II CSK 207/06

Sygn. akt II CSK 207/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa L.Z. i M.Z.

przeciwko "E." Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 stycznia 2006 r., sygn. akt [...],

1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 6 sierpnia 2003 r.,

2. zasądza od pozwanej na rzecz powodów solidarnie

kwotę 18 962 zł (osiemnaście tysięcy dziewięćset

2

sześćdziesiąt dwa złotych) tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego,

3. nakazuje pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa

(Sąd Okręgowy w S.) kwotę 8 726 zł (osiem tysięcy

siedemset dwadzieścia sześć złotych) tytułem

nieuiszczonych kosztów sądowych.

3

Uzasadnienie

Powodowie L.Z. i M.Z. w pozwie z dnia 31 grudnia 2002 r. wnosili o

zasądzenie na swoją rzecz solidarnie od pozwanej spółki Grupa E. „E.” S.A.

(obecnie „E.” S.A.) kwoty 152 873,96 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15

listopada 2000 r. do dnia zapłaty, twierdząc, że kwota ta stanowi różnicę między

poniesionymi przez nich kosztami budowy i przyłączenia osiedlowej instalacji

energetycznej do sieci miejskiej w wysokości 168 733,96 zł a należną pozwanej z

tego tytułu opłatą taryfową w wysokości 15 960 zł. W uzasadnieniu pozwu

nadmienili, że żądanej kwoty dochodzą na podstawie art. 405 k.c., ponieważ

pozwana bezpodstawnie wzbogaciła się ich kosztem.

Wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2003 r. Sąd Okręgowy w S. zasądził od

pozwanej na rzecz powodów solidarnie kwotę 152 873,96 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 15 listopada 2000 r. do dnia zapłaty, przyjmując, że roszczenie

powodów znajduje oparcie w art. 388 k.c. Poprzedniczka prawna pozwanej

w umowie o przyłączenie zawartej w dniu 17 lipca 2000 r. zastrzegła bowiem

wzajemną kompensatę należności, mimo że zgodnie z obowiązującą taryfą opłata

przyłączeniowa wynosiła 15 960 zł, a poniesiony przez powodów koszt budowy

przyłącza – 168 733,96 zł. Zastrzegając dla siebie świadczenie dziesięciokrotnie

wyższe od należnego, wykorzystała przymusowe położenie powodów, wobec

czego Sąd Okręgowy zmniejszył należność pozwanej o kwotę 152 873,96 zł i kwotę

tę zasądził na rzecz powodów.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 20 lipca 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.

Stwierdził, że uprawnienie do ukształtowania treści umowy na podstawie art. 388 §

1 k.c. wygasło z upływem dwóch lat od dnia jej zawarcia oraz że z zebranego

materiału nie wynika, by w umowie z dnia 17 lipca 2000 r. zastrzeżone zostały dla

pozwanej nieuzasadnione korzyści. Poprzedniczka prawna pozwanej była –

zdaniem Sądu Apelacyjnego – uprawniona do kalkulacji kosztów przyłączenia z

uwzględnieniem reguł opłacalności inwestycji, wobec czego brak podstaw do

4

uznania postanowień umowy dotyczących opłaty przyłączeniowej za nieważne, a

poniesionych przez powodów kosztów budowy zaliczonych na pokrycie tej opłaty –

za świadczenie nienależne (art. 410 k.c.).

Na skutek kasacji powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 10 czerwca

2005 r. uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu. Stwierdził, że podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy miało ustalenie, czy dla obszaru, na którym położone są działki należące do

powodów, sporządzone zostały przez Gminę S. założenia do planu zaopatrzenia w

ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Gdyby założenia takie zostały

sporządzone, pozwana – zgodnie z art. 7 ust. 4 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. –

Prawo energetyczne (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 1053, poz. 1504 ze zm. –

dalej: „Pr. energetyczne”) – mogła bowiem żądać od powodów jedynie opłaty

określonej w taryfie opłat za przyłączenie do sieci, a nie rzeczywistych kosztów

budowy. Powodowie działali w przekonaniu, że realizują inwestycję na terenie

objętym planem zagospodarowania przestrzennego, a tym samym, że dla tego

terenu sporządzone zostały założenia do planu zaopatrzenia w energię elektryczną.

