II CSK 331/06

Sygn. akt II CSK 331/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa J. C. i in. ,

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej "J."

o uchylenie uchwał,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 marca 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej Spółdzielni na

rzecz powodów kwotę 630 zł (sześćset trzydzieści złotych)

kosztów postępowania za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej

Spółdzielni Mieszkaniowej i w uzasadnieniu tego wyroku przytoczył aprobowane

ustalenia Sądu pierwszej instancji z których wynika, że dnia 12 lutego 2004 r. grupa

członków Osiedla „B." wystąpiła do Rady Nadzorczej o zwołanie w trybie pilnym

Zebrania swojej Grupy Członkowskiej oraz umieszczenie w porządku obrad

punktów dotyczących odwołania dotychczasowych członków organów Spółdzielni

i powołanie w ich miejsce nowych. W odpowiedzi Rada Nadzorcza poinformowała,

że nie znajduje żadnych powodów, aby przychylić się do wniosku o zwołanie

nadzwyczajnych zebrań grup z proponowanym porządkiem obrad.

W piśmie z dnia 3 kwietnia 2004 r. powód B. H. ponownie zwrócił się o

zwołanie Zebrania Grupy Członkowskiej. W odpowiedzi Rada ponownie

stwierdziła, że nie ma obowiązku uwzględnienia wniosku. W dniach 31 maja i 15

czerwca 2004 r. odbyło się Zebranie Grupy Członkowskiej Osiedle „B". Zebranie

otworzył Przewodniczący Rady Osiedla – J. S. Następnie dokonano wyboru

Przewodniczącego Zebrania, którym został powód B. H. Przewodniczący zebrania

zarządził przegłosowanie nowego uzupełnionego porządku obrad. Na 202

głosujących 144 członków było za uzupełnieniem porządku obrad.

Następnie przystąpiono do głosowania nad odwołaniem dotychczasowych

członków organów Spółdzielni. Z uwagi na późną porę obrady zostały przerwane

i kontynuowane w dniu 14 czerwca 2004 r. Jednakże Komisja dalej obliczała

oddane głosy. Po zakończeniu liczenia Przewodniczący odczytał wyniki, zgodnie

z którymi odwołano w całości Radę Osiedla, odwołano 5 członków Rady

Nadzorczej, a z delegatów na Zebranie Przedstawicieli nie odwołano tylko […].

Po ogłoszeniu wyników pozostałe na sali obrad osoby rozeszły się. Na początku II

części Zebrania, które odbyło się w dniu 15 czerwca 2004 r. stwierdzono obecność

153 osób. Podczas obrad dokonano wyboru nowych członków Rady Osiedla, Rady

Nadzorczej i 28 przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli. Zarówno odwołanie

dotychczasowych członków organów Spółdzielni, jak i powołanie nowych zostało

przyjęte przytłaczającą większością głosów. Z regulaminu zebrań grup

3

członkowskich wynika, że w zebraniu grupy uczestniczą członkowie Spółdzielni

zamieszkali na terenie objętym działaniem danej grupy oraz członkowie, których

lokale użytkowe znajdują się na tym terenie. Zgodnie z § 3 ust. 1 tego regulaminu

zebranie może obradować i podejmować uchwały jedynie w sprawach objętych

porządkiem obrad, podanym członkom do wiadomości. Taką treść § 3 regulaminu

uzyskał dopiero na podstawie uchwały Rady Nadzorczej z dnia 24 marca 2004 r.

W odpowiedzi na zapytanie pozwanej Spółdzielni Związek Rewizyjny Spółdzielni

Mieszkaniowej RP w Warszawie wyraził opinię, że w Zebraniu Przedstawicieli

powinni wziąć udział przedstawiciele odwołani przez Zebrania Grup Członkowskich,

jak też przedstawiciele nowo wybrani. Pod głosowanie Zebrania Przedstawicieli

powinien być poddany wniosek o uchylenie uchwał Zebrań Grup Członkowskich.

