V CSK 350/06

Sygn. akt V CSK 350/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Korporacji "T." S.A. w K.

przeciwko Fabryce Maszyn Elektrycznych "D." S.A.

w D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 kwietnia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz pozwanej 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka Korporacja „T.” Spółka Akcyjna wniosła o zasądzenie od pozwanej

Fabryki Maszyn Elektrycznych „D.” - Spółka Akcyjna kwoty 6 696 737,74 zł. z

ustawowymi odsetkami i kosztami postępowania. Podstawą roszczenia było

zobowiązanie z niezupełnego weksla własnego pozwanej, który powódka

wypełniła na kwotę odpowiadającą zadłużeniu pozwanej wynikającego z umowy

leasingu zawartej przez strony 26 marca 1997 r. Wypełniając weksel powódka obok

zaległych opłat uwzględniła także kwotę 1 338 037,13 zł tytułem odszkodowania za

zwłokę w zapłacie opłat obejmującą odsetki karne wyliczone przez bank

kredytujący zakup przedmiotu leasingu.

Nakazem zapłaty z 16 listopada 2000 r. Sąd Okręgowy uwzględnił żądanie

pozwu w całości, a pozwana nakaz ten zaskarżyła zarzutami w części

zasądzającej kwotę 1 338 037,13 zł. z odsetkami wnosząc o uchylenie nakazu

zapłaty w tej części i oddalenie powództwa. Wyrokiem z 21 września 2005 r. Sąd

Okręgowy uchylił wspomniany nakaz zapłaty w części przewyższającej należne

odszkodowanie ponad kwotę 895 633,- zł. oraz co do odsetek od kwoty ponad 895

633 zł. i w tym zakresie powództwo oddalił; utrzymał natomiast nakaz zapłaty w

pozostałej części.

Rozpoznający sprawę na skutek apelacji pozwanej Sąd II instancji uchylił

nakaz zapłaty z dnia 16 listopada 2000 r. w części zasądzającej od pozwanej na

rzecz powódki kwotę 895 633 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia

31 października 2000 r. i w tym zakresie powództwo oddalił. Sąd Apelacyjny,

opierając się na materiale dowodowym i ustaleniach faktycznych poczynionych

w I instancji, uznał za zasadny podniesiony w apelacji zarzut naruszenie art. 481

§ 3 k.c. i w konsekwencji przyjął, iż powódka nie była uprawniona do wypełnienia

weksla na wyliczoną przez nią sumę odszkodowania.

Przepis art. 481 § 1 k.c. obciąża dłużnika obowiązkiem zapłaty wierzycielowi

odsetek za sam fakt opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego i to bez

względu na przyczyny uchybienia terminu płatności należności głównej. Dłużnik ma

zatem obowiązek zapłacić odsetki choćby nie dopuścił się zwłoki w rozumieniu art.

3

476 k.c. i choćby wierzyciel nie poniósł szkody. Takie unormowanie oznacza

w istocie, że odsetki stanowią dla dłużnika swego rodzaju sankcję, a dla

wierzyciela rekompensatę uszczerbku doznanego przez wierzyciela wobec

pozbawienia go możliwości korzystania z należnego mu świadczenia pieniężnego.

W istocie odsetki mają niejako charakter ryczałtowego i uproszczonego wyrównania

uszczerbku doznanego przez wierzyciela za to, że nie mógł korzystać z należnej

mu sumy pieniężnej i jest to rekompensata minimalna. W razie zwłoki dłużnika

wierzyciel może bowiem żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych,

stosownie do postanowienia art. 481 § 3 k.c. Wobec tego, skoro odsetki stanowią

swoistą rekompensatę dla wierzyciela i obok innych funkcji, spełniają także funkcję

odszkodowawczą, to odsetki za opóźnienie w uiszczeniu kwoty zobowiązania

podlegają zaliczeniu na poczet sumy odszkodowania za zwłokę dłużnika

w spełnieniu świadczenia pieniężnego. To zaś oznacza, iż wierzyciel na zasadach

ogólnych, może żądać naprawienia szkody w zakresie przewyższającym uzyskane

od dłużnika odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego.

W rozpoznawanej sprawie powódka otrzymała od pozwanej kwotę ponad

milion złotych z tytułu odsetek za opóźnienie w zapłacie rat leasingowych. Kwota ta

przewyższała więc znacznie wysokość odszkodowania za zwłokę pozwanego

dłużnika, ustaloną przez Sąd I instancji na sumę 895 633 zł. W tej sytuacji brak

podstaw do zasądzenia takiego odszkodowania na rzecz powódki na podstawie art.

