V CSK 221/06

Sygn. akt V CSK 221/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości M. Przedsiębiorstwa

Budownictwa Przemysłowego […]

przeciwko Gminie K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 grudnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 8.02.2005 r. oraz

zasądza od strony powodowej na rzecz pozwanej 3.600 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Syndyk Masy Upadłościowej M. Przedsiębiorstwa Budownictwa

Przemysłowego domagał się zasądzenia od pozwanej Gminy K. kwoty 95.245,95 zł

tytułem wynagrodzenia za roboty wykonane przez powoda na rzecz pozwanej na

podstawie zawartej umowy o roboty budowlane.

Sąd Okręgowy powództwo oddalił, natomiast Sąd Apelacyjny wyrokiem z

dnia 28.12.2005 r. zmienił zaskarżony wyrok i powództwo uwzględnił, ustalając co

następuje:

W dniu 30.12.2002 r. strony zawarły umowę na podstawie której strona

powodowa miała wykonać na rzecz pozwanej prace związane z budową cmentarza

komunalnego w K. Umowa przewidywała możliwość wypowiedzenia umowy i

odstąpienie od jej realizacji w przypadkach określonych oraz możliwość odstąpienia

od umowy, jeżeli ogłoszono upadłość wykonawcy albo gdy wykonawca przedłożył

zamawiającemu zgłoszenie swej upadłości. W dniu 29.09.2003 r. sąd ogłosił

upadłość M. Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego, a pozwana Gmina w

dniu 6.10.2003 r. odstąpiła od umowy. Strony w dniu 10.10.2003 r. spisały protokół

obejmujący inwentaryzację i rozliczenie robót w związku z odstąpieniem od umowy.

Łączny koszt wykonanych robót określono na kwotę 616.578,33 zł netto. Pozwana

Gmina zapłaciła stronie powodowej kwotę 521.332,38 zł netto, a pozostałą

należność w wysokości 95.245,95 zł zapłaciła Przedsiębiorstwu Remontów Ulic i

Mostów w G., stosownie do wezwania i faktur przesłanych przez to

Przedsiębiorstwo – jako podwykonawcę.

Sąd Okręgowy oddalając powództwo przyjął, że w świetle zeznań świadków

pozwana nie odstąpiła od umowy, lecz wypowiedziała umowę, a zatem w sprawie

nie znajdują zastosowania przepisy kodeksu cywilnego dotyczące odstąpienia.

Wskazał też, że w dacie zawarcia aneksu do umowy na podstawie którego

wprowadzono do realizacji umowy dodatkowego podwykonawcę, obowiązywał już

przepis art. 6471

k.c. W tej sytuacji pozwana Gmina spełniając dochodzone

świadczenie pieniężne na rzecz podwykonawcy, który przesłał wezwanie do zapłaty

3

i faktury, zwolniła się od odpowiedzialności odnośnie uiszczenia tej kwoty na rzecz

strony powodowej.

Odmiennie ocenił stan faktyczny Sąd Apelacyjny, który wyrokiem z dnia

28.12.2005 r. uwzględnił powództwo. Przyjął, że pozwana Gmina odstąpiła od

umowy w związku z ogłoszeniem upadłości wykonawcy, lecz to odstąpienie nie

spowodowało skutków ex tunc, a dotyczyło tylko reszty niespełnionego

świadczenia. Taki był zgodny zamiar stron, które po odstąpieniu sporządziły

inwentaryzację wykonanych robót i dokonały ich rozliczenia. Sąd Apelacyjny uznał

jednak, że w sprawie nie znajduje zastosowania art. 6471

§ 5 k.c. z uwagi na treść

art. 8 ustawy z dnia 14.02.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 49, poz. 408). Zgodnie z tym przepisem do

umów o roboty budowlane zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje

się przepisy dotychczasowe. Umowa o roboty budowlane została w niniejszej

sprawie zawarta w dniu 30.12.2002 r., a więc przed wprowadzeniem do kodeksu

cywilnego art. 6471

k.c.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła pozwana Gmina wskazując jako

podstawy skargi kasacyjnej naruszenie art. 6471

§ 5 k.c. w związku z art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 14.02.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 49, poz. 418) przez ich błędną wykładnię. Wskazując na

powyższe domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa

względnie przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej trafnie wskazano, że okolicznością uzasadniającą

przyjęcie skargi do rozpoznania jest występujące w sprawie istotne zagadnienie

prawne dotyczące wykładni art. 6471

k.c. w związku z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia

14.02.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 49, poz. 408). Wskazany art. 6471

k.c. został dodany do kodeksu

cywilnego przez art. 1 pkt 35 ustawy z dnia 14.02.2003 r. o zmianie (...) i zarówno

w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego zgodnie został oceniony

jako przepis wyjątkowy. Cel wprowadzenia tego przepisu został wskazany

w uzasadnieniu projektu ustawy (druk sejmowy IV kadencji nr 888). Wynika z niego,

4

że regulacja zawarta w art. 6471

k.c. miała zapobiegać zjawisku bezprawnego

zatrzymywania przez wykonawców wynagrodzenia należnego podwykonawcom.

