II CSK 280/06

Sygn. akt II CSK 280/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa M. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 stycznia 2006 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w punktach 1 i 2 (pierwszym

i drugim) w części dotyczącej kwoty 75.000,- (siedemdziesiąt

pięć tysięcy) złotych z tytułu zadośćuczynienia za naruszenie

dóbr osobistych oraz w punkcie 3 (trzecim) i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego,

II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

Uzasadnienie

Powód domagał się od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego kwoty 75.000,-

złotych tytułem zadośćuczynienia za bezprawne naruszenie dóbr osobistych oraz

kwoty 75.000,- złotych tytułem zadośćuczynienia za rozstrój zdrowia w związku z

umieszczaniem go przez administrację Zakładu Karnego w celach, w których

pozostali osadzeni palili tytoń. Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 20 czerwca

2005 r. uwzględnił powództwo w kwocie 2.500,- złotych zadośćuczynienia za

naruszenie dóbr osobistych a w pozostałej części powództwo oddalił. Ustalił, że w

okresie od kwietnia 2002 r. do sierpnia 2003 r. powód odbywał karę pozbawienia

wolności w celach przeznaczonych dla osadzonych palących mimo, że w chwili

przyjęcia do zakładu karnego oświadczył, że jest osobą niepalącą, a następnie

wielokrotnie zgłaszał funkcjonariuszom służby więziennej prośby o przeniesienie do

celi dla osób niepalących. Składał też skargi na piśmie, którym jednak nie

nadawano biegu. Dopiero w sierpniu 2003 r. gdy powód samowolnie i

demonstracyjnie zabrał swoje rzeczy i opuścił zajmowaną celę został przeniesiony

do celi pojedynczej, a następnie do celi dla osób niepalących.

Mając na uwadze rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia

26 listopada 1996 r. w sprawie określenia zasad dopuszczalności używania

wyrobów tytoniowych w obiektach zamkniętych podlegających Ministrowi

Sprawiedliwości (Dz.U. nr 140 poz. 658 ze zm.) wydane na podstawie art. 5 ust. 3

ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania

tytoniu i wyrobów tytoniowych (Dz.U. nr 10 z 1996 r., poz. 55 ze zm.)

Sąd Okręgowy uznał, że zachowanie pozwanego było bezprawne, ponieważ

wymienione przepisy nakazywały umieszczanie osadzonych niepalących

w wydzielonych celach. Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że osadzeni mogli

zgłaszać skargi zarówno na piśmie jak i ustnie przy czym w tym ostatnim przypadku

wychowawca powinien sporządzić protokół i przekazać go dyrektorowi Aresztu.

Zdaniem Sądu Okręgowego, przebywanie wśród osób palących nie wywołało

u powoda trwałego uszczerbku na zdrowiu ani rozstroju zdrowia w postaci

schorzeń fizycznych, natomiast naraziło go na utratę zdrowia i spowodowało

3

dyskomfort psychiczny wynikający z konieczności wdychania dymu tytoniowego

oraz towarzyszące temu subiektywne odczuwanie przez powoda różnych

dolegliwości somatycznych (ból głowy, kaszel, rozdrażnienie) wiązanych przez

niego z faktem długotrwałego przebywania w pomieszczeniach

z zanieczyszczonym powietrzem. W ten sposób doszło do bezprawnego

naruszenia dobra osobistego powoda jakim jest jego zdrowie. Powód miał prawo do

życia w środowisku wolnym od zanieczyszczeń także przebywając w zamkniętym

zakładzie i to tym bardziej, że obowiązujące przepisy wyraźnie określały sposób

realizacji tego prawa przez pozwanego, sam zaś powód poddany reżimowi zakładu

karnego nie miał możliwości uniknięcia niekorzystnego oddziaływania skutków

palenia tytoniu przez współosadzonych ani realnego przeciwstawienia się temu.

