II CSK 259/06

Sygn. akt II CSK 259/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. M. właściciela PPHU "K." w Ł.

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości Przędzalni Czesankowej "P."

Spółce Akcyjnej w Ł.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 października 2005 r., sygn. akt (...),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 1.800zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód J. M. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą PPHU „K.”

w Ł., w pozwie skierowanym przeciwko Przędzalni Czesankowej „P.” Spółce

Akcyjnej (w miejsce której wstąpił do sprawy Syndyk Masy Upadłości tego

przedsiębiorstwa) domagał się pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w

postaci aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza E. D. dniu 19 listopada

1997 r., rep. A nr (...), w Kancelarii Notarialnej w Ł. przy ul. (...), zaopatrzonego w

klauzulę wykonalności. W wymienionym akcie notarialnym powód poddał się

egzekucji co do zapłaty kwoty 220.863 zł stanowiącej resztę ceny zakupu od

pozwanej prawa użytkowania wieczystego działek gruntu i własności usytuowanych

na nich budynków.

W uzasadnieniu zgłoszonego żądania powód wskazał, że na skutek

opóźnienia się przez pozwaną z wydaniem nieruchomości nie osiągnął dochodów,

jakie mógłby uzyskać wynajmując zakupione powierzchnie magazynowe.

Należność z tego tytułu w kwocie 220.863 zł powód przedstawił do potrącenia

z wierzytelności objętej tytułem wykonawczym.

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 31 marca 2005 r. oddalił

powództwo i zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej 12.015 zł tytułem

zwrotu kosztów procesu opierając się na następujących ustaleniach i wnioskach.

W dniu 19 listopada 1997 r. Przędzalnia Czesankowa „P.” Spółka

Akcyjna w Ł. na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego dokonała

sprzedaży na rzecz powoda J. M. prawa użytkowania wieczystego działek gruntu

położonych w Ł. przy ulicy W. nr(...) i nr (...) oraz P. nr (...) wraz z prawem

własności usytuowanych na tych działkach budynków. Strony uzgodniły, że część

ceny w kwocie 220.863 zł nabywca zapłaci w terminie do 10 stycznia 1998 r., a do

tego czasu zbywca będzie korzystał nieodpłatnie z części magazynu o powierzchni

1112 metrów kwadratowych. Powód nie uregulował należności wynikającej z aktu

notarialnego. Pozwana korzystała z pomieszczeń powoda do końca marca 1998 r.

3

Strony nawiązały współpracę przed zawarciem powyższej umowy.

Powód sprzedawał pozwanej surowiec do produkcji i wynajmował od niej

powierzchnie magazynowe. Z tytułu zaległego czynszu był winien pozwanej kwotę

10.996,61 zł. Pozwana uznając, że w okresie od 11 stycznia 1998 r. do 31 marca

1998 r. korzystała bezumownie z części hali magazynowej zakupionej przez

powoda, dokonała potrącenia z przypadającej mu z tego tytułu wierzytelności

własnej wierzytelności wynikającej z zaległego czynszu.

Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał faktu poniesienia szkody

w rozmiarze większym niż uwzględniony przez stronę pozwaną przy dokonaniu

potrącenia. Standard pomieszczeń, z których korzystała bezumownie pozwana nie

uległ zmianie od czasu, kiedy wynajmował je powód. Przyjęcie przez pozwaną do

wzajemnych rozliczeń jednakowej stawki czynszu (3.29 zł za metr kwadratowy)

było więc usprawiedliwione. Uzyskanie przez powoda wyższych stawek czynszu

(11 – 12 zł za metr kwadratowy) bez przeprowadzeniu kosztownego remontu

pomieszczeń magazynowych nie było realne.

Na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny zaskarżonym skargą

kasacyjna wyrokiem zmienił wyrok Sądu Okręgowego i pozbawił wykonalności

objęty żądaniem pozwu tytuł wykonawczy w zakresie kwoty 39.173 zł wraz

z ustawowymi odsetkami od tej sumy poczynając od 9 lutego 1999 r., oddalił

apelacje w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny ustalił, iż przed sporządzeniem w dniu 19 listopada

1997 r. aktu notarialnego strony uzgodniły na piśmie, że pozwana do 10 stycznia

1998 r. będzie korzystać nieodpłatnie z pomieszczeń magazynowych na działce nr

134/24. Tym samym strony zawarły umowę użyczenia części nieruchomości na

czas oznaczony. Po upływie okresu trwania umowy pozwana obowiązana była

zwrócić powodowi przedmiot użyczenia. W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął,

że bezumowne korzystanie przez pozwaną z hali magazynowej powoda miało

miejsce od 11 stycznia 1998 r. do 30 kwietnia 1998 r. i należne powodowi

odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści może obejmować jedynie ten okres.