Jej istotę wyraża art. 6471

§ 5 k.c. stanowiący, że zawierający umowę

z podwykonawcą oraz inwestor i wykonawca ponoszą solidarną odpowiedzialność

za zapłatę wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane przez podwykonawcę.

Takie rozwiązanie normatywne jest niewątpliwie odstępstwem od zasady prawa

zobowiązań określającej skuteczność zobowiązań umownych tylko między

stronami. Podkreślając wyjątkowość regulacji zawartej w art. 6471

§ 5 k.c. Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 28.06.2006 r. III CZP 36/06 (dotychczas

niepublikowanej) stwierdził, że przesłanką tej surowej odpowiedzialności

(niesubsydiarnej) ciążącej na osobie trzeciej (inwestor) za cudzy dług jest przede

wszystkim niezapłacenie wynagrodzenia za wykonane dzieło lub usługi przez

zobowiązanego umownie tj. wykonawcę. Taka konstrukcja, co do zasady, jest

znana obowiązującemu systemowi prawnemu (np. art. 95 § 1 k.s.h., art. 299 k.s.h.,

art. 41 k.r.o., art. 107 i 108 Ordynacji podatkowej), gdy ważne przyczyny

usprawiedliwiają odpowiedzialność powstającą z mocy prawa ze względu na

sytuację prawną obciążonego, a nie z jego woli wyrażonej np. w czynności prawnej.

Podkreślono też, że wykładnia art. 6471

k.c. powinna zmierzać do odpowiedzi, czy

uzasadnione są wątpliwości i zarzuty absolutyzujące obawę wielokrotnej

odpowiedzialności inwestora za wykonanie tych samych zadań wchodzących

w skład robót budowlanych zamówionych u wykonawcy. Rozważając tę kwestię

Sąd Najwyższy uznał, że inwestor nie został pozbawiony minimum ochrony

i dokonując wykładni art. 6471

§ 2 k.c. przyjął w cyt. uchwale, iż „skuteczność zgody

inwestora na zawarcie przez wykonawcę umowy o wykonanie zadań wchodzących

w zakres umowy o roboty budowlane wymaga przedstawienia mu umowy

z podwykonawcą lub jej projektu oraz odpowiedniej dokumentacji”. Jednocześnie

w tej uchwale wyjaśniono, iż „zapłata wykonawcy wynagrodzenia nie wyłącza

odpowiedzialności inwestora wobec podwykonawcy na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.”.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd, iż w stosunkach

cywilnoprawnych odpowiedzialność ex lege ma charakter wyjątkowy, a nie ulega

wątpliwości iż taką odpowiedzialność przyjęto w art. 6471

§ 5 k.c. Z tego też względu

szczególnie istotne znaczenie mają przepisy intertemporalne związane z wejściem

5

w życie art. 6471

k.c. W tym przedmiocie zasadnicze znaczenie mają art. 8 ust. 1 i art.

10 ustawy z dnia 14.02.203 r. o zmianie ustawy (...). Pierwszy z nich stanowi, że

przepisy dotychczasowe stosuje się od umów o roboty budowlane zawartych przed

datą wejścia w życie ustawy, którą to datę w art. 10 ustawy określono w sposób

niejednolity, albowiem ustawa weszła w życie po upływie 6 miesięcy od dnia

ogłoszenia tj. 25 września 2003 r., jednakże art. 6471

i 6851

k.c. zaczęły obowiązywać

już po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia tj. 24.04.2003 r. W świetle tych unormowań

nie ulega wątpliwości zastosowanie art. 6471

k.c. do umów o roboty budowlane

zawartych po 24.04.2003 r. Problem powstaje wówczas, gdy umowa o roboty

budowlane została zawarta między inwestorem a wykonawcą (generalnym

wykonawcą) przed wejściem w życie art. 6471

k.c., tj. 24.042003 r., natomiast po tej

dacie nastąpiło zawarcie umowy między wykonawcą a podwykonawcą. Zagadnienie to

stało się już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 30.05.2006

r. IV CSK 61/06 (dotychczas niepublikowanego), w którym stwierdzono, że przepis art.