Jednocześnie Związek wypowiedział pogląd, że jeżeli regulamin zebrań grup

członkowskich wprowadza postanowienie, zgodnie z którym zebranie może

obradować i podejmować uchwały jedynie w sprawach objętych porządkiem obrad,

to regulamin ten powinien zawierać także postanowienia umożliwiające członkom

grupy członkowskiej założenie wniosku o uzupełnienie porządku obrad analogicznie

jak to przewiduje art. 40 § 2 prawa spółdzielczego dla walnego zgromadzenia bądź

zebrania przedstawicieli. Zarząd pozwanej Spółdzielni poinformował nowo

wybranych przedstawicieli o zajęciu ostatecznego stanowiska w sprawie ważności

ich wyboru i każdemu z nich wręczył mandat umożliwiając uczestnictwo w

Zebraniu Przedstawicieli. W dniu 30 czerwca 2004 r. odbyło się Zebranie

Przedstawicieli Członków pozwanej Spółdzielni, na które zaproszono zarówno

przedstawicieli odwołanych przez Zebrania Grup Członkowskich Osiedla „B." jak i

nowo wybranych. Wydano mandaty ponumerowane od 1 do 100, przy czym 35 w

podwójnej liczbie (dla starych i nowych przedstawicieli). Tak sformułowane

gremium podjęło uchwałę następującej treści: „Po zapoznaniu się ze stanowiskiem

Związku Rewizyjnego Spółdzielni Mieszkaniowych RP w Warszawie z dnia

24.06.2004 r. oraz informacją Rady Nadzorczej i Zarządu Spółdzielni z dnia

28.06.2004 r., wskazującej na naruszenie prawa przy podejmowaniu niżej

opisanych uchwał, zebrani postanawiają uchylić podjęte w maju i czerwcu 2004 r.

uchwały zwyczajnych Zebrań Grup Członkowskich Osiedli B. i S. dotyczące

odwołania i powołania przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli oraz członków

4

Rady Nadzorczej i Rad Osiedli". Przed głosowaniem wskazanej wyżej uchwały salę

obrad opuścili nowo wybrani delegaci z Osiedla „B.", a po głosowaniu również

nowo wybrani delegaci z osiedla „S". W dalszej części obrad Zebranie podjęło

liczne uchwały a wśród nich:

- uchwałę nr 3/2004 w sprawie zatwierdzenia sprawozdania finansowego za

rok 2003,

- uchwałę nr 4/2004 w sprawie udzielenia absolutorium członkom Zarządu

Spółdzielni,

- uchwałę nr 5/2004 w sprawie oznaczenia najwyższej sumy zobowiązań,

- uchwałę nr 6/2004 w sprawie przyjęcia do realizacji wniosków wynikających

z przeprowadzonej lustracji Spółdzielni,

- uchwałę nr 7/2004 w sprawie zmian w regulaminie Zebrania Przedstawicieli

Członków,

- uchwałę nr 8/2004 w sprawie zmian w Regulaminie Rady Nadzorczej,

- uchwałę nr 9/2004 w sprawie zbycia własności określonych działek.

