IV CSK 209/07

Sygn. akt IV CSK 209/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z powództwa M.J.

przeciwko Bankowi […]SA.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 11 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 7 grudnia 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną; zasądza od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka M.J. domagała się uzgodnienia treści księgi wieczystej Kw nr [...] w

rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości poprzez wykreślenie w dziale IV tej

księgi hipoteki zwykłej, obejmującej kwotę 1.025.000 zł i ustanowionej na rzecz

pozwanego – Banku S.A.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Sąd ten ustalił, że w 1997 r. jako

właściciel nieruchomości wpisane było Przedsiębiorstwo W. – Spółka z o.o., na

wniosek którego (z dnia 27 września 2000 r.) wpisano w księdze wieczystej

hipotekę zwykłą na rzecz Banku S.A., w kwocie 1.025.000 zł; wpis ten odpowiadał

treści oświadczenia banku z dnia 25 września 2000 r. O wpisie powiadomiony

został wnioskodawca (właściciel nieruchomości) i Bank, a wpis uprawomocnił się.

W dniu 14 lutego 2002 r. jako właścicielkę nieruchomości wpisano powódkę na

podstawie umowy przenoszącej własność w celu zwolnienia się z długu. W dniu 20

sierpnia 2002 r. (w tzw. aneksie) zmieniono treść umowy kredytowej z dnia 25

września 2000 r. w zakresie dotyczącym odsetek. Umowa kredytowa łączyła

poprzedniego właściciela nieruchomości (Przedsiębiorstwo W. – Spółkę z o.o.) oraz

pozwany Bank; hipoteka umowna służyła zabezpieczeniu wierzytelności kredytowej

wynikającej z tej umowy kredytowej.

W ocenie Sądu Rejonowego, w chwili dokonywania wpisu w dniu

28 września 2000 r. art. 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe

(Dz.U. z 1999 r., nr 40, poz. 399) nie wymagał oświadczenia właściciela

nieruchomości w formie aktu notarialnego, jeżeli wpis dokonany został na

podstawie dokumentu wydanego w trybie art. 95 prawa bankowego z 1997 r.

Dokument taki (oświadczenie Banku) został złożony i stwierdzał udzielenie kredytu,

zasady oprocentowania, warunki spłaty, opatrzono go pieczęcią Banku oraz

podpisany został przez osoby upoważnione do składania oświadczeń woli w jego

imieniu. Przy wystawieniu takiego dokumentu bank nie musiał powoływać się na

przepis art. 95 prawa bankowego. W stanie prawnym ukształtowanym ustawą

z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o BGG i innych niektórych ustaw (Dz.U.

z 1999 r., nr 40, poz. 399) przepis art. 95 prawa bankowego unormował jedynie

samą podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej, a nie cały tryb jej ustanowienia.

3

Podstawą wpisu hipoteki było oświadczenie Banku, a nie sam wniosek dłużnika

o taki wpis. Treść dokonanego przez Sąd wpisu odpowiada treści tego

oświadczenia Banku.

Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd Okręgowy oddalił apelację powódki.

Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy. Obszerne

uzasadnienie rozstrzygnięcia poświęcone zostało kwestii skutecznego

ustanowienia hipoteki zwykłej na nieruchomości poprzednika prawnego powódki

(na podstawie przepisów obowiązujących w czasie dokonywania wpisu) oraz

zgodności treści wpisu z treścią złożonego wniosku o wpis. Sąd Rejonowy

zaznaczył rozbieżność stanowisk co do tego, czy art. 95 prawa bankowego

z 1997 r. (w brzmieniu obowiązującym w chwili dokonywania wpisu hipoteki do

księgi wieczystej, tj. we wrześniu 2000 r.) był przepisem szczególnym w stosunku

do art. 245 k.c., a więc – czy do ustanowienia hipoteki umownej na rzecz Banku

wystarczające było zachowanie zwykłej formy pisemnej. Sąd Okręgowy

opowiedział się za poglądem, zgodnie z którym we wrześniu 2000 r. do

ustanowienia hipoteki na rzecz banku nie było wymagane złożenie przez

właściciela nieruchomości oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki na rzecz

banku w formie aktu notarialnego, bowiem podstawą wpisu hipoteki do księgi

wieczystej był dokument bankowy w rozumieniu art. 95 prawa bankowego. Przepis

ten stanowił lex specialis w stosunku do art. 245 § 2 k.c. w zakresie formy

czynności prawnej i jednocześnie – lex specialis w stosunku do art. 32 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece w zakresie określenia podstawy wpisu do księgi

wieczystej. Sąd Okręgowy nie dostrzegł też sugerowanej w apelacji powódki

niezgodności treści wpisu hipoteki z treścią wniosku o wpis, akcentując regułę, iż

sąd wieczystoksięgowy powinien dokonywać wpisu w granicach wniosku (s. 10v –

12 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

W obszernej skardze kasacyjnej powódki podzielono zarzuty naruszenia

prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 212 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 244 k.p.c. i art. 252 k.p.c., a także liczne zarzuty naruszenia przepisów

prawa materialnego wyszczególnione szczegółowo w pkt 1 – 10 skargi kasacyjnej.