Powód nie miał problemu ze znalezieniem najemców na to pomieszczenie, o czym

świadczą zawarte przez niego w krótkim odstępie czasu umowy najmu (w dniu

4

5 stycznia 1998 r. z PPHU „E.” w Ł. oraz w dniu 5 lutego 1998 r. z firmą „S.” w Ł.).

Na przeszkodzie wynajęciu pomieszczeń magazynowych w okresie do lata 1998 r.

stanęła jednak decyzja Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej, nakazująca

przeprowadzenie ich remontu. Po dokonaniu stosownych prac remontowych powód

niezwłocznie pomieszczenia te wynajął. W związku z zachowaniem strony

pozwanej powód nie mógł zatem osiągnąć spodziewanych korzyści jedynie przez

okres trzech miesięcy i dwudziestu dni.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zapatrywania Sądu pierwszej instancji, że

podstawę do obliczenia należnego powodowi odszkodowania winny stanowić

stawki czynszu stosowane przez strony przed zawarciem w dniu 19 listopada

1997 r. umowy sprzedaży prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności

budynków. Uznał przy tym, że nie ma podstaw do kwestionowania stawki czynszu

określonej w zawartych przez powoda w dniach 5 stycznia 1998 r. i 5 lutego 1998 r.

umowach (w wysokości 12 zł za metr kwadratowy). Wysokość należnego

powodowi od strony pozwanej odszkodowania zamyka się więc kwotą 48.928 zł

(1112 m2

x 12 zł x 3 miesiące i 20 dni). Suma ta uległa jednak zmniejszeniu

o potrąconą bezsporną należność pozwanej z tytułu nie uregulowanego przez

powoda czynszu najmu w kwocie 9.755 zł. Oświadczenie powoda o dokonaniu

potrącenia przysługującej mu wierzytelności z wierzytelności pozwanej wynikającej

z tytułu wykonawczego okazało się skuteczne jedynie w zakresie kwoty 39.173 zł.

W tej tylko części powództwo zasługiwało na uwzględnienie (art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c.).

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt

1 k.p.c., powód zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 361 § 2 k.c. poprzez

jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że powodowi przysługuje

odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści jedynie za okres od 11 stycznia 1998 r.

do 30 kwietnia 1998 r., mimo iż treść przedstawionych przez niego umów, których

wiarygodność nie została zakwestionowana, wskazuje na utratę spodziewanych

korzyści również po tej dacie.

Powołując się na powyższą podstawę kasacyjną, powód wniósł

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

5

temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjna strona pozwana wniosła o jej

oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie pozostawała kwestia

skuteczności dokonanego przez powoda potrącenia przysługującej mu wobec

pozwanej wierzytelności z tytułu utraconych korzyści z wierzytelności wzajemnej

pozwanej wynikającej z tytułu wykonawczego obejmującego akt notarialny

sporządzony w dniu 19 listopada 1997 r. przez notariusza E. D. (rep. A nr (...)). W

skuteczności tego potrącenia powód upatrywał wygaśnięcia zaciągniętego w akcie

notarialnym zobowiązania do zapłaty stronie pozwanej reszty ceny nabycia prawa

użytkowania wieczystego gruntu i własności budynków, usprawiedliwiającego

żądanie pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miało więc ustalenie, czy i

ewentualnie w jakim rozmiarze powód utracił korzyści wskutek nienależytego

wykonania zobowiązania przez stronę pozwaną (opóźnienia się ze zwrotem

przedmiotu użyczenia).

Ustawodawca, statuując w art. 361 § 2 k.c. obowiązek naprawienia

szkody w postaci utraconych korzyści (lucrum cessans), nie sprecyzował kryteriów

właściwych dla ustalenia wystąpienia tego rodzaju uszczerbku.

W judykaturze podkreśla się, że ustalenie szkody w postaci utraconych

korzyści ma ze swej natury charakter hipotetyczny. Dlatego też akcentuje się

konieczność wykazania realności tej postaci szkody z takim

prawdopodobieństwem, które uzasadnia przyjęcie wniosku, że utrata korzyści

rzeczywiście nastąpiła (por. wyroki SN: z dnia 3 października 1979 r., II Cr 304/79,

OSNCP 1980/9/164; z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 133/98, nie publ.; z dnia

21 czerwca 2001 r., IV CKN 382/00, nie publ.; z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CK

495/02, nie publ.; z dnia 26 stycznia 2005 r., V CK 426/04, nie publ). Nie ulega przy

tym wątpliwości, że podstawą skutecznego domagania się odszkodowania z tytułu

6

utraconych korzyści, podobnie jak w przypadku szkody w postaci damnum

emergens, jest wykazanie przez wierzyciela istnienia pomiędzy niewykonaniem lub

nienależytym wykonaniem przez dłużnika umowy a szkodą normalnego związku

przyczynowego, określonego w art. 361 § 1 k.c. Tak rozumiany związek

przyczynowy zachodzi wówczas, gdy w danym układzie stosunków i warunków

oraz w zwyczajnym biegu rzeczy, bez szczególnego zbiegu okoliczności, szkoda

jest typowym następstwem określonego rodzaju zdarzeń. Ciężar wykazania

wskazanych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej – zgodnie z ogólna

regułą dowodową wyrażoną w art. 6 k.c. – spoczywa na stronie dochodzącej

odszkodowania.

