I CSK 279/06

Sygn. akt I CSK 279/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa P. S.

przeciwko Wojskowej Agencji Mieszkaniowej

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 stycznia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 1800 zł (jeden tysiąc osiemset złotych) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 25 lipca 2005 r. uwzględnił w części

powództwo o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli nakazując pozwanej

Agencji zawarcie w powodem umowy o treści określonej w pkt 1) sentencji wyroku.

Nadto nakazał pozwanej wypłatę powodowi kwoty 116.523 zł, a w pozostałej części

powództwo oddalił.

Powód zakwestionował to rozstrzygnięcie w apelacji i domagał się nakazania

pozwanej zawarcia z nim umowy o wypłatę ekwiwalentu za rezygnację z prawa do

kwatery opiewającej na kwotę 206.096,96 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia

doręczenia pozwu do dnia wypłaty świadczenia w żądanej wysokości.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację uznając, że stan faktyczny ustalony został

prawidłowo, a prawo materialne zostało prawidłowo wyłożone i zastosowane.

Podzielił stanowisko Sądu I instancji, że przepis art. 19 ust. 3 ustawy z dnia

16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz

niektórych innych ustaw wymaga przy obliczaniu wysokości ekwiwalentu

uwzględniania średniej ceny metra kwadratowego ustalonej przez dyrektora

oddziału regionalnego WAM w dniu wejścia w życie tej ustawy.

Sąd odwoławczy podkreślił, że ekwiwalent wypłaca się na podstawie umowy

zawartej między pozwaną Agencją a osobą uprawnioną. Za prawidłowo dokonaną

przez Sąd I instancji uznał Sąd Apelacyjny wykładnię art. 47 ust. 2 ustawy z dnia

22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP w brzmieniu

obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r., która to wykładnia sprowadza się do

stwierdzenia, że przy obliczaniu wysokości ekwiwalentu pieniężnego współczynnik

3% wartości kwatery uwzględnia się za każdy rok liczony od rozpoczęcia pełnienia

tej służby i zaliczony do wysługi lat, jednak nie mniej niż 65% i nie więcej niż 80%.

W ocenie Sądu drugiej instancji ustawodawca nie wprowadził zasady, że po 15

latach służby należy się 65% wartości kwatery plus po 3% za każdy następny rok.

Zarazem Sąd ten wykluczył dopuszczalność ustalenia ceny metra

kwadratowego na podstawie opinii biegłego uznając, że sąd cywilny nie jest

uprawniony do kontroli decyzji dyrektora oddziału regionalnego WAM i związany

3

jest jej treścią, przy równoczesnym uznaniu braku podstaw do negowania w tej

kwestii stanowiska pozwanej w sytuacji, gdy przepisy nie określają kryteriów

ustalania ceny m2

powierzchni użytkowej lokalu.

Brak podstaw do zasądzenia odsetek na podstawie art. 481 k.c. uzasadnił

Sąd odwoławczy charakterem dochodzonego powództwa, a nadto powstaniem

wymagalności świadczenia pieniężnego w postaci ekwiwalentu dopiero od chwili

zawarcia umowy.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego obejmują błędną wykładnię:

a) art. 47 ust. 2 w zw. z art. 47 ust. 4 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r.

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP (Dz. U. 2002 r., Nr 42, poz. 368 ze

zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r., w związku

z art. 23 ust. 1 i art. 47 ust. 7 tej ustawy;

b) art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 16, poz. 1203 ze zm.);

c) art. 149 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (tj. Dz. U. 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.);

d) art. 12 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych i ich rodzin (tj. Dz. U. 2004 r., Nr 8, poz. 66 ze

zm.);

e) art. 471 i art. 481 k.c.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powód zarzucił naruszenie:

a) art. 229 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c. przez przyjęcie braku uprawnienia

sądu do kontroli decyzji dyrektora oddziału regionalnego WAM

i pominięcie faktu przyznania przez pozwaną jednostronnego określenia

przez nią średniej ceny m2

powierzchni użytkowej lokalu;

