V CSK 330/06

Sygn. akt V CSK 330/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości G.P.

przeciwko D.S. i C.S.

o uznanie umów sprzedaży za bezskuteczne oraz o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 26 kwietnia 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) w części

obejmującej oddalenie powództwa o uznanie za bezskuteczną

umowę sprzedaży z dnia 31 października 2003 r. i o zapłatę

kwoty 70.000 zł oraz orzeczenie o kosztach procesu a także

w punkcie II (drugim) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

W pozwie wniesionym przeciwko C. i D. małżonkom S., Syndyk masy

upadłości G.P., prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą „B.”, domagała

się uznania za bezskuteczną umowy sprzedaży zawartej dnia 1 września 2003 r.

pomiędzy B. i G. małżonkami P. a K.P., dotyczącej nieruchomości o powierzchni

0,0726 ha położonej w W., objętej księgą wieczystą nr [...] Sądu Rejonowego w S.

oraz umowy sprzedaży zawartej dnia 31 października 2003 r., odnośnie do tej

samej nieruchomości, pomiędzy K.P. a małżonkami C. i D.S. Ponadto, domagał się

zasądzenia od pozwanych solidarnie kwoty 70.000,- złotych. Twierdził, że

wyzbywając się własności nieruchomości, bliżej opisanej w pozwie, G.P. działała ze

świadomością pokrzywdzenia swoich wierzycieli, których nie zaspokojone

należności wynosiły w latach 2002-2003 około 410.000,- złotych, zaś na datę

ogłoszenia upadłości przekraczały 600.000,- złotych, natomiast majątek stanowiący

masę upadłości przedstawiał wartość ok. 245.000,- złotych. Powód wskazał, że

K.P. jest synem G.P. i przeciwko niemu działa domniemanie z art. 527 § 3 k.c.,

oraz, że także małżonkowie S., na rzecz których K.P. rozporządził przedmiotową

nieruchomością, wiedzieli o okolicznościach uzasadniających uznanie za

bezskuteczną czynność G.P. Wobec tego, że pozwani małżonkowie S. wyzbyli się

tej nieruchomości, ale osobie kolejnego nabywcy nie można zarzucić świadomości,

że G.P. działała z pokrzywdzeniem wierzycieli, powód domagał się zapłaty przez

pozwanych kwoty 70.000,- zł na podstawie art. 134 ust. 1 Prawa upadłościowego.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 6 października 2005 r. uwzględnił

powództwo w całości. Uznał, że strony umowy sprzedaży z dnia 1 września 2003 r.

miały świadomość działania z pokrzywdzeniem wierzycieli G.P. oraz, że taką

samą świadomość mieli też pozwani małżonkowie S., którzy należą do grona

najbliższej rodziny G.P. i K.P. W związku z tym w świetle art. 527 k.c. w zw. z art.

131 Prawa upadłościowego i naprawczego żądanie ubezskutecznienia umów było

zasadne przy czym, stosowanie do art. 531 § 2 k.c. powód mógł wystąpić z takim

żądaniem bezpośrednio przeciwko drugim nabywcom nieruchomości. W ustalonym

3

stanie faktycznym uzasadnione było - zdaniem Sądu Rejonowego – również

żądanie zasądzenia kwoty 70.000- zł (art. 134 Prawa upadłościowego i

naprawczego). W wyniku uwzględnienia apelacji pozwanych Sąd Okręgowy w W.

zaskarżonym wyrokiem zmienił wyrok Sądu Rejonowego w S. i powództwo

oddalił. Stwierdził, że aczkolwiek art. 531 § 2 k.c. dawał powodowi możliwość

wystąpienia ze skargą pauliańską bezpośrednio przeciwko pozwanym C. i D.

małżonkom S., to jednak nie wyłączał obowiązku wskazania jako pozwanego K.P.

w zakresie żądania uznania za bezskuteczną umowy z dnia 1 września 2003 r.

Zdaniem Sądu Okręgowego, skoro powód nie pozwał K.P. wraz z pozwanymi

małżonkami S. to, wobec braku pełnej legitymacji procesowej biernej, powództwo

dotyczące umowy z dnia 1 września 2003 r. podlega oddaleniu i to tym bardziej,

że uzupełnienie w/w braku zgodnie z art. 195 k.p.c. nie było możliwe

w postępowaniu odwoławczym. Oddalenie powództwa o uznanie za bezskuteczną

umowy z dnia 1 września 2003 r. przesądzało o oddaleniu także pozostałych żądań

powoda, ponieważ nie mogły one być skutecznie dochodzone bez uprzedniego

uznania przez Sąd za bezskuteczną pierwszej umowy sprzedaży.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył powyższy wyrok w części

obejmującej zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji odnośnie do umowy z dnia

31 października 2003 r. Zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 531 § 2 k.c.

w zw. z art. 131 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze oraz naruszenie przepisów postępowania – art. 195 § 1 i 2 k.p.c.