477 § 1 k.c. w związku z art. 481 § 3 k.c. Należy przy tym przyjąć, że uzyskane

przez powódkę odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego

w pełni zrekompensowały jej uszczerbek doznany na skutek pozbawienia powódki

możliwości czerpania korzyści z należnego jej świadczenia pieniężnego.

Skoro powódce nie przysługiwało roszczenie o odszkodowanie za zwłokę dłużnika

w zapłacie rat leasingowych, to w konsekwencji oznacza to, iż w tym zakresie

powódka wypełniła weksel niezgodnie z deklaracją wekslową, co z kolei skutkować

musiało uchyleniem nakazu zapłaty w części zasądzającej kwotę 895 633 zł razem

z odsetkami i oddaleniem powództwa w tym zakresie.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego - art. 481 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez

Sąd drugiej instancji, że odsetki ustawowe mają charakter ryczałtowego

4

odszkodowania, a co za tym idzie w przypadku wyrządzenia wierzycielowi szkody

przez dłużnika na skutek zwłoki w wykonaniu zobowiązania pieniężnego — ustalone

z tego tytułu odszkodowanie powinno zostać pomniejszone o należne odsetki ustawowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Istota zagadnienia prawnego, od którego zależy rozstrzygnięcie rozpoznawanej

sprawy, sprowadza się do wykładni art. 481 k.c. Przepis ten przewiduje, że w razie zwłoki

dłużnika w spełnieniu świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas

opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było

następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (§ 1).

Natomiast w art. 481 § 3 k.c. przewiduje się dodatkowo, że w razie zwłoki dłużnika

wierzyciel może nadto żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych. Wykładnia

językowa powołanych przepisów prowadzić może do sformułowania dwu sposobów ich

rozumienia. Po pierwsze, w razie opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego

odsetki należą się niezależnie od tego czy wierzyciel poniósł szkodę. Są więc swoistą

karą, którą dłużnik musi zawsze zapłacić. Wobec tego sformułowanie, że w razie zwłoki

wierzyciel może nadto żądać wyrównania szkody na zasadach ogólnych, należy

rozumieć, że odszkodowanie to należy mu się niezależnie od tego jaką kwotę uzyskał już

z tytułu odsetek i w jakiej proporcji kwota ta pozostaje do wysokości poniesionej przez

niego szkody. Po drugie, stwierdzenie, że wierzyciel w razie gdy niewykonanie

zobowiązania pieniężnego w terminie przybiera nie tylko postać opóźnienia lecz jest

również zwłoką może żądać ponad kwotę uzyskaną z odsetek, także odszkodowania

oznacza, że przy obliczaniu należnego mu odszkodowania powinno się brać pod uwagę

to co uzyskał już w postaci odsetek.

W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że kwota zapłaconych wierzycielowi

odsetek przewyższała znacznie wysokość szkody jaką poniósł on przez to, że zmuszony

był zapłacić bankowi karne odsetki. Sąd Apelacyjny opowiedział się zdecydowanie za

takim rozumieniem art. 481 § 3 k.c., które nakazuje uwzględniać kwotę uzyskaną przez

wierzyciela z tytułu odsetek przy obliczaniu odszkodowania za szkody spowodowane

zwłoką dłużnika. Stanowisko to zasługuje na aprobatę. Przemawiają za nim zarówno

argumenty wynikające z wykładni systemowej jak również ważne względy natury

celowościowej.

5

Zgodnie z art. 481 § 3 k.c. wierzyciel naprawienia szkody spowodowanej zwłoką

dłużnika w spełnieniu świadczenia pieniężnego może dochodzić na zasadach ogólnych.

Oznacza to, że należy także uwzględniać zasadę zgodnie z którą wysokość

odszkodowania nie może przekraczać wysokości szkody jaką poniósł wierzyciel. Gdyby

nie zaliczać na poczet należnego odszkodowania kwoty uzyskanych odsetek, to

odszkodowanie uzyskane na podstawie art. 481 § 3 k.c. mogłoby przewyższać

niejednokrotnie wysokość szkody jakiej doznał wierzyciel. Odszkodowanie uzyskane na

podstawie tego przepisu nie było by więc odszkodowaniem na zasadach ogólnych, lecz

szczególnych, co pozostaje w sprzeczności z wyraźną dyspozycją tego przepisu. Przepis

art. 481 k.c. jest w dziale normującym skutki niewykonania i nienależytego wykonania

