I CSK 226/06

Sygn. akt I CSK 226/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa P. M.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w W.

o złożenie oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 10 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 30 grudnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz

powódki kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2004 r. Sąd Okręgowy w W. zobowiązał

pozwaną Spółdzielnię mieszkaniową w W., do złożenia oświadczenia woli o

ustanowieniu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu nr 914 położonego w

W. przy ul. G. nr 9, w budynku stanowiącym własność Spółdzielni, na rzecz P. M.,

związanego z wkładem budowlanym w kwocie 72 417 zł, w całości uiszczonym

przez powódkę.

Sąd ten ustalił, że P. M. jest członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej w W. W

dniu 20 listopada 1995 r. powódka zawarła z pozwaną umowę, w której

Spółdzielnia zobowiązała się do przydzielenia jej mieszkania spółdzielczego, o

kategorii odpowiadającej wnioskowi i w kolejności oznaczonej nr […]. Planowany

termin przydziału przedmiotowego lokalu miał nastąpić w dniu 2 marca 2001 r. W

związku z tym pozwana zwróciła się do PKO BP o przelew zgromadzonych przez

powódkę na książeczce mieszkaniowej oszczędności wskazując, że obowiązujący

wkład budowlany za ten lokal według wstępnego kosztu budowy wynosi 36 660 zł.

Ze środków tych wkład został pokryty w części, tj. kwotą 22 000 zł, czyli w 60 %.

W dniu 14 kwietnia 2001 r. strony zawarły umowę, której przedmiotem było

ratalne pokrycie wkładu budowlanego w związku z warunkowym przydziałem lokalu

nr […] przy ul. G. nr 9 w W. Strony uzgodniły, że warunkiem przydziału lokalu jest

wpłacenie wkładu budowlanego w kwocie 72 417 zł, w określonych w umowie

ratach i terminach. Powódka wykonała to zobowiązanie, a pozwana nie dokonała

przydziału. Spółdzielnia nie miała uregulowanego stanu prawnego gruntu pod

budynkiem. Obecnie spółdzielnia ustanawia spółdzielcze własnościowe prawa do

lokali.

Sąd Okręgowy ocenił, że wobec zmiany stanu prawnego w związku

z wejściem w życie w dniu 24 kwietnia 2001 r. ustawy z dnia 15 grudnia 2000,

o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jednolity: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116

ze zm., dalej „ustawy”) spółdzielnie nie mogły ustanawiać spółdzielczych

własnościowych praw do lokali. Pozwana nie mogła także ustanowić odrębnej

3

własności przedmiotowego lokalu gdyż, nie dysponowała prawem do gruntu pod

budynkiem. Żądanie Spółdzielni, na podstawie art. 173

ustawy, dopłaty wkładu do

kwoty 158 400 zł, jako wartości rynkowej lokalu, uznał za bezpodstawne gdyż

ocenił, że strony wiązała umowa z dnia 20 listopada 1995 r. W czasie jej zawierania

obowiązujące przepisy (art. 205 prawa spółdzielczego i § 32 statutu) przewidywały

dokonywanie na rzecz członków spółdzielni przydziałów spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu, związanego z wkładem budowlanym

odpowiadającym wysokości kosztów budowy przedmiotowego lokalu. Okresowe

wyłączenie ustanawiania prawa do mieszkania spółdzielczego o statusie

uzgodnionym w umowie stron nie mogło prowadzić do ograniczenia prawa

nabytego, tym bardziej, że taka możliwość została przywrócona poczynając od dnia

15 stycznia 2003 r. na skutek wejścia w życie ustawy dnia 19 grudnia 2002 r.

o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 240, poz. 2058, dalej „ustawy zmieniającej”). Zobowiązanie pozwanej nie

wygasło; lecz w okresie kiedy ustanawianie spółdzielczego własnościowego prawa

do lokalu nie było możliwe, roszczenie powódki przekształciło się w roszczenie

o ustanowienie odrębnej własności lokalu. Uchylenie art. 37 ustawy, w sytuacji gdy

spółdzielnia do dnia 15 stycznia 2003 r. nie ustanowiła prawa własności lokalu

wywołało ten skutek, że powódka uzyskała uprawnienie – według swojego wyboru

– domagania się ustanowienia odrębnej własności lokalu lub własnościowego

prawa do lokalu.

Reguły dotyczące sposobu wyliczenia wkładu budowlanego wynikające

z art. 173

ust 3 ustawy nie miały - jego zdaniem - zastosowania wobec

wcześniejszego istnienia prawa powódki.

