III CZP 103/06

Sygn. akt III CZP 103/06

UCHWAŁA

Dnia 8 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Zawistowski

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa "Ś." - sp. z o.o. w T.

przeciwko M. K.- prowadzącej działalność gospodarczą pod firmą "S." w Ł.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 listopada 2006 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 31 lipca 2006 r.,:

"Czy przepis art. 139 § 3 kodeksu postępowania cywilnego ma

zastosowanie wobec przedsiębiorców prowadzących jednoosobowo

działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji

działalności gospodarczej ?"

podjął uchwałę:

Artykuł 139 § 3 k.p.c. nie ma zastosowania do przedsiębiorcy –

osoby fizycznej wpisanej do ewidencji działalności

gospodarczej.

2

Uzasadnienie

Wydany w postępowaniu nakazowym nakaz zapłaty z załącznikami Sąd

Rejonowy przesłał pozwanej M. K. na adres zamieszkania wskazany przez

powodową Spółkę, który został ujawniony w ewidencji działalności gospodarczej i

jest tożsamy z deklarowanym przez pozwaną miejscem prowadzonej przez nią

działalności gospodarczej. Przesyłka ta została zwrócona nadawcy z adnotacją

„adresat wyprowadził się”. W odpowiedzi na wezwanie Sądu Rejonowego -

wystosowane pod rygorem zawieszenia postępowania o wskazanie aktualnego

adresu pozwanej strona powodowa odwołała się do aktualnych - jej zdaniem –

danych zawartych w ewidencji działalności gospodarczej. Sąd Rejonowy zawiesił

postępowanie w sprawie stwierdzając, że adres pozwanej M. K. wskazany w

pozwie okazał się nieprawidłowy a powodowa Spółka – w zakreślonym terminie -

nie podała nowego adresu, co stanowi przeszkodę do kontynuowania

postępowania (art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c.).

W złożonym zażaleniu strona powodowa zakwestionowała zasadność

zawieszenia postępowania i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia. Rozpoznając zażalenie Sąd Okręgowy przedstawił – sformułowane

na wstępie – zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Sąd Okręgowy

z powołaniem się na przepisy ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. prawo

działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) obowiązujące po

wejściu w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.) wskazał, że rejestrem właściwym

dla przedsiębiorców będących osobami fizycznymi była, na zasadzie wyłączności,

ewidencja działalności gospodarczej prowadzona przez właściwą gminę.

Każdy przedsiębiorca był obowiązany zgłosić organowi prowadzącemu ewidencję

wszelkie zmiany, które dotyczyły danych ujawnionych w ewidencji obejmujących

także adres i miejsce wykonywania działalności. Konsekwencji zaniechania

wykonania tego obowiązku nie można - zdaniem tego Sądu – rozpatrywać

w oderwaniu od treści art. 139 § 3 i 4 k.p.c. O ile sformułowanie części wstępnej

§ 3 art. 139 pozwala na przyjęcie, że odnosi się także do osób fizycznych jeśli

3

podlegają one, na podstawie odrębnych przepisów, wpisowi do rejestru lub

ewidencji, to w dalszej części tego przepisu posługuje się on pojęciem rejestru

pomijając, wpis do ewidencji. Nadto Sąd Okręgowy wskazał, że warunkiem

zastosowania § 3 art. 139 k.p.c. jest udzielenie pouczenia, o którym stanowi § 4 art.

139 k.p.c. Takiego wymagania nie zawierają przepisy ustaw prawo działalności

gospodarczej i o swobodzie działalności gospodarczej w zakresie w jakim w chwili

obecnej już obowiązują. Dostrzegalny brak konsekwencji ustawodawcy może

prowadzić do wniosku, że art. 139 § 3 k.p.c. nie ma zastosowania do

przedsiębiorców – osób fizycznych podlegających wpisowi do ewidencji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istnieją podstawy do stwierdzenia, że ustawa z dnia 2 lipca 2004 r.