4

b) art. 278 § 1 k.p.c. przez uznanie za nienaruszające przepisów

procesowych zaniechanie przeprowadzenia przez Sąd I instancji dowodu

z opinii biegłego;

c) art. 123 k.p.c. przez wezwanie i przyjęcie wpisu od apelacji bez wydania

postanowienia w kwestii zasadności wniosku o zwolnienie od kosztów

postępowania apelacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powód akcentuje zarzut wadliwego

wyliczenia wartości przysługującej mu kwatery wskutek zaniechania uwzględnienia

średniej ceny rynkowej 1 m2

powierzchni użytkowej lokalu w danym mieście –

garnizonie. Zdaniem skarżącego nietrafny jest pogląd Sądu Apelacyjnego o braku

uprawnienia Sądu do kontroli decyzji dyrektora oddziału regionalnego WAM,

bowiem w ocenie skarżącego nie jest to decyzja administracyjna lecz decyzja

w obszarze prawa cywilnego. Stanowisko to powód podtrzymał w piśmie

procesowym z dnia 15 czerwca 2006 r.

Strona pozwana w piśmie procesowym z dnia 5 lipca 2006 r., błędnie

nazwanym odpowiedzią na skargę kasacyjną, wniosła o oddalenie skargi

kasacyjnej i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Powołała się na

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2006 r., sygn. akt. K 16/05,

którym Trybunał orzekł o zgodności art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r.

o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP z art. 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej.

Z kolei powód w piśmie procesowym z dnia 7 września 2006 r. stwierdził, że

wyrok TK nie umniejsza zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej, które

oparte są właśnie na błędnej wykładni art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda pozbawiona jest uzasadnionych podstaw.

Nietrafne okazały się zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego.

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 229 k.p.c., którego uzasadnienie polega na

kwestionowaniu stanowiska Sądu odwoławczego, który przyjął brak uprawnień

5

sądu cywilnego do kontroli decyzji dyrektora oddziału regionalnego WAM

w przedmiocie ustalania ceny 1 m2

powierzchni użytkowej lokalu mieszkalnego.

Ten zarzut powoda sprowadza się do kwestionowania charakteru takiej decyzji jako

decyzji administracyjnej i zmierza do wykazania potrzeby czynienia przez Sąd

odmiennych ustaleń w oparciu o dowód z opinii biegłego. Wbrew stanowisku

skarżącego, przepisy art. 13 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r.

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP (Dz. U. 2002 r., Nr 42, poz. 368 ze zm.),

w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2004 r.

Nr 116, poz. 1203), wyraźnie stanowią, że dyrektorzy oddziałów regionalnych WAM

wydają decyzje administracyjne, w sprawach określonych w przepisach ustawy, na

zasadach i w trybie k.p.a. Trafne jest więc stanowisko Sądu odwoławczego, że sąd

cywilny nie jest uprawniony do kontroli treści takich decyzji, a zatem sąd I instancji

nie mógł prowadzić dowodu z opinii biegłego na okoliczność prawidłowości

ustalenia w takiej decyzji wysokości ceny 1 m2

powierzchni lokalu. Przesądza to

również o bezzasadności zarzutu naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. uzasadnionego

błędnym uznaniem Sądu odwoławczego, że zaniechanie przez Sąd I instancji

dopuszczenia dowodu z opinii biegłego na okoliczność będącą elementem treści

takiej decyzji było prawidłowe. Taka konstrukcja zarzutu wymagałaby nadto,

wskazania na przepis regulujący postępowanie apelacyjne, którego naruszenia

miałby dopuścić się Sąd drugiej instancji. Przepisu takiego skarga kasacyjna nie

wskazuje. Z kolei zarzut naruszenia przepisu art. 123 k.p.c. nie może przesądzać

o wystąpieniu uzasadnionej drugiej podstawy kasacyjnej ponieważ powód nie

wykazał aby naruszenie tego przepisu mogło mieć jakikolwiek wpływ, a tym

bardziej wpływ istotny, na wynik sprawy.

W tej sytuacji oceny zasadności zarzutów naruszenia przepisów prawa

materialnego należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego będącego

podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

Bezspornym jest, że z mocy przepisów ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r.

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP (Dz. U. 2002 r., Nr 42, poz. 368 ze zm.),

w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r., źródłem zobowiązania

strony pozwanej do wypłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację

6

z kwatery jest umowa o cywilnoprawnym charakterze (uchwała SN z dnia 1 grudnia

2004 r., III CZP 73/04, OSNC 2005/11/186; wyrok SN z dnia 23 marca 2003 r.,

II CKN 1338/00 niepubl.; wyrok SN z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 320/01, niepubl.).

Podobne stanowisko zajął także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku

z dnia 11 grudnia 2000 r., U 2/00, OTK Zb. Urz. 2000 r., nr 8, poz. 296).