zobowiązań. Jeżeli nie wynika z niego wyraźnie inne unormowanie, to należy wykładać

go zgodnie z przewodnimi zasadami na jakich oparta jest regulacja odpowiedzialności

dłużnika. Zgodnie art. 481 § 1 k.c. sam fakt niespełnienia świadczenia pieniężnego

w terminie daje prawo wierzycielowi do żądania odsetek, niezależnie od tego czy

poniósł szkodę i czy było to następstwem okoliczności za które dłużnik ponosił

odpowiedzialność. Wierzycielowi należą się co najmniej odsetki ustawowe. Jak wynika z

rozporządzenia Rady Ministrów, które ustala wysokość odsetek ustawowych, są one

wyższe od tych jakie można uzyskać lokując pieniądze w banku. Ustawodawca

zapewnia więc wierzycielowi utratę tego co mógłby uzyskać bez zbędnego ryzyka

i starań, gdyby świadczenie pieniężne zostało spełnione w terminie. Strony

zobowiązania pieniężnego mogą także, zgodnie z art. 481 § 2 k.c., nadać odsetkom za

opóźnienie charakter bardziej lub mniej represyjny ustalając umownie wysokość odsetek.

Nic więc nie stoi na przeszkodzie, aby odsetki zbliżały się swoim charakterem bardziej do

kary umownej. W każdym przypadku jednak ustawodawca chroni interes wierzyciela,

który pomimo uzyskania odsetek, i tak pozostawałby w dalszym ciągu poszkodowany.

Wierzyciel ponad to co uzyskuje z odsetek może bowiem dochodzić odszkodowania.

To odszkodowanie należy mu się jednak na ogólnych zasadach. Trzeba więc wykazać,

że niespełnienie świadczenia pieniężnego w terminie spowodowało szkodę i że jest to

następstwem okoliczności za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Jeżeli w związku

z niespełnieniem świadczenia w terminie wierzyciel już otrzymał określoną kwotę z tytułu

odsetek, to w tym zakresie nie może on dochodzić odszkodowania, gdyż byłoby to

dochodzenie odszkodowania nie nadto, co uzyskał z tytułu odsetek lecz odszkodowanie,

6

które byłoby uzyskane wbrew podstawowej ogólnej zasadzie odpowiedzialności

odszkodowawczej, zgodnie z którą odszkodowanie nie może przewyższać wysokości

szkody.

Gdyby zwrot, użyty w art. 481 § 3 k.c. rozumieć w ten sposób jak to sugeruje

skarżący, czyli że odszkodowanie należy się wierzycielowi niezależnie od tego co uzyskał

on z tytułu odsetek, to nienależyte wykonanie zobowiązania polegające na spełnieniu

świadczenia pieniężnego po terminie, mogłoby stać się dla wierzyciela okazją do

uzyskania kwot, których otrzymanie trudno byłoby uzasadniać. Jeżeli bowiem

niewykonanie w terminie jest nie tylko opóźnieniem, ale także zwłoką, to nawet gdyby nie

było przepisu art. 481 § 3 k.c., wierzyciel mógłby na podstawie art. 477 k.c., dochodzić

odszkodowania. Odszkodowanie to nie mogłoby jednak nigdy przekroczyć wysokości

szkody spowodowanej spełnieniem świadczenia po terminie. Jeżeli ustawodawca

przyznaje wierzycielowi, w razie gdy niespełnienie świadczenia w terminie jest tylko

opóźnieniem, prawo do żądania odsetek, to nie odrywa tego prawa od możliwości

dochodzenia odszkodowania. Gdy niespełnienie w terminie jest także zwłoką to

wierzyciel ma nadto prawo dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych. Zwrot ten

sugeruje, że oprócz już uzyskanych odsetek wierzyciel może dochodzić odszkodowania.

Tylko gdyby ustawodawca wyraźnie stwierdził, że wierzycielowi niezależnie od odsetek

przysługuje również odszkodowanie, to można by art. 481 § 3 k.c. uznać za wyjątek od

podstawowej zasady odpowiedzialności odszkodowawczej, zgodnie z którą

odszkodowanie nie może być wyższe od szkody.

Przełamywanie wspomnianej zasady, na której oparta jest odpowiedzialności

odszkodowawcza dłużnika w razie nienależytego wykonania zobowiązania nie wydaje

się też celowe. Przepis art. 481 k.c. ułatwia wierzycielowi uzyskanie rekompensaty

w razie nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika, ale nie powinien on być

podstawą do uzyskiwania przez niego dodatkowych korzyści kosztem dłużnika. Typową

szkodą związaną z niespełnieniem świadczenia pieniężnego w terminie jest utrata

korzyści wynikających z lokowaniem pieniędzy na ogólnie dostępnych lokatach.