Powód zgłoszone w pozwie żądanie oparł na twierdzeniach, że

przedstawiona przez niego do potrącenia wierzytelność obejmowała utracone

korzyści w następstwie rozwiązania przez jego kontrahenta zawartej na okres

dwóch lat umowy najmu pomieszczeń magazynowych zajmowanych bezprawnie

przez pozwaną, a także należne mu od pozwanej odszkodowanie z tytułu

bezumownego korzystania z tych pomieszczeń przez okres siedmiu miesięcy,

poczynając od dnia 19 listopada 1997 r. Sąd Apelacyjny w znacznej mierze

twierdzenia powyższe zweryfikował negatywnie. Ustalił bowiem, że od daty

zawarcia przez strony umowy sprzedaży prawa użytkowania wieczystego gruntu

i własności usytuowanych na nich budynków (od dnia 19 listopada 1997 r.) do dnia

10 stycznia 1998 r. pozwana korzystała z pomieszczeń magazynowych powoda

w ramach użyczenia. W konsekwencji uznał żądanie odszkodowania za ten okres

czasu za bezzasadne.

Sąd Apelacyjny stwierdził też wyraźnie, iż powód nie miał trudności ze

znalezieniem chętnych do wynajęcia zwolnionych przez pozwaną pomieszczeń.

Niezależnie od tego wskazał na przeszkody w ewentualnym zawarciu przez

powoda umowy najmu przedmiotowych pomieszczeń z uwagi na zastrzeżenia co

do ich stanu ze strony służb sanitarno-epidemiologicznych. Z ustaleń tych

wyprowadził wniosek, iż wskazywany w pozwie uszczerbek w postaci utraty

czynszu najmu przewidzianego w rozwiązanej umowie z dnia 5 stycznia 1998 r. nie

pozostaje w normalnym związku przyczynowym z zachowaniem strony pozwanej.

7

Z przytoczonych motywów kwestionowanego rozstrzygnięcia nie wynika

wcale – jak odczytuje to skarżący – iż Sąd Apelacyjny nie dostrzegł hipotetycznego

charakteru szkody w postaci utraconych korzyści. Przywołana argumentacja

wskazuje jednoznacznie na brak przesłanek pozwalających przyjąć, iż powód

wykazał dostatecznie wysokie prawdopodobieństwo powstania po jego stronie

wierzytelności wobec pozwanej z tytułu utraconych korzyści w następstwie

rozwiązania zawartej w dniu 5 stycznia 1998 r. na okres dwuletni umowy najmu.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, trafności powyższej konstatacji nie

podważa uznanie przez Sąd Apelacyjny faktu zawarcia wzmiankowanej umowy za

wiarygodny. Z okoliczności tej, podobnie jak i z faktu zawarcia przez powoda w dniu

5 lutego 1998 r. kolejnej przedwstępnej umowy najmu, nie można jeszcze zasadnie

wywodzić, iż powód nie miał realnej możliwości wynajęcia pomieszczeń

magazynowych innym kontrahentem. Trafnie też Sąd Apelacyjny dostrzegł, iż

powód bezzasadnie domagał się odszkodowania za bezumowne korzystanie z hali

magazynowej przez pozwaną i jednocześnie odszkodowania – częściowo za ten

sam okres – z tytułu utraconych korzyści wskutek niemożności wynajęcia tych

samych pomieszczeń, a więc niejako podwójnej kompensaty doznanego

uszczerbku.

W świetle przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku ustaleń

faktycznych podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut niewłaściwego zastosowania

art. 361 § 2 k.p.c. trzeba ocenić jako chybiony.

Z tych też względów Sąd Najwyższy - podzielając słuszność oceny Sądu

Apelacyjnego, iż powód mógł skutecznie przedstawić do potrącenia

z wierzytelności wynikającej z tytułu wykonawczego własną wierzytelność

w kwocie 39.173 zł, - orzekł, jak w sentencji (art. 39814

, art. 98 § 1 i 3 i art. 108

§ 1 k.p.c.).

db

/tp/