I CSK 225/07

Sygn. akt I CSK 225/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Lech Walentynowicz

w sprawie z powództwa M.S.

przeciwko A.M.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 lutego 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 22 lutego 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

M.S. od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 4 lipca 2006 r. oddalającego

powództwo przeciwko A.M. o ustalenie.

Powód był wspólnikiem „A.” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wraz z

pozwanym oraz B.L. Spółka została zawiązana w lutym 1999 r. z kapitałem

zakładowym w wysokości 5.000 zł podzielonym na 100 równych i niepodzielnych

udziałów objętych przez wspólników w sposób następujący: powód 26 udziałów,

pozwany 25 udziałów, B.L. - 49 udziałów. W dniu 17 kwietnia 1999 r. odbyło się

nadzwyczajne zgromadzenie wspólników, na którym podjęto uchwałę o

podwyższeniu kapitału zakładowego do kwoty 1.705.000 zł, przy czym kapitał nadal

dzielił się na 100 udziałów o wartości 17.050 zł każdy. Ilość udziałów posiadanych

przez każdego ze wspólników nie uległa zmianie. Wspólnicy złożyli oświadczenie o

objęciu udziałów. Mimo, że zgromadzenie wspólników nie było protokołowane

przez notariusza, sąd rejestrowy dokonał wpisu podwyższenia kapitału

zakładowego postanowieniem z dnia 20 kwietnia 1999 r.

W dniu 17 marca 2000 r. odbyło się kolejne zgromadzenie wspólników, także

nie protokołowane przez notariusza, na którym podjęto uchwałę o zmianie uchwały

z 17 kwietnia 1999 r. w ten sposób, że powrócono do wartości udziału 50 zł,

natomiast zwiększeniu uległa liczba udziałów. W rejestrze pozostał jednak nadal

wpis, z którego wynikało, że kapitał spółki dzieli się na 100 udziałów o wartości

17.050 zł.

Według twierdzeń powoda w dniu 17 marca 2000 r. została zawarta umowa

sprzedaży podpisana przez wszystkich wspólników, z której wynikało, że powód

nabył od pozwanego 8.840 udziałów o wartości 442.000 zł, a B.L. - 16.600 udziałów

o wartości 853.000 zł. Pozwany zarzucił, że umowa ta odzwierciedlała planowaną

sprzedaż udziałów, data miała być wpisana po zapłacie ceny za udziały, a powód

nie zapłacił umówionej ceny w ogóle.

W dniu 3 kwietnia 2000 r. pozwany wniósł aport w postaci własności

nieruchomości o wartości 1.700.000 zł i on też objął nowe udziały w podwyższonym

3

kapitale zakładowym składając stosowne oświadczenie. Wartość udziału nie uległa

zmianie i wynosiła 50 zł.

Opisane zdarzenia nie znalazły odzwierciedlenia w rejestrze. Zmiana wpisu

nastąpiła dopiero po nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu wspólników w dniu

19 kwietnia 2004 r., na którym wyrażono zgodę na zbycie przez pozwanego na

rzecz B.L. 16.600 udziałów w kapitale zakładowym spółki.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd pierwszej instancji, przyjmując, że

w sprawie chodzi o ustalenie istnienia prawa (art. 189 k.p.c.) uznał brak po stronie

powoda interesu prawnego w domaganiu się takiego ustalenia. Powództwo

o ustalenie powinno zostać wytoczone przeciwko spółce, a przeciwko pozwanemu

powód mógł wystąpić z roszczeniem wywodzonym z umowy z dnia 17 marca

2000 r. Ponadto Sąd przyjął, że pozwany nie mógł sprzedać powodowi udziałów

o wartości 50 zł każdy, skoro z rejestru wynika, iż udziały miały wartość po

17.050 zł każdy.

Oddalając apelację powoda Sąd Apelacyjny przede wszystkim zwrócił

uwagę, że postanowienie sądu rejestrowego z dnia 20 kwietnia 1999 r. było

pozbawione podstaw, gdyż uchwały zgromadzenia wspólników zapadłe w toku

zgromadzenia nieprotokołowanego przez notariusza, nie mogły stanowić takiej

podstawy. Dostosowanie sytuacji spółki „A." do wymagań przewidzianych

w kodeksie spółek handlowych nastąpiło dopiero w dniu 19 kwietnia 2004 r. na

nadzwyczajnym zgromadzeniu wspólników protokołowanym przez notariusza.

Zgodnie z aktualnym wpisem w Krajowym Rejestrze Sądowym „A.” Spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością dysponuje kapitałem zakładowym w wysokości

1.705.000 zł, obejmującym aport w wysokości 1.700.000 zł. Kapitał ten jest objęty

przez wspólników w sposób następujący: powód - 26 udziałów o łącznej wartości

1.300 zł, pozwany - 17365 udziałów o wartości 868.250 zł, B.L. - 16.709 udziałów o

wartości 835.450 zł. Wpis jest zgodny z uchwałą wspólników podjętą w dniu 19

kwietnia 2004 r., a jego wzruszenie byłoby możliwe jedynie w drodze uzyskania

wyroku uchylającego uchwały stanowiące podstawę wpisu (art. 254 k.s.h.).