Sąd pierwszej instancji uznał powództwo za zasadne i wskazał, że stosownie

do nowego brzmienia § 3 ust. 1 tego regulaminu zebranie może obradować

i podejmować uchwały jedynie w spawach objętych porządkiem obrad ustalonym

przez Zarząd Spółdzielni. Jednocześnie tenże Sąd stwierdził, że regulamin nie

przewiduje dla członków – a właściwie pozbawia ich – możliwości skutecznego

wnioskowania o uzupełnienie porządku obrad w sytuacji gdy statut pozwanej

Spółdzielni nie zastrzega, aby warunkiem odwołania przedstawiciela, czy też

obradowania w innych sprawach, było ujęcie danej kwestii w porządku obrad

zebrania grupy członkowskiej. Dlatego – zdaniem Sądu - Zebranie Grupy

Członkowskiej Osiedla „B." - mogło zgodnie ze statutem - zmienić porządek obrad

określony przez Zarząd Spółdzielni i wprowadzić do niego sprawę odwołania

dotychczasowych i powołania nowych przedstawicieli. To samo dotyczy Zebrania

Grupy Członkowskiej Osiedla „S". Unormowanie zawarte w § 3 regulaminu zebrań

grup członkowskich jako nieważne (art. 58 § 1 k.c.), bo sprzeczne ze statutem i

przywołanymi wyżej przepisami Prawa spółdzielczego, nie mogło pociągać za sobą

5

żadnych skutków prawnych. Zatem zdaniem Sądu I instancji Zebrania Grup

Członkowskich Osiedla „B." i „S." ważnie dokonały odwołania i wyboru nowych

przedstawicieli w liczbie 35.

W ocenie Sądu I instalacji, zebranie przedstawicieli odbyte 30 czerwca

2004 r., które podejmowało zaskarżone uchwały, dopuściło się tak rażących

i istotnych - omówionych wcześniej - uchybień, że mogły mieć one wpływ na treść

tych uchwał.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego trafne jest stanowisko Sądu I instancji, iż

zebranie grupy członkowskiej mogło skutecznie odwołać dotychczasowych

przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli i powołać w ich miejsce nowych, nawet

jeśli ta kwestia nie była objęta porządkiem obrad. Sąd ten odwołał się do art. 5 § 1

ust. 7 prawa spółdzielczego, który stanowi, że zasady i tryb wyboru oraz

odwoływania członków organów spółdzielni winien określać statut. Jednakże statut

pozwanej Spółdzielni nie przewiduje żadnych obiektywnych przesłanek odwołania

przedstawiciela, jak również nie reguluje w żaden sposób procedury odwołania.

Oznacza to, że w braku takich postanowień w statucie, odwołanie przedstawiciela

nie wymaga uzasadnienia i może nastąpić w każdym czasie. Te uprawnienia

zebrania grupy członkowskiej przyznane przez statut nie mogą być ograniczone

przez regulamin, który jest aktem niższego rzędu i nie może pozbawiać członków

Spółdzielni uprawnień przyznanych im przez przepisy prawa spółdzielczego i statut.

Uchwalenia statutu bądź jego zmiany dokonują sami członkowie na walnym

zgromadzeniu bądź wybrani przedstawiciele na zebraniu przedstawicieli. Natomiast

uchwalanie regulaminu zebrania grupy członkowskiej należy do kompetencji Rady

Nadzorczej, a więc nie do samych członków spółdzielni, ale organu kontrolno -

nadzorczego. Organ kontrolno - nadzorczy spółdzielni nie może w drodze

regulaminu pozbawić członków praw, które przyznaje im statut spółdzielni. Jedynie

statut może określać prawa i obowiązki członków spółdzielni (art. 5 § 1 ust. 5

prawa spółdzielczego). Jeżeli zatem statut przyznaje prawo odwołania

przedstawiciela zebraniu grupy członkowskiej w każdym czasie i bez podania

przyczyny (gdyż nie zawiera w tej mierze żadnych ograniczeń) to prawo to nie

może zostać ograniczone w drodze regulaminu. Dlatego zdaniem Sądu

Apelacyjnego słusznie uznał Sąd I instancji, że postanowienie § 3 ust. 1 regulaminu

6

zebrania grupy członkowskiej sprzeczne jest z art. 2, 5 § 1 ust. 5 i 7, 59 § 1 i § 2

ust. 1 prawa spółdzielczego oraz § 132 i 106 ust. 3 statutu. Przekreślałoby ono

bowiem prawo członka spółdzielni do odwołania w każdym czasie na zebraniu

grupy członkowskiej przedstawiciela na Zebranie Przedstawicieli. Wprowadzenie

zebrań grup członkowskich służy umocnieniu demokracji wewnątrzspółdzielczej i

ma umożliwić reprezentację interesów i obronę członków grupy członkowskiej

wobec innych organów spółdzielni.