6471

k.c. wprowadzony ustawą z dnia 14.02.2003 r. o zmianie ustawy – kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 468) ma zastosowanie do

umowy o roboty budowlane, zawartej przez podwykonawcę z wykonawcą po

24.04.2003 r. Uzasadniając to stanowisko Sąd Najwyższy podniósł, że nie sposób

pominąć celu nowelizacji przepisów regulujących umowy o roboty budowlane, jakim

była potrzeba ochrony podwykonawców na wypadek niewykonania przez wykonawcę

zawartej z nim umowy. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela to stanowisko.

Należy bowiem zauważyć, że art. 8 ustawy z dnia 14.02.2003 r. o zmianie ustawy (...)

używa sformułowania „do umów o roboty budowlane zawartych przed dniem wejścia

w życie ustawy (...)”, natomiast art. 6471

k.c. stanowi o umowie o roboty budowlane,

o której mowa w art. 647 k.c., czyli umowie zawartej między inwestorem a wykonawcą,

zaś art. 6471

§ 2 k.c. stanowi o umowie o roboty budowlane zawartej między

wykonawcą a podwykonawcą. Oznacza to, że ustawodawca zakwalifikował jako umowę

o roboty budowlane także umowę zawartą między wykonawcą a podwykonawcą,

a treść art. 6471

§ 2 k.c. nie pozostawia wątpliwości, że zawarcie takiej umowy wymaga

zgody inwestora. Wykładnia gramatyczna art. 6471

§ 1 i art. 6471

§ 2 k.c. pomijając

względy celowościowe nowelizacji, prowadzi do wniosku, że jeśli umowa o roboty

budowlane między wykonawcą a podwykonawcą została zawarta po dniu wejścia

6

w życie art. 6471

k.c., to przepis ten ma zastosowanie także wówczas, gdy umowa

o roboty budowlane między inwestorem a wykonawcą została zawarta przed dniem

24.04.2003 r. W konsekwencji znajduje też zastosowanie art. 6471

§ 5 k.c.

przewidujący solidarną odpowiedzialność zawierającego umowę z podwykonawcą,

inwestora i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane

przez podwykonawcę. Z taką sytuacją mamy do czynienia z niniejszej sprawie,

skoro wykonawca zawarł z podwykonawcą umowę o roboty budowlane w dniu

22.05.2003 r., czyli pod rządem art. 6471

§ 2 k.c., przy czym zawarcie tej umowy

poprzedza zawarcie umowy zmieniającej umowę o roboty budowlane między

inwestorem a wykonawcą (aneks z dnia 13.05.2003 r.). W rezultacie do tej umowy

zawartej między wykonawcą a podwykonawcą w dniu 22.05.2003 r. miał

zastosowanie art. 6471

§ 5 k.c. Pozwana Gmina – jako dłużnik solidarny ex lege

(art. 6471

§ 5 k.c.) uiściła należność za roboty wykonane przez podwykonawcę na

jego rzecz czyniąc to po przedłużeniu faktury, wezwaniu do zapłaty i oświadczeniu,

że wykonawca nie zapłacił wynagrodzenia. Jeśli więc, jak przyjął Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 28.06.2006 r. III CZP 36/06 (dotychczas niepublikowanej)

„zapłata wykonawcy wynagrodzenia nie wyłącza odpowiedzialności inwestora

wobec podwykonawcy na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.”, to w niniejszej sprawie

sytuacja jest odwrotna. Gmina jako dłużnik solidarny uiściła należność na rzecz

podwykonawcy, a jeśli tak, to odpowiedzialność wobec wykonawcy (strony

powodowej) nie może być oceniana tylko w płaszczyźnie art. 647 k.c., lecz trzeba

uwzględnić art. 376 § 1 k.c. Treść istniejącego między współdłużnikami

(wykonawcą a inwestorem) stosunku prawnego (umowy o roboty budowlane)

rozstrzyga o wzajemnych roszczeniach regresowych. Skoro roboty zostały

wykonane na rzecz pozwanej Gminy, to oczywiście nie ma ona roszczenia

regresowego wobec wykonawcy (strony powodowej), jednocześnie zaś skoro

strona powodowa nie wykonała tych robót na rzecz Gminy, gdyż wykonał je

podwykonawca, to Gmina nie ma obowiązku powtórnej zapłaty wykonawcy za

roboty wykonane i zapłacone podwykonawcy. Z tych względów prawidłowe jest

orzeczenie Sądu I instancji, co uzasadnia rozstrzygnięcie zawarte w sentencji

wyroku (art. 39816

k.p.c.).