Zasądzoną na podstawie art. 448 k.c. kwotę 2.500,- złotych zadośćuczynienia Sąd

Okręgowy uznał za odpowiednią przy uwzględnieniu, że osadzony w zakładzie

karnym powód powinien w większym stopniu aniżeli ma to miejsce w warunkach

wolnościowych znosić uciążliwości związane z przebywaniem w małej i zamkniętej

społeczności, a także, że wskazywane przez niego dolegliwości zostały ocenione

przez biegłego lekarza psychiatrę jako wyolbrzymione.

Powyższy wyrok zaskarżyły obie strony.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 stycznia 2006 r. uwzględnił apelację

pozwanego w wyniku czego zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił powództwo

w całości, natomiast apelację powoda oddalił. Podzielając w całości i przyjmując

za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jak również aprobując co

do zasady pogląd, że niezapewnienie osobie osadzonej w zakładzie karnym

przebywania w środowisku wolnym od dymu tytoniowego może stanowić

naruszenie dobra osobistego tej osoby jakim jest jej zdrowie i życie Sąd Apelacyjny

uznał za zasadny zarzut apelacji pozwanego, że w okresie od kwietnia 2002 r. do

sierpnia 2003 r. nie wpłynęły do administracji Aresztu żadne pisemne uwagi

powoda w kwestii zmiany celi z uwagi na przebywanie z osobami palącymi.

W związku z tym Sąd Apelacyjny uznał, że powód w czasie objętym sporem

akceptował przebywanie w celach wraz z osobami palącymi. Pozostawało to

w sferze swobody jego decyzji i wyłączało prawo do korzystania z ochrony

cywilnej. Mimo stwierdzenia bowiem, że naruszenie dobra osobistego było

4

bezprawne odpowiedzialność naruszającego zostaje wyłączona, gdy występuje

zgoda poszkodowanego. Ponadto, Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód nie

wykazał naruszenia konkretnego dobra osobistego w stopniu zasługującym na

ochronę prawną, a także nie udowodnił aby zaistniały u niego jakiekolwiek

następstwa zdrowotne pozostające w adekwatnym związku przyczynowym

z przebywaniem w celach wraz z osobami palącymi.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił powyższemu wyrokowi naruszenie

przepisów postępowania – art. 231, 233 i 382 k.p.c. oraz naruszenie prawa

materialnego – art. 24 § 1, 448, 444 § 1 i 445 § 1 k.c. i wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 382 § k.p.c. sąd apelacyjny orzeka na podstawie materiału

dowodowego zebranego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji

i w postępowaniu apelacyjnym. W razie gdy samodzielnie nie przeprowadza

dowodów może przyjąć za własny stan faktyczny ustalony przez sąd pierwszej

instancji. Może też przeprowadzić we własnym zakresie postępowanie dowodowe

lub nie prowadząc postępowania dowodowego odmiennie ocenić materiał

dowodowy zebrany w dotychczasowym postępowaniu i ustalić inny stan faktyczny

(por. uchwałę składu 7 sędziów SN z dnia 23 marca 1999 r. III CZP 59/98 mająca

moc zasady prawnej – OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny władny był ustalić, że powód

zgłaszał pozwanemu skargi na umieszczanie go w celach dla osób palących oraz,

że domagał się przeniesienia do celi dla niepalących ale również mógł poczynić w

tym zakresie ustalenia odmienne od przyjętych przez Sąd Okręgowy, nie mógł

jednak uznać za ustalone obydwa wymienione stany faktyczne ponieważ

obejmowały one zdarzenia wzajemnie wykluczające się. Tymczasem

w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny najpierw stwierdził, że w całości podziela

i przyjmuje za własne ustalenia Sądu Okręgowego (nota bene oczywiście błędnie

określone przez Sąd Apelacyjny jako niesporne pomiędzy stronami), a wśród nich

ustalenie, że powód wielokrotnie zgłaszał pracownikiem służby więziennej prośbę

o przeniesienie do celi dla osób niepalących, ale jego ustne prośby nie były

5

spełnione, a licznym skargom pisemnym pracownicy pozwanego nie nadawali

biegu, następnie zaś, z uwagi na brak w aktach osobowych powoda informacji

o zgłaszaniu przedmiotowych uwag uznał, że powód takich uwag nie zgłaszał.