o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.) eliminuje

przedłużający się stan niepewności i długotrwałego wahania ustawodawcy,

wyrażający się przedkładaniem w kolejnych ustawach daty wejścia w życie

przepisów regulujących wpis do rejestru sądowego wszystkich przedsiębiorców

w tym także osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą. Dał temu aż

podwójny wyraz prawodawca. Mianowicie art. 14 powołanej ustawy, obowiązujący

od dnia 21 sierpnia 2004 r., stanowi że wpisowi do ewidencji podlegają

przedsiębiorcy będący osobami fizycznymi i stwierdza, iż zasady wpisu do rejestru

przedsiębiorców określają odrębne przepisy. Jednocześnie ustawodawca

pozostawił nadal w mocy, do dnia 31 grudnia 2006 r., przepisy art. 7- 7i ustawy

z dnia 19 listopada 1999 r. – prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz.

1178 ze zm.). W myśl art. 7 ust. 2 ostatnio powołanej ustawy przedsiębiorca

będący osobą fizyczną może podjąć działalność gospodarczą po uzyskaniu wpisu

do ewidencji działalności gospodarczej. Ewidencję działalności gospodarczej

prowadzi gmina właściwa dla miejsca zamieszkania przedsiębiorcy. Jego miejscem

zamieszkania jest miejscowość w której przebywa z zamiarem stałego pobytu

(art. 7a ustawy – prawo działalności gospodarczej). Zgodnie z art. 7 d tej ustawy

przedsiębiorca jest obowiązany zgłaszać organowi ewidencyjnemu zmiany stanu

faktycznego i prawnego odnoszące się do przedsiębiorcy i wykonywanej przez

niego działalności gospodarczej, w zakresie danych zawartych w zgłoszeniu,

o którym mowa w art. 7b ust. 2, powstałe po dniu dokonania wpisu do ewidencji

4

działalności gospodarczej, w terminie 14 dni od dnia powstania, tych zmian, a także

informację o zaprzestaniu wykonywania działalności gospodarczej. Do zgłoszenia

zmian stosuje się odpowiednio przepisy art. 7b ust. 1-3 oraz art. 7c. A zatem

ustawodawca nałożył na przedsiębiorcę obowiązek poinformowania o zmianie

adresów ujawnionych w ewidencji. Zgodnie bowiem z art. 7b ust. 2 ustawy prawo

działalności gospodarczej zgłoszenie o wpis do ewidencji winno zawierać

oznaczenie miejsca zamieszkania i adresu przedsiębiorcy, a jeżeli stale wykonuje

działalność poza miejscem zamieszkania – również wskazanie tego miejsca

i adresu zakładu głównego oddziału lub innego miejsca, o którym mowa w art. 11

ust. 1. Jednakże ustawa nie określa negatywnych skutków niewywiązywania się

z tego obowiązku. Nie określają tych skutków także przepisy o ewidencji

działalności gospodarczej zawarte w rozdziale 3 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej, które wejdą w życie z dniem 1 stycznia 2007 r.

Treść art. 139 § 3 k.p.c., którego zastosowanie wobec pozwanej M. K.

wzbudziło wątpliwości Sądu Okręgowego, ustalona została ustawą nowelizacyjną z

dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804). Przepis ten stanowi, że pisma

procesowe dla osób prawnych, organizacji oraz osób fizycznych podlegających

wpisowi do rejestru albo ewidencji na podstawie odrębnych przepisów – w razie

niemożności ich doręczenia w sposób przewidziany w ustawie procesowej z uwagi

na nieujawnienie w rejestrze zmiany adresu, pozostawia się w aktach sprawy ze

skutkiem doręczenia, chyba że sądowi znany jest nowy – aktualny adres. Ta

podstawa pozostawienia pisma w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia wymaga

uprzedniego pouczenia przedsiębiorcy o przewidzianym w tym przepisie skutku.

Sąd rejestrowy – jak stanowi art. 139 § 4 k.p.c. – przy ogłoszeniu lub doręczeniu

postanowienia o dokonanym wpisie poucza wnioskodawcę o skutkach zaniedbania

ujawnienia w rejestrze zmian, o których mowa w powyżej przytoczonym § 3 tego

artykułu. Z powyższego wynika, że warunkiem zastosowania nowej –

wprowadzonej w art. 139 § 3 k.p.c. – podstawy pozostawienia pisma sądowego w

aktach sprawy ze skutkiem doręczenia jest uprzednie pouczenie strony przez sąd

rejestrowy o przewidzianym w tym przepisie skutku. Obowiązek pouczenia został

nałożony na sąd rejestrowy jako organ prowadzący postępowanie rejestrowe.

