IV CSK 193/07

Sygn. akt IV CSK 193/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa BANK […]SA

przeciwko W.R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 3 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 października 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Bank wniósł o zasądzenie od W.R. 5 519 100 zł z ustawowymi odsetkami, z

zastrzeżeniem, że pozwana ma prawo powoływać się w postępowaniu

egzekucyjnym na ograniczenie jej odpowiedzialności do obciążonej hipoteką

kaucyjną nieruchomości położonej w J. i L., dla której prowadzona jest księga

wieczysta KW nr [...]. W uzasadnieniu pozwu wyjaśnił, że w dniu 11 kwietnia 2001

r. udzielił kredytu obrotowego indeksowanego spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością „S.”. Dla zabezpieczenia spłaty kredytu na wskazanej

nieruchomości, stanowiącej własność pozwanej, została ustanowiona hipoteka

kaucyjna. Kredyt nie został spłacony.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 1 czerwca 2005 r. uwzględnił powództwo.

Sąd ten ustalił, że w dniu 11 kwietnia 2001 r. strona powodowa zawarła ze

spółką „S." wymienioną w pozwie umowę kredytową. Ustanowienie hipoteki

kaucyjnej do najwyższej sumy 8.000.000,00 zł na wskazanej nieruchomości na

rzecz strony powodowej dla zabezpieczenia spłaty kredytu udzielonego spółce „S.”

nastąpiło w dniu zawarcia umowy kredytowej. Przy ustanowieniu hipoteki w imieniu

pozwanej działał jej zięć, R.P., na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa w

formie aktu notarialnego. Pełnomocnictwo to umocowywało go, między innymi, do

zbycia i obciążenia spornej nieruchomości.

Zarzut pozwanej, że ustanowienie hipoteki było nieważne, gdyż nie istniała

causa (przyczyna) jej ustanowienia, Sąd Okręgowy uznał za bezzasadny. Sąd ten

nie uwzględnił również zarzutów pozwanej godzących w pełnomocnictwo. Ponadto

w ocenie Sądu Okręgowego nie było prawdą, że pozwana o ustanowieniu hipoteki

dowiedziała się dopiero z wezwania banku, osobiście bowiem podpisała odbiór

zawiadomienia o wpisie hipoteki do księgi wieczystej. Co do wysokości

zasądzonego roszczenia Sąd Okręgowy zaznaczył, że był związany w tym zakresie

uznaniem powództwa. Uznanie nastąpiło po wymianie przez strony wyjaśnień

dotyczących rozbieżności w zakresie przeliczenia zadłużenia.

W apelacji pozwana zarzuciła Sądowi Okręgowemu, między innymi,

naruszenie art. 156 w związku z art. 245 k.c. przez uznanie, że ustanowienie

3

hipoteki na nieruchomości pozwanej było ważne, choć nie istniała prawidłowa

causa jej ustanowienia.

Wyrokiem z dnia 27 października 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w ten tylko sposób, że obniżył zasądzoną kwotę do 5 183 920,26 zł;

poza tym apelację pozwanej oddalił. Zarzut naruszenia art. 156 w związku z art.

245 k.c. uznał za nietrafny.

W skardze kasacyjnej pozwana podtrzymała podnoszony w apelacji zarzut

naruszenie art. 156 w związku z art. 245 § 1 k.c. Podnosząc ten zarzut podkreśliła,

że pomiędzy nią a stroną powodową, ani pomiędzy nią a spółką „S.”, nie istniał

stosunek prawny, który mógłby być przyczyną ustanowienia przez nią spornej

hipoteki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym (art. 244 § 1 k.c.), a zgodnie

z art. 245 § 1 k.c., z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do

ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego stosuje się odpowiednio przepisy

o przeniesieniu własności. Przeniesienie własności normują, między innymi, art.