Ustawodawca zakłada wiec, że wierzycielowi należy tę szkodę wyrównać w postaci

odsetek ustawowych. Jak była o tym mowa wyżej, wysokość tych odsetek zapewnia

z reguły nawet trochę wyższą rekompensatę niż typowa lokata. Odsetki mają więc

z reguły charakter pewnej represji dla dłużnika. Same strony w umowie mogą

7

ten represyjny charakter zwiększyć ustalając wyższe niż ustawowe odsetki umowne.

Już z tego względu nie widać powodu, aby odsetkom z art. 481 § 1 k.c. nadawać charter

tylko represyjny. Gdyby tak je traktować, to niespełnienie świadczenia pieniężnego

w terminie mogłoby prowadzić do znacznie surowszej odpowiedzialności z tytułu

odsetek niż w razie zastrzeżenia kary umownej za nienależyte wykonanie świadczenia

niepieniężnego. Zgodnie z art. 484 § 1 k.c. w razie zastrzeżenia kary umownej

odszkodowanie przewyższające karę umowną należy się tylko gdy strony tak postanowią

w umowie. Nienależyte spełnienie świadczenia pieniężnego mogłoby zaś prowadzić do

konieczności zapłaty wysokich odsetek umownych oraz niezależnie od tego naprawienia

szkody na zasadach ogólnych. Co więcej, o ile przy karach umownych dłużnik może

wystąpić o miarkowanie kary umownej, gdyby była ona nadmiernie wysoka w

porównaniu do szkody, którą poniósł wierzyciel, to przy odsetkach byłby takiej możliwości

pozbawiony. Nie widać zaś żadnego powodu, aby odpowiedzialność dłużnika w razie

nienależytego wykonania świadczenia pieniężnego miałaby, w tak radykalny sposób,

odbiegać od jego odpowiedzialności w sytuacji gdy nienależycie spełnia on świadczenie

niepieniężne.

Nie można również uznać, ze proponowana interpretacja art. 481 k.c. prowadzi do

pokrzywdzenia wierzyciela, u którego niespełnienie świadczenia pieniężnego w terminie

nie spowodowało wyrządzenia szkody. Wprawdzie będzie miał on prawo tylko do

odsetek, zaś wierzyciel, który poniósł szkodę może jeszcze uzyskać odszkodowanie.

Będzie to jednak odszkodowanie należne tylko wtedy gdy odsetki nie pokrywają całej

wyrządzonej mu szkody. To, że wierzyciel, który nie poniósł szkody, nie może żądać

odszkodowania niezależnie od jej wielkości, nie jest zaś jego pokrzywdzeniem, lecz

wynika z podstawowej zasady, na której oparta jest odpowiedzialność odszkodowawcza.

Dopiero wiec gdy jego szkoda przewyższa, to co wierzyciel uzyskał w postaci odsetek,

wtedy należy mu się dodatkowa rekompensata. Nie można zaś odwracać tego

rozumowania i twierdzić, ze skoro nie poniósł szkody to jest on w gorszej sytuacji, bo

dostaje tylko odsetki.

Odsetki należą się zawsze niezależnie od szkody, bo tak wynika z jednoznacznie

sformułowanego przepisu art. 481 § 1 k.c., natomiast odszkodowanie nie może być

źródłem dodatkowego wzbogacenia się wierzyciela kosztem dłużnika. Odszkodowanie

przewidziane w art. 481 § 3 k.c. należy się wierzycielowi na zasadach ogólnych. Oznacza

8

to, że odszkodowanie nie może być wyższe od szkody, gdyż jest to jedna

z podstawowych zasad, na których opiera się konstrukcja odszkodowania w prawie

polskim i odstępstwo od niej musi wynikać z wyraźnego postanowienia ustawy. Przepis

art. 481 § 3 k.c. nie przewiduje zaś takiego odstępstwa i w konsekwencji należy rozumieć

go w ten sposób, że przyznaje on wierzycielowi prawo do odszkodowania nie obok

roszczenia o odsetki, ale odszkodowanie przysługuje mu tylko ponad to co uzyskał

z tytułu odsetek.

Mając na uwadze, że zarzut podniesiony w kasacji okazał się nieusprawiedliwiony

Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., oddalił skargę kasacyjną.

db