Okoliczność, że umowa jest źródłem zobowiązania strony pozwanej do

wypłaty ekwiwalentu pieniężnego nie sprzeciwia się jednak twierdzeniu, że zakres

swobody kontraktowej stron – zgodnie z art. 3531

k.c. – ograniczają m.in. przepisy

ustawy w przedmiocie kształtowania treści tej umowy, w tym zwłaszcza w kwestii

określenia wysokości ekwiwalentu pieniężnego przysługującego uprawnionej

z mocy ustawy osobie. Zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się właśnie do

kwestionowania wykładni przepisów dokonanej przez Sąd odwoławczy, które to

przepisy określają reguły ustalania w umowie wysokości ekwiwalentu pieniężnego

z wyłączeniem swobody kontraktowej stron w określonym przez nie zakresie.

Po pierwsze, odwołać się należy do wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 27 czerwca 2006 r., sygn. akt K 16/05 (którego sentencja ogłoszona została

5 lipca 2006 r., Dz. U. Nr 119, poz. 820), w sentencji którego stwierdzono, że art. 19

ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r., o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił

Zbrojnych RP oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.) jest

zgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu tego wyroku TK podkreślił, że uprawniony ma roszczenie

o zawarcie umowy o wypłatę ekwiwalentu, a nie roszczenie o wypłatę ekwiwalentu

w ściśle określonej wysokości. Nadto Trybunał Konstytucyjny potwierdził, że

z dniem 1 lipca 2004 r. ustawodawca odstąpił od zasady obliczania wysokości

ekwiwalentu w oparciu o średnie ceny rynkowe 1 m2

lokalu w danym garnizonie na

rzecz nowo wprowadzonej zasady, że wysokość ekwiwalentu jest obliczana przy

zastosowaniu średniej ceny 1 m2

powierzchni lokalu jednolicie ustalonej na dzień

1 lipca 2004 r., przez dyrektora oddziału regionalnego WAM. Przepis art. 19 ust. 3

powołanej ustawy, którego zgodność z Konstytucją RP potwierdził Trybunał

Konstytucyjny, ma charakter przepisu intertemporalnego, niezbędnego wobec

zmiany z dniem 1 lipca 2004 r. kryteriów ustawowych obliczania wysokości

7

ekwiwalentu pieniężnego. Regułą przyjętą w art. 19 ust. 1 ustawy jest stosowanie

nowych przepisów do spraw wszczętych przed dniem 1 lipca 2004 r., lecz

niezakończonych do tej daty, m.in. poprzez zawarcie umów.

Od tej reguły ustawodawca wprowadził ściśle określony przedmiotowo

wyjątek w art. 19 ust. 3 ustawy, tj. dla spraw o wypłatę ekwiwalentu za rezygnację

z kwatery, w których wniosek osoby uprawnionej o wypłatę ekwiwalentu został

złożony do dnia 30 czerwca 2004 r., i do tej daty nie doszło do zawarcia umowy.

W takich stanach faktycznych ustawodawca nakazał stosować „stare” przepisy,

a więc w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2004 r., ale z wyraźnie

wyeksponowanym wyjątkiem co do jednego z ustawowo określonych kryteriów

obliczania wysokości ekwiwalentu, a mianowicie reguły określenia ceny 1 m2

powierzchni użytkowej kwatery. Wyjątek w stosunku do zasad przyjętych

w dotychczasowym brzmieniu art. 47 ust. 4 powołanej już ustawy z dnia 22 czerwca

1995 r. sprowadza się do zastąpienia stosowania kryterium średnich cen

rynkowych zakupu lokalu przez kryterium średniej ceny metra kwadratowego,

ustalonej przez dyrektora oddziału regionalnego WAM w dniu wejścia w życie

powołanej ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych RP oraz niektórych innych ustaw.

W tej sytuacji uznać należało, że Sąd odwoławczy nie dopuścił się

zarzucanej mu błędnej wykładni art. 47 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r.