Dopiero na rozprawie przed Sądem Apelacyjnym pozwana złożyła oświadczenie,

że Gmina S. nie opracowała takich założeń, natomiast powodowie niezwłocznie po

zamknięciu rozprawy przedstawili dowód wskazujący na to, że wspomniane

założenia jednak istnieją. W tej sytuacji, odmowa przeprowadzenia

przedstawionego dowodu nastąpiła – stwierdził Sąd Najwyższy – z naruszeniem

art. 217 i art. 316 § 2 k.p.c.

Zakładając, że dla terenu, na którym powodowie realizowali inwestycję,

istniał plan zaopatrzenia w energię elektryczną, pozwana – stwierdził dalej Sąd

Najwyższy – mogła domagać się od powodów jedynie opłaty taryfowej, która jest

prawie dziesięciokrotnie niższa od opłaty ustalonej w umowie z dnia 17 lipca

2000 r. Postanowienie umowy zastrzegające w warunkach opisanych w art. 7 ust. 4

Pr. energetycznego opłatę wyższą od taryfowej uznać należy zatem za sprzeczne

z treścią powołanego przepisu, a tym samym nieważne (art. 58 k.c.). Gdyby

pozwana uzyskała kosztem powodów bez podstawy prawnej kwotę równą różnicy

między tym, co powodowie zobowiązani byli zapłacić za przyłączenie zgodnie

z zawartą umową, a opłatą wynikającą z obowiązującej taryfy, odmowa zasądzenia

5

zwrotu tej kwoty naruszałaby art. 410 k.c. Trafnie natomiast Sąd Apelacyjny uznał,

iż brak podstaw do powoływania się na wyzysk, jako podstawę prawną powództwa.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13

stycznia 2006 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 6 sierpnia 2003 r. i oddalił

powództwo, przyjmując za podstawę orzeczenia następujące ustalenia i wnioski.

Decyzją z dnia 24 kwietnia 1998 r. Prezydent Miasta S. zezwolił powodom

na realizację inwestycji polegającej na budowie domów wolnostojących

i bliźniaczych na obszarze położonym w granicach terenu przeznaczonego pod

zainwestowanie miejskie przy ul. Ż., stwierdzając, że zaopatrzenie w wodę, energię

elektryczną, gaz, odprowadzenie ścieków itp. powinno nastąpić na zasadach

określonych w warunkach technicznych wydanych przez zarządców

poszczególnych sieci. W dniu 3 listopada 1998 r. Zakład Energetyczny S.A. wydał

powodom warunki ogólne i techniczne przyłączenia urządzeń elektrycznych do

sieci miejskiej, w myśl których inwestor po wybudowaniu własnym kosztem

instalacji niezbędnej do przyłączenia mógł przekazać ją Zakładowi Energetycznemu

na własność lub zwrócić się do Zakładu o ustalenie warunków przyłączenia

umożliwiających pozostawienie instalacji w majątku i eksploatacji inwestora. W tym

samym dniu powodowie zawarli z Zakładem Energetycznym umowę, w której

oświadczyli, że przekażą wykonane urządzenia elektroenergetyczne „na majątek i

do eksploatacji” Zakładu. Pismem z dnia 10 grudnia 1998 r. powód M.Z.

poinformował Zakład Energetyczny, że przekazanie nowo wybudowanych urządzeń

„na jego majątek” nastąpi na podstawie przepisów obowiązujących w dniu

przekazania.

W dniu 19 marca 1999 r. Prezydent Miasta S., na wniosek powodów, wydał

decyzję o ustaleniu warunków zabudowy i zagospodarowania terenu dla inwestycji

pod nazwą „Budowa sieci gazowej, energetycznej, wodnej, kanalizacyjnej i

telekomunikacyjnej wraz z przyłączami do działek nr 17 i 19/3 z obrębu P.

położonych w rejonie ulic Ż. (oznaczanej też jako ul. W.), w której potwierdził, że

realizacja inwestycji następuje na terenie przeznaczonym w miejscowym planie

ogólnym zagospodarowania przestrzennego miasta S. na cele zainwestowania

miejskiego. Stwierdził też, że zasilanie w energię elektryczną nastąpi z

6

wybudowanych na własnym terenie stacji transformatorowych 15/04 kV z

rozebraniem kolizyjnego odcinka sieci napowietrznej linii 15 kV.