155 i 156 k.c. Według art. 155 § 1 k.c., umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub

inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości

oznaczonej przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi

inaczej albo że strony inaczej postanowiły, w myśl zaś art. 156 k.c., jeżeli zawarcie

umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego

z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności, z zapisu,

z bezpodstawnego wzbogacenia lub z innego zdarzenia, ważność umowy

przenoszącej własność zależy od istnienia tego zobowiązania.

W przypadku umowy sprzedaży lub innej umowy wzajemnej zobowiązującej

do przeniesienia własności rzeczy przysporzenie korzyści drugiej stronie przez

zaciągnięcie wobec niej tego zobowiązania następuje ze względu na uzyskanie

roszczenia o wzajemne świadczenie. Przysporzenie zaś korzyści obdarowanemu

przez zobowiązanie się darczyńcy do przeniesienia na obdarowanego własności

rzeczy stanowi akt szczodrobliwości. Już dawno w literaturze przedmiotu zwrócono

trafnie uwagę na bezprzedmiotowość rozpatrywania jako odrębnej przesłanki

4

ważności umów zobowiązujących do przeniesienia własności oraz umów

zobowiązujących do przeniesienia wierzytelności (art. 510 § 1 k.c.) istnienia

przyczyny wynikającego z nich przysporzenia (zob. też wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 143).

Przyczyna (causa) przysporzenia, które jest skutkiem tych umów, wynika zawsze

z ich treści. Jeżeli więc dana umowa zobowiązująca do przeniesienia własności

rzeczy jest ważna, istnieje tym samym także określona jej treścią przyczyna

wynikającego z niej przysporzenia. W konsekwencji odrębne w stosunku do

przesłanek dotyczących treści tej umowy badanie przyczyny wynikającego z niej

przysporzenia byłoby pozbawione doniosłości.

Podobnie bezprzedmiotowe byłoby oddzielne badanie przyczyny

przysporzenia w stosunku do umów sprzedaży, zmiany, darowizny lub innych

umów zobowiązujących do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości

oznaczonej, które na podstawie art. 155 § 1 k.c. jednocześnie przenoszą własność

na nabywcę, tj. tzw. umów zobowiązująco - rozporządzających. Przysporzenie

w postaci uzyskania własności rzeczy ma tu swą przyczynę – analogicznie jak

przysporzenie w postaci nabycia wierzytelności na zasadzie art. 510 § 1 k.c. –

w umowie zobowiązująco – rozporządzającej. Jeżeli więc ta umowa jest ważna,

istnieje także przyczyna przysporzenia w postaci skutku rozporządzającego

(nabycia własności lub wierzytelności – por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 stycznia 2004 r., V CK 97/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 34). Przewidziane w art.

155 § 1 k.c. rozwiązanie jest dostosowane do okoliczności obrotu prawem

własności. Nabycie bowiem własności rzeczy pod tytułem szczególnym łączy się

z reguły z umową sprzedaży, zamiany, darowizny lub inną umową zobowiązującą

do przeniesienia własności rzeczy, wolą zaś stron tych umów jest też zazwyczaj

przeniesienie własności rzeczy na nabywcę.

W zakresie przeniesienia własności rzeczy oraz przelewu wierzytelności

zagadnienie przyczyny przysporzenia jako przesłanki ważności czynności prawnej

przysparzającej nabiera doniosłości tylko w odniesieniu do czysto rozporządzającej

umowy przeniesienia własności rzeczy (art. 156 k.c.) oraz czysto rozporządzającej

umowy przelewu wierzytelności (art. 510 § 2 k.c.). Zgodnie z art. 156 k.c.

czysto rozporządzająca umowa przeniesienia własności zawarta w wykonaniu

5

określonego zobowiązania do przeniesienia własności, podobnie jak, zgodnie z art.

510 § 2 k.c., czysto rozporządzająca umowa przelewu wierzytelności zawarta

w wykonaniu określonego zobowiązania do przeniesienia wierzytelności, stanowi

czynność prawną kauzalną. Jej ważność zależy od istnienia tego zobowiązania.

