenia na kwotę 776.524,64 zł wskazując, że jest ona

niższa od kwoty zasadzonej i omyłkę rachunkową wyroku w tym zakresie

„sprostował" przez opisanie jej w uzasadnieniu.

Apelację wniosły obie strony.

3

Na skutek apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny zaskarżonym obecnie

wyrokiem zmienił wyrok Sądu Okręgowego i uwzględnił żądanie wydania

nieruchomości.

Odnosząc się do apelacji pozwanego podzielił zarzut, że przyjęte stawki

wynagrodzenia mają charakter dowolny. Wskazał, że rozstrzygając o żądaniu

wynagrodzenia Sąd Okręgowy orzekł ponad żądanie, naruszając przepis art. 321 §

1 k.p.c. W konsekwencji tego uchylił wyrok Sądu Okręgowego w części

uwzględniającej powództwo o zapłatę co do kwoty 568.124,84 zł i sprawę w tym

zakresie przekazał Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny zgodził się ze stanowiskiem pozwanego odnośnie do

koniecznego rozróżnieniu roszczenia obejmującego wierzytelności sprzed

upadłości Spółdzielni, od powstałych po ogłoszeniu upadłości, albowiem z dniem jej

ogłoszenia właściwym trybem dochodzenia wierzytelności upadłościowej tj.

powstałej przeciw upadłemu przed tą datą staje się postępowanie upadłościowe.

Wskazał, że sprawa wszczęta przeciwko upadłemu przed ogłoszeniem upadłości

o wierzytelność, która ulega zgłoszeniu do masy upadłości podlega zawieszeniu,

a postępowanie może być podjęte przeciwko syndykowi, jednak tylko w przypadku,

gdy w postępowaniu upadłościowym sędzia komisarz nie uznał wierzytelności, albo

gdy na skutek sprzeciwu sąd odmówił uznania (art. 62 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r.- Prawo upadłościowe - dalej jako

„pr. upadł" - w zw. z art. 536 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe

i naprawcze, Dz. U. 2003, Nr 60, poz. 635). Zaspokojenie wierzytelności następuje

więc przez podział funduszów masy upadłości, po jej ustaleniu tj. umieszczeniu na

liście wierzytelności. Warunkiem wciągnięcia wierzytelności na listę jest jej

zgłoszenie przez wierzyciela (art. 150 i nast. pr. upadł.). Dopiero odmowa uznania

zgłoszonej wierzytelności otwiera drogę postępowania sądowego przeciwko

syndykowi, przy czym orzeczenie sądowe w przedmiocie spornej wierzytelności

stanowi podstawę do sprostowania listy wierzytelności.

Na podstawie dokumentów dołączonych do apelacji pozwanego Sąd

Apelacyjny ustalił, że wierzytelność obejmująca wynagrodzenie powódki za okres

sprzed upadłości w kwocie 860.472 zł została zgłoszona w toku postępowania

4

upadłościowego, a sędzia komisarz odmówił jej uznania. Jako niedopuszczalne

ocenił Sąd Apelacyjny wytoczenie powództwa o zasądzenie wierzytelności

podlegających zgłoszeniu do masy, także w przypadku gdy odmówiono ich

wciągnięcia na listę wierzytelności. Natomiast podjęcie zawieszonego

postępowania dotyczącego wierzytelności podlegającej zgłoszeniu uznał za

dopuszczalne, jednak dopiero po wyczerpaniu trybu zaskarżenia listy

wierzytelności. Wyrok uwzględniający takie powództwo stanowi podstawę

sprostowania listy wierzytelności. Z tego względu - jak stwierdził - wyrok zapadły

przeciwko syndykowi w przedmiocie wierzytelności upadłościowej musi opiewać na

ustalenie, że wierzytelność istnieje. Powodowa Gmina powinna była więc dokonać

odpowiedniej zmiany powództwa w części obejmującej wierzytelność za okres

sprzed upadłości. Ponieważ lista wierzytelności stanowi tytuł egzekucyjny, to

w razie wydania wyroku zasądzającego od syndyka doszłoby do wykreowania

kolejnego tytułu egzekucyjnego, podlegającego wykonaniu poza listą

wierzytelności.

Uznając z tych przyczyn powództwo przeciwko syndykowi o zapłatę kwoty

860.472 zł za niedopuszczalne uchylił wyrok Sądu Okręgowego w części

obejmującej to roszczenie i postępowanie w tej części umorzył na podstawie art.

355 k.p.c.

W skardze kasacyjnej zaskarżającej wyrok Sądu Apelacyjnego w części

umarzającej postępowanie powodowa Gmina zarzuciła niewłaściwe zastosowanie

art. 62, art. 150 i nast. oraz art. 168 prawa upadłościowego oraz naruszenie art.