Powyższa sprzeczność wyklucza możliwość rozważania przez Sąd Najwyższy

kwestii zasadności stanowiska Sądu Apelacyjnego co do ewentualnej zgody

powoda na znoszenie umieszczania go w celach dla palących i sama w sobie

czyniła zasadnym zarówno zarzut skargi kasacyjnej co do naruszenia art. 382 k.p.c.

jak i zarzut niewłaściwego zastosowania art. 448 w zw. z art. 24 § 1 k.c.

Niezależnie od tego, nie sposób podzielić sposobu rozumowania Sądu

Apelacyjnego, że jedynie wiarygodnym dowodem miałoby być pismo powoda do

pozwanego, oraz, że o niepodejmowaniu przez powoda działań wyrażających

sprzeciw miałoby zaświadczać okoliczność, iż świadkowie pozwanego nie pamiętali

aby powód zwracał się do nich ustnie o zmianę celi. Również nie można się

zgodzić, że ewentualne niesprzeciwianie się powoda nieprzestrzeganiu przepisów

przez pozwanego oznaczało jego zgodę co miałoby wykluczać odpowiedzialność

pozwanego.

Przede wszystkim, zgoda pokrzywdzonego uchyla bezprawność naruszenia

dobra osobistego nie zaś samo to naruszenie jak to błędnie przyjął Sąd Apelacyjny

wskazując, iż naruszenie może być bezprawne, a mimo to odpowiedzialność

sprawcy może być wyłączona. Ponadto, niezrozumiałe jest stwierdzenie Sądu

Apelacyjnego, że podziela pogląd Sądu Okręgowego, iż powód nie wykazał

naruszenia konkretnego dobra osobistego w stopniu zasługującym na ochronę

prawną. Sąd Okręgowy nie tylko nie wyraził takiego poglądu, ale stwierdził

i obszernie umotywował, że powód doznał naruszenia dobra osobistego jakim jest

jego zdrowie, oraz, że naruszenie to było bezprawne a więc zasługiwało na

ochronę. W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny nie dostrzegł, że Sąd Okręgowy

za nieudowodnione uznał tylko roszczenie powoda o zadośćuczynienie z tytułu

rozstroju zdrowia dochodzone na podstawie art. 445 § 1 w zw. z art. 444 k.c.

Zgoda pokrzywdzonego wyłącza bezprawność zachowania się sprawcy

naruszenia dobra osobistego. Jest aktem woli stanowiącym wyraz świadomości

uprawnionego co do przysługującego mu prawa wypowiedzenia się oraz zamiaru

zamanifestowania na zewnątrz skorzystania z tego prawa. Nie musi się wyrażać

6

przez zachowania dosłowne, może być dorozumiana w tym również przez brak

sprzeciwu. Jednakże o braku sprzeciwu wyrażającego zgodę można mówić tylko

wtedy, gdy istniała okazja do swobodnego wyrażenia sprzeciwu a mimo to

uprawniony w tym zakresie jednoznacznie pozostał bezczynny. Okoliczności

konkretnego stanu faktycznego powinny przesądzać o tym, czy bezczynność

uprawnionego może być poczytana za jego zgodę. Bierne znoszenie stanu

naruszenia dobra osobistego może być podyktowane wielu różnymi przyczynami

(np. niewiedza uprawnionego co do możliwości sprzeciwu, brak umiejętności

zareagowania, obawa przed skutkami wyrażenia sprzeciwu itp.). Bez upewnienia

się o rzeczywistych przyczynach bezczynności uprawnionego oraz ewentualnie

także i powodowanych nim racjach zawodne może się okazać wnioskowanie

o wyrażaniu przez niego zgody na działania niekorzystne. Nie można przy tym

tracić z pola widzenia, że zarówno zgoda jak i wyrażenie sprzeciwu pozostają

w sferze uprawnień poszkodowanego, a nie jego obowiązków w związku z czym

z postawy bezczynnej nie sposób czynić poszkodowanemu zarzutu.