Użycie w art. 156 k.c. zwrotu warunkowego („jeżeli zawarcie umowy przenoszącej

własność następuje w wykonaniu zobowiązania), zrodziło pytanie, czy czysto

rozporządzająca umowa przeniesienia własności może być zawarta tylko causa

solvendi, czy też może mieć również inną przyczynę. W piśmiennictwie wyjaśniono,

że użycie w art. 156 k.c. wspomnianego zwrotu najlepiej wyjaśnia chęć

podkreślenie, że przepis ten dotyczy jedynie umów czysto rozporządzających.

Nie jest jednak wykluczona przez ten przepis możliwość zawarcia czysto

rozporządzającej umowy przeniesienia własności także z innej przyczyny

niż wskazana w art. 156 k.c. Możliwość ta dotyczy jednak wyłącznie przeniesienia

własności rzeczy ruchomych; własność tych rzeczy może być przeniesiona nie tylko

causa solvendi, ale także - w pewnych, rzadkich sytuacjach - causa obligandi.

Podobne odstępstwa są możliwe również w stosunku do przewidzianego w art. 510

§ 2 k.c. unormowania przelewu wierzytelności dokonywanego causa solvendi

(w przypadkach przelewu w miejsce wykonania i w celu zapłaty – co do tych

rodzajów przelewu zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2006 r.,

V CSK 253/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 141).

Zawierana w praktyce w kształcie odpowiadającym wymaganiom ustawy

o księgach wieczystych i hipotece umowa o ustanowienie hipoteki jest czynnością

prawną wyłącznie rozporządzającą. Jej treść wyraża jedynie wolę ustanowienia

określonej hipoteki - obciążenia nią oznaczonej nieruchomości (prawa

podlegającego obciążeniu hipoteką). Nie można natomiast w jej treści dostrzec

wyrazu woli zobowiązania się do ustanowienia hipoteki. Treść zawieranej

w praktyce w kształcie odpowiadającym wymaganiom ustawy o księgach

wieczystych i hipotece umowy o ustanowienie hipoteki nie wyraża także woli

zaciągnięcia przez wierzyciela zabezpieczanej wierzytelności zobowiązania do

świadczenia, które mogłoby być – analogicznie jak w przypadku umów

zobowiązujących do przeniesienia własności wywierających jednocześnie skutek

rozporządzający – odwzajemnieniem się za uzyskanie przysporzenia w postaci

6

nabycia hipoteki. Zarazem nie sposób w umowie o ustanowienie hipoteki dostrzec

wyrazu woli właściciela nieruchomości ujmowania ustanowienia hipoteki jako aktu

szczodrobliwości, który pozwalałby zakwalifikować tę umowę jako czynność prawną

pod tytułem darmym (nieodpłatną). W szczególności trafnie Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 5 maja 1993 r., III CZP 52/93 (OSNC 1993, nr 12, poz. 218)

wykluczył kwalifikowanie umowy o ustanowienie hipoteki na rzecz banku jako

czynności prawnej nieodpłatnej w rozumieniu art. 6 ust. 1 u.kw.h., normującego

rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych. Charakter nabywanego przez

wierzyciela hipotecznego przysporzenia w postaci możliwości zaspokojenia się

z obciążonej hipoteką nieruchomości w granicach niezapłaconej wierzytelności,

dostosowanie kształtu prawnego tego przysporzenia do pełnionej w obrocie przez

hipotekę funkcji zabezpieczającej, a zwłaszcza wynikające z art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

wstąpienie nie będącego dłużnikiem osobistym właściciela obciążonej hipoteką

nieruchomości w granicach, w jakich nastąpiło zaspokojenie wierzyciela

hipotecznego, w jego prawa, nie pozwalają traktować umowy o ustanowienie

hipoteki na równi z przeniesieniem własności nieruchomości w wyniku darowizny,

które art. 6 ust. 1 u.kw.h. ma przede wszystkim na względzie, a ujmując rzecz

ogólniej: przemawiają za nieadekwatnością podziału na czynności prawne odpłatne

i nieodpłatne w stosunku do umowy o ustanowienie hipoteki, w sensie niemożności

stosowania do tej umowy przepisów o czynnościach prawnych nieodpłatnych

i podlegania jej w konsekwencji jedynie przepisom o czynnościach prawnych

odpłatnych.