355 k.p.c. polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, iż wierzyciel po

ogłoszeniu upadłości może dochodzić swojej wierzytelności jedynie na drodze

postępowania zgłoszeniowego regulowanego przepisami prawa upadłościowego,

a jeżeli nie zostanie ono uwzględnione może jej dochodzić w postępowaniu

zwykłym, ale w postaci żądania ustalenia istnienia wierzytelności.

Wnosiła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawionemu stanowisku zaskarżonego wyroku, które legło u podstaw

uchylenia przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego i częściowego

umorzenia postępowania, przeciwstawiła strona skarżąca pogląd

o dopuszczalności wytoczenia przez wierzyciela po ogłoszeniu upadłości procesu

o roszczenia dotyczące masy upadłości bez żadnych ograniczeń, a jedynie według

własnego wyboru polegającego na tym, że nie chce uczestniczyć w czynnościach

postępowania upadłościowego. Pogląd ten wyrażony w powołanym skardze

kasacyjnej postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CK

679/03 (nie publikowane) należy podzielić, jednak zaznaczyć trzeba, że wyrok

zapadły w procesie przeciwko syndykowi masy upadłości w takiej sytuacji nie daje

wierzycielowi żadnych praw w postępowaniu upadłościowym, gdyż wierzytelność

może być zaspokojona z masy w razie jej umieszczenia na liście wierzytelności.

Mógłby być natomiast wykorzystany w egzekucji z majątku upadłego nie objętego

masą upadłości.

Bez znaczenia w okolicznościach sprawy jest przy tym, czy odmowa uznania

wierzytelności przez sędziego komisarza pozwala wytoczyć powództwo każdemu

wierzycielowi, czy też - jak przyjął Sądu Apelacyjny - jedynie takiemu, który

wytoczył powództwo przed ogłoszeniem upadłości. Chodzi tu bowiem o sytuację,

unormowaną wprost w art. 62 pr. upadł., który w przypadku spraw wszczętych

przed ogłoszeniem upadłości, dopuszcza możliwość prowadzenia procesu

przeciwko syndykowi o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy.

Wyrok przeciwko syndykowi zasądzający wierzytelność podlegającą

zgłoszeniu sędziemu komisarzowi, uzyskany w procesie wytoczonym na skutek

odmowy uznania tej wierzytelności nie stanowi tytułu egzekucyjnego, gdyż nie

podlega wykonaniu w drodze egzekucji sądowej. Stanowi on jedynie podstawę

sprostowania listy wierzytelności (art. 168 pr. upadł.). Sprostowanie to może

dotyczyć tylko wierzytelności zgłoszonej (art. 150 pr. upadł), co do której sędzia

komisarz lub sąd upadłościowy na skutek sprzeciwu odmówił uznania.

Wierzytelność powstała przed ogłoszeniem upadłości i zasądzona od syndyka

może być wyegzekwowana tylko przez wykonanie planu podziału sumy uzyskanej

6

przez syndyka z likwidacji masy. Zasądzający ją wyrok może natomiast stać się

tytułem egzekucyjnym w razie ukończenia lub umorzenia postępowania

upadłościowego i nadaniu klauzuli wykonalności przeciwko byłemu upadłemu.

Tytuł egzekucyjny obejmujący wyciąg z listy wierzytelności zastępuje

poprzednio wydany tytuł egzekucyjny, w szczególności wykonalny wyrok sądowy

który z mocy prawa traci znaczenie jako tytuł egzekucyjny, zachowując je w tej

części, której nie obejmuje postanowienie o uznaniu wierzytelności. Tak samo pod

tym względem ocenić należy stan rzeczy powstały w wyniku sprostowania listy

wierzytelności na podstawie wyroku uwzględniającego powództwo o zasądzenie

wierzytelności przeciwko syndykowi, wydanego w trybie art. 62 pr. upadł.

Odmienne stanowisko - prezentowane przez Sąd Apelacyjny - prowadziłoby do

niesłusznego w świetle powyższego wniosku, że w przypadkach w których

podstawę uznania wierzytelności stanowi prawomocny wyrok (art. 163 prawa

upadł.) lub tytuł egzekucyjny (art. 164 pr. upadł.) istnieją dwa niezależne od siebie

tytuły egzekucyjne.

Z tych przyczyn nietrafny jest pogląd Sądu Apelacyjnego, zgodnie którym

niezbędnym warunkiem podjęcie postępowania na podstawie art. 62 pr. upadł. jest

zmiana żądania powoda z żądania o zasądzenie na ustalenie istnienia

wierzytelności.

Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy już uprzednio w wyroku z dnia

6 czerwca 2005 r., III CK 186/04 (nie publ.) stwierdzając w jego tezie, że wydany po

podjęciu postępowania na podstawie art. 62 wyrok zasądzający powództwo

umożliwia umieszczenie objętej nim wierzytelności na liście wierzytelności

i uczestniczenie wierzyciela w postępowaniu upadłościowym.

Kierując się powyższym orzeczono jak sentencji wyroku (art. 39815

§ 1

k.p.c.).

Jc

/tp/