Wytoczone przez powoda powództwo o ustalenie stanowi próbę obejścia

bezwzględnie obowiązujących przepisów art. 250 - 252 k.s.h. Przedkładane zaś

przez powoda dokumenty pochodzące z okresu obowiązywania kodeksu

4

handlowego i dotyczące okresu sprzed zmiany umowy spółki i wpisu do KRS jest

bezprzedmiotowe, gdyż dokumenty te mają jedynie charakter archiwalny.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na obu podstawach kasacyjnych

i zawiera zarzuty:

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego: art. 2, 21 ust. 1 i 2, art.

64 ust. 1-3 Konstytucji RP; art. 246 § 3, art. 249 § 1, art. 254 § 1 i 4 k.s.h.; art. 189

k.p.c.; art. 623 § 1 i 2 w związku z art. 613 § 1 k.s.h.; art. 254 § 5, art. 255 § 2, art.

256, art. 173 § 3 i 4 w związku z art. 254 § 6 k.h. i w związku z art. 612 in fine, art.

613 § 1 i 2, art. 619 i 620 § 1 k.s.h.; art. 155 § 1 k.c. w związku z art. 180 k.s.h. i art.

555 k.c. w związku z art. 620 § 1 k.s.h. oraz art. 612 in fine oraz art. 613 § 1 i 2

k.s.h. oraz w związku z art. 2 k.s.h.; art. 103 § 1 k.c. w związku z art. 104 zdanie

drugie k.c. i w związku z art. 2 i art. 1 § 1 k.s.h. W ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania wskazuje się: art. 385 k.p.c. w związku z art. 189 k.p.c.;

art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 255 §

2 k.h. i w związku z art. 104 zdanie drugie i art. 103 § 1 k.c. w związku z art. 173 §

4, art. 254 § 6 oraz art. 180 k.h., a także w związku z art. 535 § 1 i art. 555 k.c.

Wskazuje się także na nie rozpoznanie przez Sąd drugiej instancji istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z ustalonym porządkiem w pierwszej kolejności należy odnieść się

do zarzutów sformułowanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, a przede

wszystkim do zarzutu nierozpoznania przez Sąd drugiej instancji istoty sprawy.

Zdaniem skarżącego jego żądanie nie było oparte jedynie na art. 189 k.p.c.,

ale także na przepisach art. 254 § 5 i art. 255 § 2 oraz art. 256 k.h., jak również na

art. 155 § 1 k.c. w związku z art. 180 k.h. i art. 535 i 555 k.c. Skarżący nie precyzuje

bliżej, jakie roszczenie i przeciwko komu wywodzi z powołanych przepisów. Jeżeli

bowiem uważa, że naruszone zostało jego prawo pierwszeństwa objęcia

podwyższonego kapitału (art. 255 § 2 k.h.) to związane z tym roszczenie powinien

kierować do spółki, gdyż wezwanie do wykonania prawa pierwszeństwa kieruje do

wspólników zarząd spółki. Z art. 254 § 5 i art. 256 k.h. nie wynikają zaś żadne

roszczenia. Jeżeli natomiast swoje roszczenia powód wywodzi z przepisów

dotyczących umowy sprzedaży, to mogą to być kierowane do drugiej strony

roszczenia o wykonanie umowy lub o odszkodowanie z tytułu nie wykonania lub

5

nienależytego wykonania zobowiązania. Takie żądania nie zostały zaś

sformułowane. W tej sytuacji nie sposób uznać zarzutu nie rozpoznania istoty

sprawy przez Sąd pierwszej instancji, a raczej zarzutu nie uwzględnienia tego przez

Sąd drugiej instancji za uzasadniony.

Co do pozostałych zarzutów sformułowanych w ramach podstawy

naruszenia przepisów postępowania, także nie znajdują one uzasadnionych

podstaw, przy czym wynika to z oceny zarzutów sformułowanych w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej. Do tych kwestii Sąd Najwyższy odniesie się

w dalszej części swoich wywodów.

Mnogość zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej w ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego czyni niemożliwym ustosunkowanie się do każdego

z nich z osobna, zwłaszcza że zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego

sprowadzają się do określonych problemów. Po pierwsze, powód skutecznie nabył

w wyniku umowy zawartej w dniu 17 marca 2000 r. 8.840 udziałów wartości 50 zł

każdy w spółce „A." i objął te udziały potwierdzając oświadczenie złożone przez

inną osobę bez umocowania. Po drugie, wpis w rejestrze handlowym dokonany w

dniu 20 kwietnia 1999 r. na podstawie uchwał zapadłych na zgromadzeniu

wspólników nieprotokołowanym przez notariusza po upływie pięciu lat został

sanowany zgodnie z art. 173 § 4 w związku z art. 253 § 6 k.h. Po trzecie, zmiany

dokonane uchwałą wspólników z dnia 19 kwietnia 2004 r. pozostają bez wpływu na

sytuację prawną powoda, w szczególności nie mogą naruszać jego praw nabytych.