Przedstawione względy dodatkowo uzasadniały zarzut naruszenia

w zaskarżonym wyroku art. 448 w zw. z at. 24 § 1 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie wymienionych przepisów ze skutkiem dla powoda niekorzystnym

w sytuacji, gdy niektóre ustalenia Sądu Apelacyjnego wskazywałyby nie tylko na

bezprawne zachowania się funkcjonariuszy pozwanego ale wręcz na ich winę.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługiwały na uwzględnienie.

Dotyczy to w pierwszym rzędzie art. 231 i 233 k.p.c., których powołanie było

niedopuszczalne w świetle art. 3983

§ 3 k.p.c. Co do art. 444 § 1 i 445 § 1 k.c. to

przepisy te nie znajdowały zastosowania. Sąd pierwszej instancji, opierając się na

opinii biegłego lekarza, ustalił, że powód nie doznał uszczerbku na zdrowiu

w postaci schorzeń fizycznych w rozumieniu art. 444 § 1 k.c. Wprawdzie Sąd

Apelacyjny nie zajął stanowiska w kwestii powstania u powoda przemijającego

rozstroju zdrowia - co skarżący zarzucał w apelacji - ale w skardze kasacyjnej nie

znalazły się podstawy kasacyjne adekwatne do tego rodzaju uchybienia

a ostatecznie zaskarżony wyrok, oddalający apelację powoda odnośnie kwoty

75.00.0,- złotych dochodzonej na podstawie art. 445 § 1 k.c., w tej części

odpowiada prawu. Wymaga bowiem podkreślenia, że powód nie mógłby

7

skutecznie domagać się dwóch zadośćuczynień, tj. na podstawie art. 445 § 1 k.c.

i na podstawie art. 448 k.c. Uszkodzenie ciała i wywołanie rozstroju zdrowia wiąże

się niewątpliwie z negatywnymi przeżyciami natury psychicznej wynikającymi także

z naruszenia poczucia własnej osobistości co jest domeną sfery ochrony dóbr

osobistych. Jednakże w takim przypadku zadośćuczynienie przewidziane w art.

445 § 1 k.c. tę sferę pochłania i wyklucza równoczesne stosowanie art. 448 k.c.

Bezzasadność pozostałych zarzutów nie wpływa na ocenę skargi

kasacyjnej jako usprawiedliwionej odnośnie do żądania zadośćuczynienia za

naruszenie dobra osobistego powoda. W tym też zakresie, na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, natomiast w pozostałej części

skargę kasacyjną oddalił (art. 39814

k.p.c.). Uchylając zaskarżony wyrok w części

dotyczącej należności głównej Sąd Najwyższy uchylił orzeczenie Sądu

Apelacyjnego także odnośnie do kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym zasądzonych od Skarbu Państwa

(pkt 3 zaskarżonego wyroku). Koszty od Skarbu Państwa przysługują

pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu tylko w razie gdy nie ma podstaw do

obciążenia nimi strony przeciwnej (art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z § 21 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat... (-) Dz.U. nr

163, poz. 1348 ze zm.). Na obecnym etapie postępowania nie da się wykluczyć, że

koszty zastępstwa procesowego powoda będą obciążać stronę pozwaną (art. 98

§ 1 k.p.c.), w każdym zaś razie ta kwestia pozostaje obecnie nierozstrzygnięta.

Wobec tego, jak również mając na uwadze, że o kosztach procesu za pierwsze

postępowanie apelacyjne oraz za postępowanie apelacyjne ponowne Sąd

Apelacyjny orzeknie w swoim ponownym orzeczeniu (art. 108 § 1 k.p.c.) Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

k.p.c.