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP... przez przyjęcie, że

wysokość należnego powodowi ekwiwalentu, określona w umowie stron, powinna

być obliczona z uwzględnieniem ceny 1m2

powierzchni ustalonej w decyzji

dyrektora oddziału regionalnego WAM, a nie poprzez zastosowanie średnich cen

rynkowych zakupu lokalu. Okoliczność, że dokonana z mocą od 1 lipca 2004 r.

zmiana stanu prawnego wywołała negatywne konsekwencje ekonomiczne dla

uprawnionych do ekwiwalentu została także dostrzeżona w uzasadnieniu

powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Stwierdził on jednak wyraźnie, że

przeciwko uznaniu konstytucyjności normy interpretacyjnej art. 19 ust. 3

powoływanej ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. nie może przemawiać bezwzględna

ochrona praw nabytych, gdyż prowadziłaby ona wówczas do petryfikacji systemu

8

prawnego, uniemożliwiając wprowadzenie niezbędnych zmian w obowiązujących

regulacjach prawnych. Nadto zgodzić się należy ze stanowiskiem TK, że zarówno

wymieniony przepis przejściowy jak i odpowiednia vacatio legis ustawy zmieniającej

zminimalizowały negatywne skutki odstąpienia od wcześniejszych zasad obliczania

wysokości ekwiwalentu tym uprawnionym, którzy odpowiednie wnioski złożyli przed

dniem nowelizacji ustawy, tj. przed dniem 1 lipca 2004 r.

Nie okazał się również trafny zarzut błędnej wykładni art. 47 ust. 2 ustawy

z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP w jego części

dotyczącej zasad stosowania współczynnika 3% wartości przysługującej kwatery za

każdy rok podlegający zaliczeniu do wysługi lat, od której jest uzależniona

wysokość uposażenia według stopnia wojskowego. Rację ma Sąd Apelacyjny, że

współczynnik ten powinien być stosowany za każdy rok liczony od rozpoczęcia

pełnienia służby i zaliczany do wysługi lat, z zastosowaniem jedynie ograniczeń

wynikających z określonego ustawą widełkowego przedziału procentowego (nie

mniej niż 65% i nie więcej niż 80%). Odmienne stanowisko skarżącego, że do chwili

osiągnięcia 15 lat służby żołnierzowi zawodowemu przysługuje ekwiwalent

w minimalnej wysokości 65%, a następnie dodatkowo po 3% za każdy kolejny rok

służby przekraczający okres 15 lat, nie znajduje żadnego uzasadnienia ani

w prawidłowo wyłożonym przepisie art. 47 ust. 2 powołanej ustawy, ani w przepisie

art. 12 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. 2004 r., Nr 8, poz. 66 ze zm.). Ten ostatni

przepis określa jedynie ustawowe przesłanki nabycia uprawnień do emerytury

wojskowej, a przedmiotem jego regulacji nie jest kształtowanie wysokości

uposażenia według stopnia wojskowego.

Wreszcie, chybione okazały się zarzuty błędnej wykładni art. 471 k.c. i art.

481 k.c. Zarzut naruszenia art. 471 k.c. przez jego błędną wykładnię jest oczywiście

nietrafny ponieważ Sąd Apelacyjny nie dokonywał wykładni tego przepisu,

a skarżący nawet nie wskazał w skardze kasacyjnej na przejawy zarzucanego

naruszenia art. 471 k.c.

Natomiast zarzut błędnej wykładni art. 481 k.c. nie jest uzasadniony.

Skarżący uzasadnił go zaniechaniem umieszczenia w umowie postanowienia

9

o obowiązku wypłaty odsetek „... za okres zwłoki w zawarciu ... umowy o wypłatę

tego ekwiwalentu...”. Po pierwsze, przepis art. 481 § 1 k.c. dotyczy odsetek za

opóźnienie, a nie za zwłokę. Po wtóre, opóźnienie musi dotyczyć spełnienia

świadczenia pieniężnego, a takiego charakteru nie ma zachowanie pozwanej

polegające na zwlekaniu z zawarciem z powodem umowy. Trafnie wywiódł Sąd

Apelacyjny, że przedmiotem sporu nie jest spełnienie świadczenia pieniężnego,

lecz zobowiązanie pozwanej do złożenia oznaczonego oświadczenia woli,

a wymagalność należnego świadczenia pieniężnego w postaci zapłaty ekwiwalentu

nastąpi najwcześniej dopiero z chwilą zawarcia umowy będącej źródłem

zobowiązania pozwanej do dokonania jego wypłaty. Żądanie powoda

wprowadzenia do umowy postanowienia o obowiązku wypłaty odsetek za

opóźnienie w zawarciu tej umowy nie znajduje więc żadnego uzasadnienia

w przepisie art. 481 k.c.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814

k.p.c. wobec braku w skardze kasacyjnej uzasadnionych podstaw.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

k.p.c. i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 6 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 3

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).