Odnosząc się do tych problemów należy zauważyć, co następuje:

Co do umowy zawartej, zgodnie z twierdzeniami powoda, w dniu 17 marca

2000 r. i przenoszącej na niego 8.840 udziałów o wartości 50 zł każdy, to została

ona zawarta w okresie, kiedy z treści wpisu w rejestrze handlowym dokonanym

w dniu 20 kwietnia 1999 r. wynikało, że kapitał zakładowy Spółki „A." wynosi

1.705.000 zł i dzieli się na 100 równych i niepodzielnych udziałów po 17.050 zł

każdy. Wobec tego, że - zgodnie z art. 254 § 5 k.h. obowiązującym w dacie

zawarcia umowy i powoływanym przez powoda w skardze kasacyjnej - przed

zarejestrowaniem zmiana umowy spółki nie ma skutków prawnych, umowa zawarta

w dniu 17 marca 2000 r. nie mogła wywołać skutku w postaci nabycia przez

powoda 8.840 udziałów, gdyż zwiększenie ilości udziałów z jednoczesnym

6

obniżeniem wartości każdego z nich, dokonane uchwałą pojętą w dniu 17 marca

2000 r., nie wywołało skutków prawnych. Warto zauważyć, że sąd odmówił zmiany

wpisu w rejestrze handlowym, gdyż uchwała podjęta została na zgromadzeniu

wspólników, które nie było protokołowane przez notariusza. Powód nie mógł zatem

na podstawie wskazanej umowy nabyć udziałów w spółce.

Powyższe stwierdzenie czyni oczywistym wniosek, że zarzuty dotyczące

naruszenia przepisów kodeksu handlowego powołanych w skardze kasacyjnej,

a także przepisów kodeksu cywilnego dotyczących możliwości potwierdzenia

oświadczenia o objęciu udziałów złożone przez osobę nie mającą pełnomocnictwa

do jego złożenia w imieniu powoda, są bezzasadne.

Nie znajdują uzasadnionych podstaw także te zarzuty, które odnoszą się do

nieuwzględnienia przez Sąd drugiej instancji treści art. 173 § 4 w związku z art. 253

§ 6 k.h. Z przepisów tych wynika, że po upływie pięciu lat od dokonania wpisu do

rejestru z naruszeniem prawa, nie jest możliwe jego wzruszenie. Skarżący odnosi

to do wpisu dokonanego przez sąd rejestrowy w dniu 20 kwietnia 1999 r., z którego

wynika, że powodowi przysługuje 26 udziałów o wartości 17.050 zł każdy. Nie

można z takiego wpisu wywodzić, że powodowi przysługują udziały o określonej

wartości i jeżeli wartość jednego udziału została uchwałą wspólników obniżona, to

powodowi nadal przysługują udziały o określonej łącznej wartości, a nie ilość

udziałów wynikająca z wpisu do rejestru. Nieuwzględnienie przez Sądy orzekające

takiego „przerachowania” ilości przysługujących powodowi udziałów nie narusza

prawa. Z wpisu dokonanego w dniu 20 kwietnia 1999 r. wynika bowiem, że

powodowi przysługuje 26 udziałów w Spółce „A." (tak też wynika z wpisu do KRS

dokonanego na podstawie uchwały podjętej w dniu 19 kwietnia 2004 r.).

Nie znajdują także podstaw te wszystkie zarzuty, które odnoszą się do zmian

dokonanych uchwałą wspólników podjętą na zgromadzeniu wspólników w dniu

19 kwietnia 2004 r. Dopiero w tym dniu w sposób skuteczny doprowadzono do

obniżenia wartości udziału do 50 zł i zwiększenia w związku z tym liczby udziałów.

Jeżeli uchwała ta podjęta została z naruszeniem przepisów kodeksu spółek

handlowych, powodowi służyły środki wzruszenia takiej uchwały przewidziane

w tym akcie prawnym. Z art. 252 § 1 zdanie drugie k.s.h. wynika przy tym wyraźnie,

7

że wyłączone jest stosowanie art. 189 k.p.c. Powództwo oparte na tej podstawie

prawnej powinno ulec oddaleniu, co zresztą nastąpiło w niniejszej sprawie.

Jak wynika z powyższego wywodu w rozpoznawanej sprawie nie nastąpiło

naruszenie przepisów prawa materialnego ani przepisów postępowania. Z tych

względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).