Niekiedy zdarza się tylko, że umowa o ustanowienie hipoteki poprzedzana

jest zobowiązaniem się do ustanowienia hipoteki przez właściciela nieruchomości

wobec wierzyciela mającej podlegać zabezpieczeniu wierzytelności lub wobec

dłużnika osobistego. Zobowiązanie to następuje często bez zachowania formy

wymaganej do ustanowienia hipoteki. Czasem zobowiązanie właściciela

nieruchomości do ustanowienia hipoteki wynika też z ustawy (zob. np. art. 9 ust. 2

ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz.U.

nr 149, poz. 703 ze zm.). Z omawianym zobowiązaniem się właściciela

do ustanowienia hipoteki nie łączy się zobowiązanie wobec niego drugiej strony,

wzajemne ani jakiekolwiek inne. Nie sposób też z braku wspomnianego

7

zobowiązania drugiej strony wywieść wniosek o zamiarze właściciela

nieruchomości ustanowienia w rozpatrywanym przypadku hipoteki causa donadi.

Jak trafnie zauważono w piśmiennictwie, takie regulacje dotyczące darowizny, jak

możliwość jej odwołania z powodu rażącej niewdzięczności (art. 898 k.c.),

podważałaby wartość hipoteki.

W razie unormowania pewnych kwestii przez nakazanie stosowania do nich

odpowiednio określonej regulacji dotyczącej innych zagadnień, możliwe są trzy

sytuacje.

Niektóre przepisy tej regulacji mogą być stosowane bez potrzeby

jakiejkolwiek modyfikacji (gdy kwestie nimi regulowane i zagadnienia, do których

one stosują się na zasadzie odesłania, nie różnią się).

Część przepisów tej regulacji może być stosowana po dokonaniu modyfikacji

uwzględniającej różnice między kwestiami nimi normowanymi a zagadnieniami, do

których one stosują się na zasadzie odesłania.

Wreszcie określone przepisy tej regulacji nie mogą być w ogóle stosowane

(gdy kwestie nimi regulowane i zagadnienia, do których one stosują się na zasadzie

odesłania, różnią się w sposób zasadniczy.

Wobec wskazanej wyżej niemożności dostrzeżenia w umowie o ustanowienie

hipoteki woli właściciela nieruchomości zobowiązania się do ustanowienia hipoteki

zastosowanie na zasadzie odesłania zawartego w art. art. 245 § 1 k.c. do

ustanowienia hipoteki przyjętej w art. 155 § 1 k.c. konstrukcji umowy o podwójnym

skutku, zobowiązująco – rozporządzającym, jest, wbrew wyrażanym niekiedy

poglądom, nie tylko zbędne, ale i niemożliwe.

Podobnie nie można na zasadzie odesłania zawartego w art. art. 245 § 1 k.c.

wywieść z art. 156 k.c. w odniesieniu do umowy o ustanowienie hipoteki, będącej

czynnością prawną wyłącznie rozporządzającą, że analogicznie, jak czysto

rozporządzająca umowa przeniesienia własności nieruchomości, musi ona być

zawsze zawarta causa solvendi, tj. w wykonaniu określonego zobowiązania do

ustanowienia hipoteki. Jak wyżej wyjaśniono, okoliczności, w jakich dochodzi do

ustanowienia hipoteki, różnią się w istotny sposób od okoliczności obrotu prawem

własności. W praktyce umowa o ustanowienie hipoteki rzadko poprzedzana jest

8

zobowiązaniem się właściciela nieruchomości do ustanowienia hipoteki. Jeżeli zaś

już do takiego zobowiązania się właściciela nieruchomości dochodzi, to różni się

ono zasadniczo od wynikających z umowy zobowiązań do przeniesienia własności

nieruchomości, objętych hipoteza art. 156 k.c. W każdym razie zobowiązaniu temu

nie odpowiada zobowiązanie wierzyciela mającej podlegać zabezpieczeniu

wierzytelności, które mogłoby usprawiedliwiać uzyskanie przysporzenia w postaci

hipoteki, ani też nie można wnosić, że zobowiązanie właściciela nieruchomości jest