Powodowie i pozostająca poza procesem M.Z. utworzyli Społeczny Komitet

Budowy Uzbrojenia w ul. W. Członkowie tego Komitetu ponieśli koszty

zaprojektowania i wykonania instalacji elektrycznej dla osiedla mieszkaniowego

przy ul. W. w kwocie 168 733,96 zł. W dniu 17 lipca 2000 r. powodowie, powołując

się na działanie w imieniu wspomnianego Komitetu, zawarli z poprzedniczką

prawną pozwanej umowę o przyłączenie wybudowanych urządzeń i instalacji do

sieci elektroenergetycznej przedsiębiorstwa sieciowego zgodnie z ogólnymi

warunkami z dnia 3 listopada 1998 r. W umowie stwierdzono, że przyłączany

podmiot uiści opłatę przyłączeniową równą rzeczywistym kosztom realizacji

przyłączenia, które oszacowano na kwotę około 270 000 zł, z tym, że ostateczna

wysokość tej opłaty zostanie podana po zakończeniu realizacji zadania oraz, że

ostateczne rozliczenie nastąpi poprzez wzajemną kompensatę „na zasadzie

potrącenia”. Ustalono ponadto, że przedsiębiorstwo sieciowe zakupi działkę nr

17/15 przy ul. W., na której usytuowana zostanie stacja transformatorowa, włączy

urządzenia i instalacje przyłączanego podmiotu pod napięcie i dostarczy odbiorcom

moc w wysokości określonej w warunkach przyłączenia, oraz że z chwilą

przyłączenia urządzeń i instalacji do sieci eksploatacja, konserwacja i zapewnienie

właściwej pracy sieci do ustalonego miejsca rozgraniczenia własności stron

należały będą do obowiązków przedsiębiorstwa sieciowego. Strony stwierdziły, że z

dniem podpisania umowy ulega rozwiązaniu wcześniejsza umowa z dnia 3

listopada 1998 r.

Zgodnie z zawartą umową, poprzedniczka prawna pozwanej nabyła działkę

i urządziła stację transformatorową, a powodowie wybudowali wymagane

urządzenia i instalacje. W dniu 2 listopada 2000 r. powodowie, powołując się na

działanie w imieniu Społecznego Komitetu Budowy Uzbrojenia w ul. W. zwrócili się

do poprzedniczki prawnej pozwanej o protokolarne przejęcie wybudowanej sieci „na

majątek Energetyki S.A.”, przedkładając rachunek za jej wykonanie w kwocie 168

733,96 zł. Przyjmując przekazane jej przez powodów instalacje na własność,

Energetyka S.A. nie zakwestionowała przedłożonego rachunku. Po podłączeniu

przekazanych instalacji do sieci miejskiej Energetyka S.A. dostarczała, a aktualnie

7

pozwana dostarcza, za ich pośrednictwem energię elektryczną mieszkańcom

osiedla przy ul. W. W dniu 15 listopada 2000 r. Energetyka S.A. wystawiła

„Społecznemu Komitetowi Budowy Uzbrojenia – L., M.Z.” rachunek z tytułu opłaty

przyłączeniowej w kwocie 163 733,96 zł, wskazując jako sposób zapłaty

„kompensatę”.

Uchwałą z dnia 17 czerwca 2002 r. Rada Miasta S. przyjęła założenia do

planu zaopatrzenia Gminy Miasto S. w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe.

Według stanu na dzień 17 lipca 2000 r. założenia takie dla obszaru, na którym

znajdowało się osiedle mieszkaniowe przy ul. W., nie istniały.

Oceniając dokumenty przedstawione przez powodów przy piśmie

procesowym z dnia 9 lipca 2004 r. oraz przy kasacji (k. 130 – 137 i 174 – 206), Sąd