Wskazał, że błędnie Sąd Okręgowy przyjął, iż uwzględnienie powództwa

o ubezskutecznienie umowy z dnia 31 października 2003 r. wymagało uprzedniego

uwzględnienia powództwa o uznanie za bezskuteczną umowy z dnia 1 września

2003 r. oraz, wadliwie uznał, iż w zakresie powództwa dotyczącego umowy z dnia

31 października 2003 r. wymagane było po stronie pozwanej współuczestnictwo

konieczne pozwanych małżonków S. i K.P. Powód wnosił w skardze kasacyjnej o

uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i przekazanie w tym

zakresie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania lub o uchylenie

zaskarżonego wyroku w tej części i jego zmianę przez oddalenie apelacji

pozwanych od wyroku Sądu Rejonowego rozstrzygającego o ubezskutecznieniu

4

umowy z dnia 31 października 2003 r. i zasądzeniu od pozwanych kwoty 70.000,-

złotych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą skargi pauliańskiej jest pozbawienie, wobec występującego ze skargą

wierzyciela, skuteczności określonej czynności prawnej. Odjęcie skuteczności

wyraża się w możności dochodzenia przez wierzyciela zaspokojenia z oznaczonych

przedmiotów majątkowych mimo, że przedmioty te do dłużnika nie należą oraz

znoszenia egzekucji z tych przedmiotów przez osobę mającą aktualnie do nich

prawo. Legitymowanym biernie w sprawie z powództwa wierzyciela nie jest dłużnik

lecz osoba trzecia, z którą dłużnik czynność prawną krzywdzącą wierzyciela

przedsięwziął (art. 531 § 1 k.c.) albo osoba, na rzecz której osoba trzecia

rozporządziła korzyścią majątkową uzyskaną w wyniku czynności prawnej

z dłużnikiem (art. 531 § 2 k.c.). Jednocześnie, uwzględniając, że skarga pauliańska

ma umożliwić zaspokojenie się wierzyciela z przedmiotu, do którego prawo

przysługuje osobie trzeciej lub osobie kolejnej ubezskutecznieniu podlega

ta czynność prawna, w wyniku której prawo do przedmiotu majątkowego

należącego poprzednio do dłużnika (lub podlegającego włączeniu do majątku

dłużnika) nabyła osoba trzecia lub osoba kolejna.

Ubezskutecznienie czynności prawnej obejmującej rozporządzenie przez

osobę trzecią korzyścią majątkową uzyskaną w wyniku krzywdzącej wierzyciela

czynności prawnej z dłużnikiem wymaga wykazania, że dłużnik działał ze

świadomością pokrzywdzenia wierzyciela a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy

zachowaniu należytej staranności mogła wiedzieć (art. 527 k.c.) oraz,

że o powyższych okolicznościach wiedziała osoba, na rzecz której rozporządzenie

nastąpiło (art. 531 § 2 k.c.). Udowodnieniu pierwszej z wymienionych przesłanek

służy skuteczne wytoczenie powództwa przeciwko osobie trzeciej o uznanie

za bezskuteczną wobec powodowego wierzyciela czynności prawnej pomiędzy

dłużnikiem a tą osobą trzecią (art. 531 § 1 k.c.), albo skuteczne przedstawienie

w procesie przeciwko kontrahentowi osoby trzeciej dowodów wskazujących na

działanie dłużnika i osoby trzeciej ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela.

Dla uznania za bezskuteczną wobec wierzyciela występującego ze skargą

5

pauliańską czynności pomiędzy kontrahentem osoby trzeciej rozporządzającej

uzyskaną korzyścią majątkową a tą osobą wymagane jest ponadto wykazanie, że

kontrahent miał pozytywną wiedzą o tego rodzaju świadomości dłużnika i osoby

trzeciej jaką przewiduje art. 527 § 1 k.c.

W rozpoznawanej sprawie powód wystąpił o ubezskutecznienie umowy

pomiędzy dłużnikiem i jego małżonkiem a osobą trzecią oraz o ubezskutecznienie

umowy pomiędzy osobą trzecią i jej kontrahentem. Sąd Okręgowy w zaskarżonym

wyroku trafnie uznał, że żądanie uznania za bezskuteczną pierwszej

z wymienionych umów powinno być skierowane przeciwko osobie trzeciej, tj. K.P.