wyrazem zamiaru ustanowienia hipoteki causa donandi. Gdyby mimo wskazanych

różnic między okolicznościami, w jakich dochodzi do ustanowienia hipoteki,

a okolicznościami obrotu prawem własności, przyjąć na podstawie art. 156

w związku z art. 245 § 1 k.c., że umowa o ustanowienie hipoteki, tak jak czysto

rozporządzająca umowa przeniesienia własności nieruchomości, musi być zawsze

zawarta causa solvendi, większość spotykanych w praktyce umów o ustanowienie

hipoteki musiałaby być uznana za czynności prawne bezwzględnie nieważne, i tym

samym hipoteka utraciłaby praktyczne znaczenie jako środek zabezpieczenia

kredytu.

Nie ma także podstaw do uzależnienia ważności umowy o ustanowienie

hipoteki, wzorem niektórych przypadków czysto rozporządzającej umowy

przeniesienia własności ruchomości lub czysto rozporządzającej umowy przelewu

wierzytelności, od innej przyczyny niż wskazana w art. 156 k.c.

Należy podzielić pogląd, że wprowadzenie w odniesieniu do umowy

o ustanowienie hipoteki jako odrębnej przesłanki ważności przyczyny

przysporzenia jest równie bezzasadne jak w stosunku do umów zobowiązujących

do przeniesienia własności lub umów zobowiązujących do przeniesienia własności

wywierających jednocześnie skutek rozporządzający albo umów zobowiązujących

do przelewu wierzytelności (także takich, które wywierają jednocześnie skutek

rozporządzający) - czy w ogóle w stosunku do zdecydowanej większości czynności

prawnych zobowiązujących (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września

2004 r., IV CK 712/03). Jeżeli treść umowy o ustanowienie hipoteki odpowiada

wymaganiom ustawy o księgach wieczystych i hipotece, to - podobnie jak

w przypadku umowy poręczenia o treści zgodnej z ustawą - nie istnieje potrzeba

odrębnego badania przyczyny wynikającego z tej umowy przysporzenia w celu

9

ustalenia jej ważności. Nie ma zatem podstaw do kwestionowania ważności

ustanowienia hipoteki dlatego, że umowa o ustanowienie hipoteki nie została

poprzedzona nawiązaniem stosunków prawnych między właścicielem

nieruchomości a wierzycielem hipotecznym, określających przyczynę wynikającego

z tej umowy przysporzenia.

Jedynie w tych, w praktyce rzadkich przypadkach, w których ustanowienie

hipoteki następuje w wykonaniu wynikającego z ustawy lub umowy zobowiązania

do ustanowienia hipoteki (oświadczenie właściciela nieruchomości zaciągającego

to zobowiązanie powinno być pod rygorem nieważności złożone w formie aktu

notarialnego – por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2000 r., V CKN 30/00,

OSNC 2001, nr 9, poz. 125), umowa o ustanowienie hipoteki zawierana jest causa

solvendi. Sytuacja ta przypomina zawarcie umowy sprzedaży o treści przyrzeczonej

w umowie przedwstępnej. Umowa ta mogłaby być ważnie zawarta nie tylko

w wykonaniu umowy przedwstępnej, nie ma też potrzeby odrębnego badania jako

przesłanki jej ważności przyczyny wynikającego z niej przysporzenia.

Ze względu na bezzasadność przytoczonych podstaw kasacyjnych Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39814

oddalił skargę kasacyjną.