Apelacyjny uznał, że powodowie nie wykazali, by w dniu 17 lipca 2000 r., w którym

strony zawierały umowę o przyłączenie, istniały założenia do planu zaopatrzenia

w energię elektryczną. Warunkiem stosowania za przyłączenie do sieci opłaty

określonej na podstawie stawek ustalonych w taryfie było natomiast – po wejściu

w życie ustawy z dnia 26 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne

(Dz.U. Nr 48, poz. 555) – umieszczenie przyłączanej sieci w założeniach do planu

zaopatrzenia w energię elektryczną, uchwalonych przez radę gminy (art. 7 ust. 4

i art. 19 Pr. energetycznego). Zawierając umowę z powodami poprzedniczka

prawna pozwanej mogła zatem zastrzec na swoją rzecz wynagrodzenie

pozataryfowe. W § 8 umowy z dnia 17 lipca 2000 r. strony wyraźnie stwierdziły,

że zawarły ją dobrowolnie oraz, że zawarta umowa zaspokaja wszelkie roszczenia

związane z przeniesieniem przyłączonych urządzeń na własność przedsiębiorstwa

sieciowego i z opłatą przyłączeniową. Konkludując Sąd Apelacyjny stwierdził,

że nie ma podstaw do uznania umowy z dnia 17 lipca 2000 r. za nieważną

w całości lub w części, a tym samym do uznania zaliczonych na poczet opłaty

przyłączeniowej kosztów budowy w wysokości 152 873,96 zł za świadczenie

nienależne. Za zasadny uznał natomiast podniesiony przez pozwaną zarzut

naruszenia art. 388 k.c.

Sąd Apelacyjny podkreślił ponadto, że powodowie – nie godząc się

z propozycją poprzedniczki prawnej pozwanej, dotyczącą wysokości i sposobu

8

uiszczenia opłaty przyłączeniowej – mogli wystąpić do Prezesa Urzędu Regulacji

Energetyki z wnioskiem o ukształtowanie treści umowy z przedsiębiorstwem

sieciowym (art. 8 ust. 1 Pr. energetycznego) ewentualnie już po zawarciu umowy

żądać jej odpowiedniej zmiany w postępowaniu przed Prezesem Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów. Z możliwości tych jednak nie skorzystali.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powodowie –

powołując się na podstawę określoną w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. – wnosili o jego

uchylenie oraz o oddalenie apelacji pozwanej i zasądzenie na swoją rzecz kosztów

postępowania. W ramach powołanej podstawy kasacyjnej wskazali na naruszenie

przepisów: art. 222 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie, art. 410 § 2 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie oraz art. 7 ust. 4 i art. 19 Pr. energetycznego przez

błędną wykładnię.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie

z podniesionych w niej zarzutów mogą być uznane za trafne.

Za pozbawiony racji trzeba uznać zarzut obrazy art. 222 § 2 k.c., polegającej

zdaniem skarżących na nieuwzględnieniu kosztów usunięcia napowietrznej linii

energetycznej w kwocie 73 000 zł, która wchodzi w skład poniesionych przez nich

globalnych kosztów budowy i przyłączenia osiedlowej instalacji energetycznej

w wysokości 168 733,96 zł. Wypada przypomnieć, że w myśl powołanego przepisu,

przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób aniżeli przez pozbawienie

właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, przysługuje właścicielowi roszczenie

o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń. Skarżący

natomiast nie tylko nie występowali przeciwko pozwanej z roszczeniem

o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń, lecz nawet

nie wskazywali okoliczności faktycznych mogących świadczyć o naruszaniu przez

pozwaną ich prawa własności w związku z usytuowaniem napowietrznej linii

energetycznej. W pozwie dochodzili bowiem ogólnie kwoty 152 873,96 zł,

twierdząc, że stanowi ona różnicę między poniesionymi kosztami budowy

i przyłączenia osiedlowej instalacji energetycznej do sieci miejskiej w wysokości

168 733,96 zł a należną pozwanej opłatą taryfową w wysokości 15 960 zł i tak

9

skonkretyzowane powództwo było przedmiotem rozpoznania Sądów obydwu

instancji. Powołanie się przez skarżących na naruszanie przez pozwaną ich prawa

własności oraz na przysługujące im w związku z tym roszczenie o usunięcie

napowietrznej linii energetycznej uznać trzeba zatem za równoznaczne

z powołaniem nowych faktów i dowodów, co w postępowaniu kasacyjnym jest

niedopuszczalne (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Nie można natomiast odmówić racji zarzutom skarżących dotyczącym

dokonanej przez Sąd Apelacyjny wykładni przepisów art. 7 ust. 4 i art. 19 Pr.

energetycznego. Jak wskazał już w niniejszej sprawie Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 czerwca 2005 r., artykuł 7 ust. 4 Pr.