(art. 531 § 1 k.c.). Nie oznacza to jednak, że oddalenie powództwa dotyczącego

umowy z dnia 1 września 2003 r. z uwagi na niewskazanie K.P., jako pozwanego,

przesądzało o bezzasadności powództwa o uznanie za bezskuteczną umowy z

dnia 31 października 2003 r. zawartej przez K.P. z pozwanymi małżonkami S.

Warunek sine qua non uwzględnienia powództwa dotyczącego umowy z dnia 31

października 2003 r., jakim było wykazanie, że G.P. i K.P. działali w umowie z dnia

1 września 2003 r. w okolicznościach, o których mowa w art. 527 § 1 k.c. nie

musiał być spełniony wyłącznie w drodze uwzględnienia powództwa o uznanie za

bezskuteczną umowy z dnia 1 września 2003 r. Warunek ten podlegał

udowodnieniu niezależnie od faktu nieskutecznego pod względem legitymacji

procesowej biernej wytoczenia przez powoda powództwa o uznanie za

bezskuteczną umowy z dnia 1 września 2003 r. Jedynie w sytuacji gdyby to

powództwo zostało oddalone ze względu na brak przesłanek przewidzianych w art.

527 § 1 k.c. skarga pauliańska dotycząca umowy z dnia 31 października 2003 r.

byłaby również skazana na przegraną; zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. Sąd nie mógłby

w sprawie o ubezskutecznienie umowy z dnia 31 października 2003 r. odmiennie

ocenić kwestii okoliczności uzasadniających uznanie za bezskuteczną umowy

z dnia 1 września 2003 r. Brak pozwania K.P. odnośnie żądania

ubezskutecznienia umowy z dnia 1 września 2003 r. nie tylko nie stał na

przeszkodzie do rozważenia zasadności powództwa dotyczącego umowy z dnia

31 października 2003 r., lecz wręcz skutkował powstaniem takiego stanu, jak

gdyby powództwo o ubezskutecznienie umowy z dnia 1 września 2003 r. w ogóle

nie zostało wytoczone a to, w świetle art. 531 § 2 k.c. z całą wyrazistością

6

unaoczniało potrzebę przesłankowego badania, przy rozważaniu powództwa

dotyczącego umowy z dnia 31 października 2003 r., czy G.P. i K.P. działali

w umowie z dnia 1 września 2003 r. w sposób przewidziany w art. 527 § 1 k.c.

Z przedstawionych względów należało przyznać rację skarżącemu,

że zaskarżony wyrok narusza art. 531 § 2 k.c. w zw. z art. 131 Prawa

upadłościowego i naprawczego.

Zasadny był także zarzut naruszenia art. 195 k.p.c. Wbrew stanowisku Sądu

Okręgowego wymieniony przepis w ogóle nie znajdował w rozpoznawanej sprawie

zastosowania. Dotyczy on współuczestnictwa koniecznego (art. 72 § 2 k.p.c.), które

jest kwalifikowanym rodzajem współuczestnictwa materialnego (art. 72 § 1 pkt 1

k.p.c.) i może wynikać z istoty stosunku prawnego będącego podstawą powództwa

lub przepisu ustawy. Jak to wyżej wskazano powództwo o uznanie za

bezskuteczną umowy z dnia 1 września 2003 r., nie tylko nie musiało być

wytoczone przeciwko K.P. wespół z małżonkami S., ale przeciwko tym ostatnim,

jako nie będącym uczestnikami w/w czynności prawnej, nie mogło być skutecznie

wytoczone. To powództwo, zgodnie z art. 531 § 1 k.c. – dotyczyć mogło tylko K.P.,

który jednocześnie nie mógł być skutecznie pozwany obok małżonków S. o uznanie

za bezskuteczną umowy z dnia 31 października 2003 r. Wypada powtórzyć, że

unormowania w art. 531 § 2 k.c., wyrażające się możnością wystąpienia przez

wierzyciela bezpośrednio przeciwko osobie, na rzecz której nastąpiło

rozporządzenie korzyścią majątkową uzyskaną przez osobę trzecią z czynności z

dłużnikiem, obejmuje żądanie uznania za bezskuteczną czynności

rozporządzającej, tj. czynności pomiędzy osobą trzecią a osobą kolejną, nie zaś

czynności pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią. Legitymowana biernie w takim

przypadku jest wyłącznie osoba kolejna czemu nie stoi na przeszkodzie

okoliczność, że zgodnie z art. 531 § 2 k.c. przy ocenie powództwa skierowanego

bezpośrednio przeciwko tej osobie badaniu podlegają przesłanki uzasadniające

uznanie za bezskuteczną wobec powoda czynności dłużnika z osobą trzecią.

Mając na względzie powyższe Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu

Okręgowego w zaskarżonej części i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi

7

Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.). O kosztach

orzeczono zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c.