Postanowienia regulaminu - zawierające ograniczenia, stwierdzające że

zebranie może obradować i podejmować uchwały jedynie w sprawach objętych

porządkiem obrad podanym członkom do wiadomości, czyni – zdaniem Sądu

Apelacyjnego – jedynie iluzorycznym prawo zebrania grupy członkowskiej do

odwołania w każdym czasie swego przedstawiciela na zebraniu przedstawicieli.

Zebrania grupy członkowskiej zwołuje bowiem zarząd (§ 131 ust. 3 statutu) i to on

decyduje o porządku obrad a więc i o tym czy umieścić w porządku obrad sprawę

odwołania przedstawicieli. Członkowie grupy członkowskiej pozbawieni zostaliby

prawa zamieszczania w porządku obrad oznaczonych spraw (np. odwołania

przedstawicieli), co gwarantuje im § 8 pkt 1 statutu. W praktyce w sytuacji gdy

zarząd spółdzielni nie uwzględni wniosku członków grupy członkowskiej

o wprowadzenie do porządku obrad danej grupy członkowskiej kwestii odwołania

przedstawicieli, przekreśla tym samym możliwość odwołania przez zebranie grupy

członkowskiej swego przedstawiciela w każdym czasie. Wbrew wywodom apelacji

Sąd drugiej instancji potwierdził prawidłowość ustaleń w toku postępowania

pierwszoinstancyjnego, że na zebraniu grupy członkowskiej osiedla „B.” w dniach

31 maja i 15 czerwca 2004 r. miały miejsce jedynie drobne uchybienia, nie mające

wpływu na treść podjętych tam uchwał.

Skargę kasacyjną wniosła pozwana Spółdzielnia, w której zarzuciła

naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:

1.1. art. 2, art. 5 § 1 pkt. 5 i 7, art. 59 § 1 i § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r.

Prawo spółdzielcze (tekst jednolity Dz. U. z 2003 r., nr 188, poz. 1848 ze

zm.) poprzez ich błędną interpretację i przyjęcie, że przepisy te wskazują, iż

wyłącznie materią statutową jest między innymi kwestia określenia sposobu

7

i warunków podejmowania uchwał przez Zebranie Grupy Członkowskiej,

uregulowana w § 3 ust. 1 Regulaminu Zebrania Grup Członkowskich

Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej „J.",

1.2. art. 35 § 5 ustawy z dnia 16 września 1982 r. (tekst jednolity Dz. U. z 2003 r.,

nr 188, poz. 1848 ze zm.) poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy

zgodnie z tym przepisem sposób i warunki podejmowania uchwał przez

organy spółdzielni mogą zostać określone w regulaminach przewidzianych

w statucie spółdzielni.

Wskazując na powyższe pozwana Spółdzielnia wnosiła o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, ewentualnie o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów

postępowania.

Powodowie w złożonej odpowiedzi na skargę kasacyjną wnosili o jej

odrzucenie, ewentualnie oddalenie z zasądzeniem kosztów procesu za instancję

kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygając o charakterze prawnym statutu i przedmiocie jego regulacji

nie można pominąć – jak trafnie wskazały Sądy obu instancji - art. 5 prawa

spółdzielczego. Wymienia on postanowienia, które powinien obligatoryjnie określać

każdy statut (art. 5 § 1 pkt 1 – 8) a nadto stanowi, że statut powinien zawierać

postanowienia, których wprowadzenia wymagają przepisy ustawy oraz może

zawierać inne postanowienia. Statut może zatem konkretyzować i w niezbędnym

zakresie indywidualizować podstawy prawne działalności spółdzielni respektując

bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy. Spółdzielnia prowadzi działalność na

podstawie ustawy – prawo spółdzielcze innych ustaw oraz zarejestrowanego

statutu. Jest to wyraz dążenia prawodawcy aby statut będący najważniejszym

aktem wewnętrznego prawa spółdzielczego był dostosowany do warunków

i potrzeb każdej społeczności spółdzielczej. W myśl art. 5 § 1 pkt 7 pr.

spółdzielczego zasady i tryb wyboru oraz odwoływania członków organów

spółdzielni określa statut spółdzielni. W spółdzielniach o systemie

przedstawicielskim, w których walne zgromadzenia zostały zastąpione przez

8

zebrania przedstawicieli członków - jednym z organów są zebrania grup

członkowskich. Trafnie zatem Sądy obu instancji odwołały się do art. 59 § 2 ustawy

spółdzielczej określającego ustawowy zakres uprawnień tych organów spółdzielni.