energetycznego, obowiązujący w dacie zawarcia przez strony umowy

o przyłączenie w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja

2000 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne (Dz.U. Nr 48, poz. 555), stanowił,

że za przyłączenie do sieci przewidzianej w założeniach, o których mowa w art. 19,

pobiera się opłatę określoną na podstawie ustalonych w taryfie stawek opłat

za przyłączenie do sieci. Artykuł 19 określał z kolei sposób opracowania przez

gminy założeń do planu zaopatrzenia w energię elektryczną, które podlegały

następnie uchwaleniu przez radę gminy. Ze względu na przytoczoną regulację Sąd

Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 20 lipca 2004 r. i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania, stwierdzając, że w sprawie nie została

wyjaśniona okoliczność czy w dacie zawarcia przez strony umowy o przyłączenie

istniał już dla terenu, na którym skarżący realizowali swoją inwestycję, plan

zaopatrzenia w energię elektryczną.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny ustalił, że dopiero

uchwałą z dnia 17 czerwca 2002 r. Rada Miasta S. przyjęła założenia do planu

zaopatrzenia Gminy Miasto S. w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Uznał

bowiem, że przedstawione przez skarżących dokumenty znajdujące się na k. 130 –

137 i 174 – 206 akt nie stanowią dostatecznej podstawy do przyjęcia, że w dniu 17

lipca 2000 r. założenia takie dla obszaru, na którym znajdowało się osiedle

mieszkaniowe przy ul. W., już istniały. Trzeba zgodzić się z zarzutami skarżących,

że Sąd Apelacyjny dokonał błędniej wykładni art. 7 ust. 4 Pr. energetycznego, a w

10

konsekwencji błędnej oceny prawnej przedstawionych przez skarżących

dokumentów.

Powołany art. 7 ust. 4 nakładał na przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące

się przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej, paliw gazowych lub ciepła

obowiązek zapewniania realizacji i finansowania budowy oraz rozbudowy sieci,

w tym na potrzeby przyłączeń podmiotów ubiegających się o przyłączenie.

Obowiązek ten przedsiębiorstwa sieciowe miały spełniać na warunkach

określonych w przepisach, o których mowa w art. 9 i 46, czyli w przepisach tzw.

rozporządzeń przyłączeniowych i taryfowych, oraz w założeniach do planu

zaopatrzenia gmin w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe, uchwalonych

w oparciu o art. 19. Ostatnio wymieniony przepis określał tryb sporządzania

założeń do planów zaopatrzenia i nakładał na gminy obowiązek ich uchwalenia.

Uchwalone założenia określały prawa i obowiązki podmiotów uczestniczących

w rozbudowie sieci, w tym zarówno przedsiębiorstw sieciowych, jak i osób

ubiegających się o przyłączenie, i stanowiły podstawę do sporządzenia planu

zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Musiały one być

oczywiście zgodne z miejscowymi planami zaopatrzenia przestrzennego albo

ustaleniami zawartymi w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego gminy, obowiązek respektowania tych dokumentów przy

sporządzaniu założeń wynikał bowiem z treści art. 18 ust. 2 Pr. energetycznego.

Ustalenia zawarte w dokumentach planowania przestrzennego gminy miały zatem

dla gminy charakter wiążący przy sporządzaniu założeń do planu zaopatrzenia

w energię elektryczną.

Artykuł 16 Pr. energetycznego nakładał z kolei na przedsiębiorstwa

energetyczne zajmujące się przesyłaniem i dystrybucją paliw gazowych, energii

elektrycznej lub ciepła obowiązek sporządzania dla obszaru swego działania

planów rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania

na paliwa gazowe, energię elektryczną lub ciepło z uwzględnieniem miejscowego

planu zagospodarowania przestrzennego albo kierunków rozwoju gminy

określonych w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego gminy.