Apelację pozwanej Spółdzielni Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia

30 grudnia 2005 r. i analizując niesporny stan faktyczny sprawy podkreślił,

że umowa z dnia 20 listopada 1995 r. stanowiła źródło roszczenia powódki, a po

stronie pozwanej stworzyła obowiązek jego zaspokojenia. Z kolei umowa z dnia

14 kwietnia 2001 r., nie stworzyła już pomiędzy stronami „nowej sytuacji prawnej”

w zakresie obowiązku przydzielenia lokalu po spełnieniu warunku w postaci

uiszczenia wkładu w ustawowej wysokości. W umowie tej pozwana jedynie

potwierdziła swój obowiązek dokonania przydziału po wpłaceniu kwoty 72 417 zł

4

tytułem wkładu budowlanego, a z jej postanowienia zawartego w § 2 wynikało,

że przydział (oświadczenie woli uprawnionego organu spółdzielni) powinien

nastąpić do dnia 31 grudnia 2001 r. Artykuł 173

ust. 3 ustawy, skoro wszedł w życie

od dnia 15 stycznia 2003 r. tj. w wyniku powołanej noweli, nie mógł mieć w sprawie

zastosowania.

Pozwana w skardze kasacyjnej zaskarżającej wyrok w całości opartej na

podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 3531

k.c., art. 173

ust. 3 i 4

ustawy, art. 18 ust 1 i art. 19 ust. 1 ustawy, oraz na naruszeniu przepisów

postępowania mającym wpływ na wynik sprawy, a to art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c., wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i oddalenie powództwa, bądź o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

koniecznych elementów, bądź posiada tak kardynalne braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października

1997 r., I CKN 312/97, z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca

2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja

2003 r., II CKN 121/01, niepublikowane i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN

792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83). Przepis ten ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu kasacyjnym przez odesłanie zawarte w art. 391 § 1 k.p.c. Zakres

tego zastosowania zależy od rodzaju wydanego orzeczenia, oraz od czynności

procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów

apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji sądu drugiej instancji. Gdy sąd

odwoławczy oddalając apelację orzeka na podstawie materiału zgromadzonego

w postępowaniu w pierwszej instancji, nie musi powtarzać dokonanych ustaleń

gdyż wystarczy, że przyjmuje je za własne (por. np. orzeczenia Sądu najwyższego

z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34. Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego

1938 r., C II 21172/37, Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia 10 listopada

1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83).

5

Konieczne jest jednak wtedy ustosunkowanie się do zarzutów podniesionych

w apelacji i podanie motywów dlaczego sąd drugiej instancji uznał

je za nieuzasadnione, przy czym wystarczy wskazanie jako podstawy

rozstrzygnięcia art. 385 k.p.c. (por np. wyroki Sądu najwyższego z dnia 19

lutego1998 r. III CKN 372/97, niepublikowany, i z dnia 8 października 1998 r.,

II CKN 923/98, OSNC 1999, nr 3, poz. 60).

Odnosząc te uwagi do podniesionych zarzutów trzeba stwierdzić, że Sąd

Apelacyjny oparł się na niespornym stanie faktycznym sprawy i wystarczającym

było, skoro aprobował także ocenę jurydyczną sprawy, wskazanie jako podstawy

orzeczenia art. 385 k.p.c.

Sąd Apelacyjny odniósł się do zarzutu niewłaściwego zastosowania przez

Sąd Okręgowy art. 171

ustawy (art. 378 § 1 k.p.c.). Właśnie w odniesieniu do tego

zarzutu wskazał, że roszczenie powódki powstało z chwilą uiszczenia przez

powódkę w dniu 18 września 2001 r. wkładu budowlanego odpowiadającego

kosztom budowy przedmiotowego lokalu w terminie uzgodnionym przez strony

w umowie z dnia 14 kwietnia 2001 r., oraz że ekspektatywa tego prawa powstała

jeszcze na gruncie art. 203 prawa spółdzielczego. Stosunek spółdzielczy będący

źródłem roszczenia powstał już z chwilą przyjęcia powódki na członka spółdzielni

i to on stanowił samoistne źródło (a nie art. 64 k.c.) obowiązku złożenia przez

Spółdzielnię oświadczenia woli. Jest oczywistym, że do oceny zgodności z prawem

zawartych przez strony umów miał znaczenie stan prawny z chwili ich zawierania

(art. 58 § 1 k.c.), a wtedy art. 171

ustawy jeszcze nie obowiązywał i nie był więc

elementem systemu prawnego w czasie powstania roszczenia powódki.

Podstawa naruszenia prawa materialnego została oparta w pierwszej

kolejności na zarzucie obrazy art. 3531

k.c. Zarzut ten jest chybiony już z tego

względu, ze nie jest adekwatny do unormowania zawartego w tym przepisie.

Wyznacza on dopuszczalne granice swobody umów, a skarżący nie wskazał,

z którym kryterium zawartym w jego hipotezie są niezgodne zawarte przez strony

umowy.