Uprawnienia te obejmują wybieranie i odwoływanie przedstawicieli na Zebranie

Przedstawicieli. Jednocześnie ustawa ta przewiduje możliwość określenia

w statucie innych zadań oraz uprawnień zebrań grup członkowskich (art. 59 § 3).

Sformułowanie art. 59 § 2 pkt 1 omawianej ustawy nie pozostawia swobody do

kształtowania uprawnień grup członkowskich co do wybierania i odwoływania

przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli. Natomiast art. 5 § 1 pkt 7 ustawy

przesądza – jak to już wskazano – że postanowienia określające zasady i tryb

wyboru oraz odwoływania członków organów spółdzielni muszą być zamieszczone

w statucie. Ustawa określa zatem sferę stosunków, co do których istnieje

obowiązek regulowania ich w statucie. Statut pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej

w § 132 ust. 1 pkt 1 stwierdza, że do uprawnień zebrania grupy członkowskiej

należy wybieranie i odwoływanie spośród członków danej grupy członkowskiej

przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli. Nie zawiera postanowień określających

procedury odwołania przedstawicieli ani też nie wskazuje przesłanek

warunkujących skorzystanie przez zebranie grupy członkowskiej z prawa odwołania

wybranych przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli. Nadanie uprawnienia do

stanowienia statutu, określane w literaturze przedmiotu jako autonomia statutowa –

niezależnie od innych i o zróżnicowanym charakterze spełnianych funkcji – statut

zmierza do wyeliminowania swobody i dowolności w zakresie organizacji

i funkcjonowania spółdzielni. Stanowi on bezpośrednią podstawę prawną dla

organizacji i sposobu działania spółdzielni oraz jej organów a także kształtuje

i konkretyzuje stosunki między członkami a spółdzielnią a nadto stosunki członków

między sobą.

Jeżeli regulamin ma być prawem dla członków i organów, to musi on

wynikać z delegacji statutowej. Z powyższego wynika, że nie nastąpiło – wbrew

zarzutom skargi kasacyjnej – naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię przytoczonych powyżej przepisów w tym także art. 2 prawa

spółdzielczego. Trafnie także Sądy obu instancji wskazały na różnice między

9

sposobem stanowienia statutu i regulaminu z właściwym podkreśleniem rangi

statutu.

Skarga kasacyjna zarzucając naruszenie art. 35 § 5 prawa spółdzielczego

dowodzi, że ustawodawca pozostawił spółdzielniom wybór aktu prawnego w którym

uregulują kwestie związane z trybem zwoływania posiedzeń jej organów oraz

sposobów i warunków podejmowania uchwał. W myśl powołanego przepisu,

którego wykładnia jest rozstrzygająca o zasadności skargi kasacyjnej, tryb

zwoływania posiedzeń organów spółdzielni w tym także zebrania grup

członkowskich oraz sposób i warunki podejmowania uchwał przez te organy

określa statut lub przewidziane w nim regulaminy tych organów. Takie

przeniesienie w drodze delegacji do uregulowania spraw tam wymienionych

nastąpiło do statutu lub przewidzianego w tym statucie regulaminu właściwego

organu. Ustawa wyraźnie wskazała obszar regulacji statutowej lub regulaminowej

i wykluczyła podział tej materii między statut i regulamin bowiem zakres

przedmiotowy regulacji regulaminowej może stanowić tylko uzupełnienie statutu,

który – jak to trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny – został samodzielnie uchwalony.