11

Jakkolwiek obowiązek opracowania założeń do planu zaopatrzenia w ciepło,

energię elektryczną i paliwa gazowe wprowadzony został z dniem 5 grudnia

1997 r., nie wszystkie gminy – jak wykazała praktyka sądowa – założenia takie po

wejściu w życie Prawa energetycznego sporządziły. Przyszły odbiorca energii nie

miał natomiast wpływu ani na fakt sporządzenia założeń ani na stopień ich

szczegółowości. Z tej przyczyny w orzecznictwie Sądu Antymonopolowego, a także

w doktrynie podkreślano, że zaniechania gmin nie powinny wpływać niekorzystnie

na sytuację podmiotów ubiegających się o przyłączenie do sieci. Brak założeń do

planu zaopatrzenia w energię elektryczną nie powinien tym samym przesądzać

o uprawnieniu przedsiębiorstwa energetycznego do pobierania za przyłączenie do

sieci zamiast opłaty taryfowej opłaty ustalonej według rzeczywistych kosztów

budowy przyłączanej instalacji. W braku założeń przedsiębiorstwo energetyczne –

w celu ustalenia czy zastosować opłatę taryfową, czy opłatę odpowiadającą

kosztom budowy przyłączanej instalacji – powinno kierować się ustaleniami

własnych planów rozwoju sieci, a jeżeli plan ten nie przewiduje budowy lub

rozbudowy sieci na danym terenie – przeznaczeniem tego terenu w miejscowym

planie zagospodarowania przestrzennego lub studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego gminy. Zgodnie z art. 16 ust. 1 Pr.

energetycznego, plany rozwoju przedsiębiorstw energetycznych powinny

uwzględniać ustalenia obu wymienionych dokumentów planowania przestrzennego,

stąd okolicznością zobowiązującą przedsiębiorstwo energetyczne do stosowania

taryfowych stawek opłat za przyłączenie do sieci było uwzględnienie sieci, do której

instalacja odbiorcy ma być przyłączona, w miejscowym planie zagospodarowania

przestrzennego lub studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego. Za wystarczającą przesłankę uznania, że sieć jest przewidywana

w planie zagospodarowania przestrzennego lub studium, przyjmowano natomiast

funkcję i przeznaczenie danego terenu. Umowy, w których za przyłączenie do sieci

ustalono opłaty odpowiadające kosztom budowy przyłączanej instalacji zamiast

należnych opłat taryfowych uznawane były w części dotyczącej wysokości opłaty za

nieważne (art. 58 § 1 i 3 k.c.), co uprawniało odbiorców do dochodzenia roszczeń

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (zob. np. wyrok Sądu

Antymonopolowego z dnia 10 stycznia 2001 r., XVII 57/00, niepubl., a także wyrok

12

Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2003 r., I CKN 449/01, niepubl.). W wyroku

z dnia 10 lipca 2003 r., I CKN 474/01 (nie publ.) Sąd Najwyższy zajął wprawdzie

odmienne stanowisko, dokonując restrykcyjnej wykładni art. 7 ust. 4 Pr.

energetycznego, jednak orzeczenie to jest odosobnione. Skład orzekający Sądu

Najwyższego podziela stanowisko wyrażane w tej kwestii w orzecznictwie Sądu

Antymonopolowego, zgodne notabene z zapatrywaniami dominującymi

w nauce prawa.

Mając na względzie przedstawioną wykładnię art. 7 ust. 4 Pr.

energetycznego, trzeba zauważyć, że Rada Gminy Miasta S. – podejmując w dniu

17 czerwca 2002 r. uchwałę w sprawie przyjęcia założeń do planu zaopatrzenia w

ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe – stwierdziła, iż traci moc uchwała

Rady Gminy z dnia 25 maja 1998 r. w sprawie przyjęcia założeń do planu

zaopatrzenia w ciepło (k. 197 – 206). W ostatnio wymienionej uchwale zaś,

odnośnie do perspektyw rozwoju sieci elektroenergetycznej miasta S., stwierdzono,

że potrzeba wybudowania sieci zasilających nowopowstające osiedla

mieszkaniowe i zabudowę jednorodzinną jest oczywista (k. 187 – 196 i k. 130 –

137)). Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika z kolei,

że w decyzjach o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu z dnia

24 kwietnia 1998 r. i z dnia 19 marca 1999 r. Prezydent Miasta S. potwierdził,

iż inwestycja skarżących polegająca na budowie sieci energetycznej jest

realizowana na terenie, który – zgodnie z miejscowym planem ogólnym

zagospodarowania przestrzennego miasta S. uchwalonym w dniu 16 maja 1994 r.

przez Radę Miejską Miasta S. ze zmianami uchwalonymi w dniu 29 listopada 1994

r. – jest przeznaczony pod zainwestowanie miejskie (k. 8 i 180). W tym stanie

rzeczy – wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego – zachodziły podstawy do

uznania, że konstatacja zawarta w uchwale Rady Miasta S. z dnia 25 maja 1998 r.

w sprawie przyjęcia założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, dotycząca

wybudowania sieci zasilających nowopowstające osiedla mieszkaniowe i zabudowę

jednorodzinną, jest w istocie równoważna z założeniami, do których nawiązuje art.