5

Trafnie wskazuje się w literaturze przedmiotu na odrębność ewidencji wynikająca z

art. 7b ust. 2 ustawy prawo działalności gospodarczej, który wymaga wskazania

miejsca zamieszkania przedsiębiorcy ale także adresu zakładu głównego lub

oddziału w przypadku, gdy działalność jest stale wykonywana poza miejscem

zamieszkania. Czy zatem skutek określony w art. 139 § 3 k.p.c. mógłby dotyczyć

braku zawiadomienia o zmianie drugiego z adresów. Wątpliwości tej nie usuwają

przepisy art. 23-45 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, które wejdą w

życie z dniem 1 stycznia 2007 r. W myśl art. 30 ust. 1 pkt 3 tej ustawy wpisami do

ewidencji podlegają następujące dane: oznaczenie miejsca zamieszkania i adresu

do doręczeń przedsiębiorcy, adres, pod którym jest wykonywana działalność

gospodarcza, a jeżeli przedsiębiorca wykonuje działalność poza miejscem

zamieszkania – adres głównego miejsca wykonywania działalności i oddziału, jeżeli

został utworzony.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego o doręczeniu mają charakter

obligatoryjny a sankcji związanej z rygoryzmem przewidzianym w art. 139 § 3 k.p.c.

nie można domniemywać, rozciągać na podmioty tam nie wymienione ani też

interpretować tego przepisu rozszerzająco. Część wstępna tego przepisu,

stanowiąca o kręgu podmiotów do których kierowane są pisma, realizuje – jak

można wnosić z toku czynności legislacyjnych poprzedzających uchwalenie ustawy

o swobodzie działalności gospodarczej – założenia ustawodawcy bowiem dotyczy

przedsiębiorców w pisanych do ewidencji na podstawie odrębnych przepisów.

Natomiast drugi człon tego przepisu rozstrzygający o pozostawieniu pisma

w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia odnosi się tylko do pomiotu wpisanego

w rejestrze, który – pomimo udzielonego pouczenia – zaniedbał ujawnienia

w rejestrze zmiany adresu (art. 139 § 3 i 4 k.p.c.). Nie budzi wątpliwości, że § 4 art.

139 k.p.c. odnosi się do sądu jako organu prowadzącego postępowanie rejestrowe

i obowiązek z niego wynikający nie obejmuje organu ewidencyjnego w ustawie

prawo działalności gospodarczej. Jednoznaczna treść tego przepisu

odczytywanego i stosowanego przy uwzględnieniu § 3 art. 139 k.p.c. wyklucza

możliwość przyjęcia jakoby zwrot „z uwagi na nieujawnienie w rejestrze zmiany

adresu” powinien, czy też może być uznany za dotyczący także ewidencji

prowadzonej na podstawie odrębnych przepisów. Pominiętego sformułowania

6

i niespójnej treści § 3 art. 193 k.p.c. nie można traktować jako wyraz rezygnacji

prawodawcy z powtarzania pełnej formuły „w rejestrze lub ewidencji” użytej na

wstępie tego przepisu skoro przedmiotem regulacji było wprowadzenie nowej

podstawy pozostawienia pisma sądowego w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia

także w odniesieniu do podmiotów mających obowiązek uzyskania wpisu do

ewidencji działalności gospodarczej.

Z powyższego wynika, że odpowiedź pozytywna na przedstawione

zagadnienie prawne nie znajduje umocowania w ustawie. Wzgląd na

przyśpieszenie biegu postępowania – w omawianych sprawach – nie może

wywoływać osłabienia ochrony strony w takim stopniu, że mogłaby naruszać

możliwości obrony w procesie cywilnym zarówno w sferze prawa, jak i faktu. Z tych

przyczyn orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).

jz