Roszczenie o ustanowienie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

niezaspokojone do chwili wejścia w życie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych

6

ulegało w zasadzie rzeczywiście przekształceniu w roszczenie o ustanowienie

odrębnej własności lokalu, co wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

16 listopada 2004 r., III CZP 68/04 (OSNC 2005, nr 11, poz. 183, por. także wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2002 r., I CKN 853/99, niepublikowany). Umowy

bowiem, w których spółdzielnia zobowiązywała się do ustanowienia

po wybudowaniu budynku spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,

niewykonane do dnia wejścia w życie tej ustawy, nie mogły być zrealizowane

w pierwotnej postaci.

Stan faktyczny jest jednak odmienny niż w sprawie w jakiej została podjęta

powołana wyżej uchwała.

Jak wynika z ustaleń po dniu 21 kwietnia 2001 r., tj. po wejściu w życie

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, nie było także możliwe ustanowienie na

rzecz powódki odrębnej własności przedmiotowego lokalu z tego względu,

że pozwana Spółdzielnia nie dysponowała prawem do gruntu, na którym

usytuowany jest budynek, między innymi ze spornym lokalem.

Umowa więc, w której spółdzielnia zobowiązała się do przydzielenia powódce

przedmiotowego lokalu, po wejściu w życie art. 37 ustawy, nie mogła wobec tej

przeszkody prawnej zostać wtedy wykonana. Z tego względu należało przyjąć, że

po wejściu w życie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych nie doszło w tym

wypadku do przekształcenia przysługującego powódce roszczenia na roszczenie

dalej idące - o ustanowienie odrębnej własności lokalu. W konsekwencji po dniu

15 stycznia 2003 r., kiedy to została przywrócona możliwość ustanawiania

spółdzielczych własnościowych praw do lokalu, powódka odzyskała możliwość

zrealizowania swego prawa. Skoro więc nie doszło w rozpoznawanym wypadku do

przekształcenia roszczenia powódki, to bezprzedmiotowa okazała się podniesiona

w skardze kasacyjnej kwestia, czy po wejściu w życie wskazanej noweli powódce

przysługiwało prawo wyboru pomiędzy roszczeniem o ustanowienie spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu, a roszczeniem o ustanowienie własności lokalu.

Wyrok zatem pomimo w tej części nieprecyzyjnego uzasadnienia odpowiadał

prawu, i tym samym nietrafne okazały się zarzuty obrazy art. 18 ust. 1 i 19 ust.

1 ustawy.

7

Ponieważ powódka spełniła wymagania do uzyskania prawa do

przedmiotowego lokalu w dniu 18 września 2001 r., a zatem przed upływem

terminu uzgodnionego przez strony w umowie z dnia 14 kwietnia 2001 r.,

to roszczenie powódki powstało na gruncie stanu prawnego, w którym wkład

budowlany powinien odpowiadać wysokości kosztów budowy przypadających na

nabywany lokal. Wskazany jako naruszony art. 173

ust. 3 i 4 ustawy został

wprowadzony do systemu prawnego dopiero ustawą zmieniającą, a więc zaczął

obowiązywać od dnia 15 stycznia 2003 r. kiedy już istniało ukształtowane pod

względem treści roszczenie powódki także w zakresie wysokości wkładu

budowlanego za sporny lokal. Rzeczywiście w razie braku przepisów przechodnich

nowa ustawa w zasadzie nie ingeruje w treść stosunków zobowiązaniowych

ukształtowanych przed jej wejściem w życie, gdyż ma z reguły zastosowanie tylko

do skutków zdarzeń, które nastąpiły po dniu jej wejścia w życie i które nie są

związane z istotą wcześniej powstałego stosunku prawnego (art. XXVI i art. XLIX

przep. wpr. k.c.). Ochrona interesów spółdzielni nie może być traktowana w takim

wypadku w sposób preferencyjny w zderzeniu z wynikającą z art. 2 Konstytucji

zasadą ochrony praw nabytych (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 30 marca 2004 r., K 32/03, OTK 2004, nr 3, poz. 22).

Zgłoszone przez sędziego zdanie odrębne nie mogło podważyć znaczenia

i skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2005 r., K 42/02,

(OTK 2005, nr 4, poz. 38). Należało zatem uznać, że niekonstytucyjnym było

unormowanie, w którym lokal spółdzielczy stanowiący prawo własności

i stanowiący ograniczone prawo rzeczowe były nabywane za tę samą kwotę.

Niewątpliwie treść prawa własności jest o wiele szersza od treści każdego

ograniczonego prawa rzeczowego. Skoro więc kwota 158 400 zł stanowiła wycenę

rynkową przedmiotowego lokalu jako prawa własności, to suma ta nie mogła być

uznana jako wartość własnościowego prawa do przedmiotowego lokalu, na co

trafnie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu ( art. 39814

k.p.c.).

jz