7 ust. 4.

Gdyby jednak stanąć na stanowisku, że Gmina Miasta S., mimo ciążącego

na niej obowiązku, przed dniem 17 czerwca 2002 r. nie uchwaliła założeń do planu

13

zaopatrzenia w energię elektryczną, znaczenie przesądzające należałoby przypisać

przeznaczeniu terenu, na którym skarżący realizowali swoją inwestycję, w

miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Fakt przeznaczenia tego

terenu pod zainwestowanie miejskie, a ściśle pod zabudowę mieszkaniową, byłby

w takim wypadku dostateczną przesłanką uznania, że budowa sieci została

przewidziana w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

Z przytoczonych wyżej powodów zachodziły podstawy do przyjęcia,

że umowa zawarta przez strony w dniu 17 lipca 2000 r. jest nieważna w części

dotyczącej ustalenia opłaty za przyłączenie w wysokości przewyższającej opłatę

taryfową w kwocie 15 960 zł, gdyż taką tylko opłatę mogła pobrać od skarżących

strona pozwana (art. 58 § 1 i 3 k.c. w związku z art. 7 ust. 4 Pr. energetycznego).

Oceny tej nie zmienia przy tym okoliczność, że skarżący nie skorzystali

z możliwości zwrócenia się do Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki

o rozstrzygnięcie sporu dotyczącego warunków świadczenia usług czy do Prezesa

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o zmianę treści zawartej umowy.

Nieważność umowy w części dotyczącej ustalenia opłaty przewyższającej kwotę

15 960 zł uzasadniała – o czym była już mowa w uzasadnieniu wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 10 czerwca 2005 r. – żądanie zwrotu kwoty 152 873,96 zł na

podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.).

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 410 § 2 k.c. uznać trzeba

zatem za uzasadniony.

W tym stanie rzeczy zbędne stało się rozważanie podniesionego przez

skarżących – notabene po raz pierwszy dopiero w skardze kasacyjnej – zarzutu

nieważności umowy o przyłączenie z dnia 17 lipca 2000 r. spowodowanej

zawarciem jej w imieniu Społecznego Komitetu Budowy Uzbrojenia w ul. W.,

pozbawionego zdolności prawnej.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

i art. 385 w związku z art. 39821

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i orzekł co do istoty

sprawy w ten sposób, że apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w S. z

dnia 6 sierpnia 2003 r. oddalił. Równocześnie Sąd Najwyższy zasądził od pozwanej

na rzecz powodów kwotę 18 962 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

14

apelacyjnego i kasacyjnego oraz nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu

Państwa kwotę 8 726 zł z tytułu nieuiszczonych kosztów sądowych. W skład kwoty

18 962 zł wchodzą następujące pozycje: wynagrodzenie adwokata w postępowaniu

przed Sądem Apelacyjnym (k. 167) – 2 700 zł, cześć uiszczonego wpisu od kasacji

(k. 216) – 4 081 zł, wynagrodzenie adwokata w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym (k. 159 i 238) – 2 700 zł, wynagrodzenie adwokata w ponownym

postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym (k. 250) – 2 700 zł, część wpisu od skargi

kasacyjnej (k. 297) – 4 081 zł i wynagrodzenie adwokata w ponownym

postępowaniu przed Sądem Najwyższym (k. 280 i 315) – 2 700 zł. Pobrana od

pozwanej na rzecz Skarbu Państwa kwota 8 726 zł obejmuje dwie pozycje, a

mianowicie: część należnego wpisu od kasacji (k. 159 i 239) w wysokości 5 163 zł

oraz część należnego wpisu od skargi kasacyjnej (k. 252) w wysokości 3 563 zł.

Podstawę podjętego rozstrzygnięcia o kosztach stanowią przepisy art. 98 § 1 i 3 w

związku z art. 391 § 1 i art. 398 21

k.p.c. oraz art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze

zm.) w związku z art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.