Skoro statut pozwanej Spółdzielni rozstrzygnął o wybieraniu i odwoływaniu spośród

członków danej grupy członkowskiej przedstawicieli na Zebranie Przedstawicieli, to

została wyłączona – w świetle powołanego art. 35 § 5 prawa spółdzielczego –

regulacja w regulaminie bowiem kwestia ta została określona przez przepisy

wyższego rzędu. Wprowadzona w § 3 ust. 1 regulaminu regulacja stwierdzająca, że

zebranie grupy członkowskiej może obradować i podejmować uchwały jedynie

w sprawach objętych porządkiem obrad w konfrontacji z odnośnymi

postanowieniami statutu nie czyni tych regulacji w pełni jasnymi i czytelnymi dla

członków Spółdzielni, co uprawnia do stwierdzenia, że równoległe funkcjonowanie

tych przepisów nie zabezpiecza prawidłowego ich rozumienia i stosowania z uwagi

na brak spójności.

Nie można zasadnie negować stanowiska Sądu Apelacyjnego

stwierdzającego, że zakwestionowany przepis regulaminu nie może zmieniać

sytuacji prawnej członka pozwanej Spółdzielni, któremu w myśl § 8 pkt 3 statutu

10

przysługuje prawo do udziału z głosem decydującym w zebraniu grupy

członkowskiej oraz prawo żądania w trybie przewidzianym w statucie zwołania

zebrania Przedstawicieli lub grupy członkowskiej i zamieszczenia w porządku ich

obrad oznaczonych spraw. Stanowiska Sądów obu instancji i znajduje

potwierdzenie – w powołanych przez te Sądy - postanowieniach statutu skarżącej

Spółdzielni, który w § 131 ust. 3 stanowi iż to Zarząd Spółdzielni zwołuje, co

najmniej raz w roku w pierwszym półroczu, zebranie grupy członkowskiej i Zarząd

ustala porządek obrad. Trafnie skarga kasacyjna - z powołaniem się na § 131 ust.

4 statutu – wskazuje, że zebranie grupy członkowskiej może być ponadto zwołane

na żądanie Rady Nadzorczej lub Rady Osiedla. Pozwana Spółdzielnia dowodzi, że

Rada Nadzorcza i Rada Osiedla występując z wnioskiem do Zarządu o zwołanie

zebrania grupy członkowskiej wskazuje w jakim celu ma być ten organ zwołany,

a tym samym wyznacza jego porządek obrad. Ze wskazania celu zwołania organu

skarżąca wysuwa wniosek i to w kategoriach oczywistości, że to wskazanie

wyznacza porządek obrad. Niewątpliwie oznaczenie celu może wskazywać

na ukierunkowanie czynności dla osiągnięcia określonego rezultatu wyrażającego

się w postaci zmaterializowanej, albo też w formie stworzenia określonego stanu

lub sytuacji zapewniającej poprawę warunków życia, czy eliminacji stwierdzonych

wadliwości. Wskazanego celu nie można jednakże utożsamiać z przysługującym

członkowi prawem żądania zamieszczenia w porządku obrad grupy członkowskiej -

jak to stanowi powołany § 8 pkt 3 statutu - oznaczonych spraw. Ponieważ skarga

kasacyjna nie wskazuje trybu i sposobu zrealizowania przez członka spółdzielni

uprawnienia o którym stanowi powołany przepis statutu to, nie zachodzi potrzeba

bliższej motywacji niepodzielonego twierdzenia skargi kasacyjnej, że prawo członka

nie zostało ograniczone a postanowienie § 3 regulaminu ma charakter wyłącznie

porządkowy.

Z powyższego wynika, że skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw

i dlatego podlega oddaleniu (art. 39814

k.p.c.) z zasądzeniem kosztów procesu za

instancję kasacyjną (art. 39821

, 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 zdanie pierwsze

oraz art. 98 § 1 i § 3 k.p.c.).