Z treści uzasadnienia wniosku skarżącej o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania i motywacji podstaw kasacji wynika to, że najistotniejszy jest zarzut

4

naruszenia przepisu art. 95 prawa bankowego (w brzmieniu nadanym mu ustawą

z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o BF6.., Dz.U. z 1999 r., nr 40, poz.

399), art. 245 k.c. w zw. z art. 158 k.c. w zw. z art. 64 ust. 3 Konstytucji i art. 87

ust. 1 Konstytucji w wyniku przyjęcia, iż do ustanowienia hipoteki zwykłej

zabezpieczającej wierzytelność kredytową banku nie było wymagane złożenie

oświadczenia woli przez właściciela nieruchomości w formie aktu notarialnego.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę w wyniku

orzeczenia co do istoty sprawy, ewentualnie – o uchylenie tego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie może być brany pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym zarzut

braku wykazania przez Bank, że na oświadczeniu z dnia 25 września 2000 r.

złożyły podpisy osoby odpowiednio umocowane. Zarzut ten pojawił się jedynie

w części motywacyjnej skargi kasacyjnej, natomiast nie został powiązany ze

wskazaniem odpowiedniego przepisu prawa.

To samo odnosi się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania (s. 2

skargi). Jeżeli według skarżącej, kredyt istotnie został udzielony kredytobiorcy

w euro (a nie w złotych), to kwestia ta powinna być jednak podnoszona w ramach

ewentualnego zarzutu naruszenia odpowiednich reguł wykładni oświadczenia woli

stron umowy kredytowej, a nie w sposób prezentowany w skardze.

2. Strona powodowa wnosiła o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości przez wykreślenie w dziale IV

księgi wieczystej hipoteki zwykłej. Podobnie jak w apelacji, w skardze kasacyjnej

starano się wykazać, że nie doszło do skutecznego ustanowienia hipoteki zwykłej

na nieruchomości jej poprzednika prawnego (we wrześniu 2000 r.), ponieważ nie

dochowano formy aktu notarialnego dla oświadczenia woli właściciela

nieruchomości obejmującego ustanowienie takiej hipoteki. Prawną wadliwość wpisu

upatruje się też w kasacji w braku zgodności między treścią wniosku o wpis tej

hipoteki a treścią jej wpisu w księdze wieczystej. W drugiej części skargi wskazano

bowiem – jak to określono - „przyczyny formalne”, z powodu których hipoteka nigdy

nie mogła zostać wpisana w postaci ujawnionej we wpisie i w związku z tym

powinna zostać wykreślona. Żądanie powódki, oparte na przepisie art. 10 ustawy

5

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2001 r., nr 124,

poz. 1361 ze. zm. – cyt. dalej jako ustawa z 1982 r.), zmierzało zatem do usunięcia

wpisu spornej hipoteki, a nie do sprostowania treści wpisu tego ograniczonego

prawa rzeczowego w księdze wieczystej.

Należy jeszcze zwrócić uwagę na to, że w skardze kasacyjnej podnoszono,

iż oświadczenie Banku z dnia 25 września 2000 r. nie odpowiadało treści

oświadczenia przewidzianego w art. 95 zd. I prawa bankowego (w brzmieniu

przyjętym w ustawie z dnia 9 kwietnia 1999 r.).

Ocena zasadności stanowiska strony powodowej może być formułowana -

jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy – na podstawie przepisów obowiązujących

w czasie dokonywania wpisu hipoteki zwykłej, w tym - przy uwzględnieniu art. 95

prawa bankowego w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 9 kwietnia 1999 r.

(Dz.U. z 1999 r., nr 40, poz. 399).

3. W okresie obowiązywania art. 95 prawa bankowego (w brzmieniu

przewidzianym w ustawie z dnia 9 kwietnia 2000 r., Dz.U. z 1999 r., nr 40,

poz. 399) zarysowały się kontrowersje w zakresie interpretacji tego przepisu i jego

relacji do art. 245 k.c. Zgodnie z art. 95 zd. II prawa bankowego, dokumenty

wystawione przez bank (przewidziane w zdaniu pierwszym tego przepisu) „są

podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność

dłużnika banku”. Pojawiło się zagadnienie, czy do ustanowienia umownej hipoteki

zwykłej na rzecz banku niezbędne było złożenie oświadczenia właściciela

nieruchomości o ustanowieniu hipoteki w formie aktu notarialnego (art. 245 k.c.

w zw. z art. 158 k.c.), czy art. 95 zd. II prawa bankowego jako przepis szczególny

w stosunku do art. 245 k.c. eliminował taką formę oświadczenia woli właściciela

nieruchomości.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/2001

(OSNC 2002, z. 1, poz. 5) wyrażono stanowisko, zgodnie z którym dokumenty

wymienione w art. 95 prawa bankowego z 1997 r. stanowią podstawę hipoteki na

użytkowaniu wieczystym przysługującym dłużnikowi banku, jeżeli oświadczenie woli

o ustanowieniu hipoteki na rzecz banku złożone zostało w formie aktu notarialnego.

W uzasadnieniu tej uchwały przyjęto m.in. to, że przepis art. 95 prawa bankowego

nie obejmuje formy ustanowienia hipoteki, co więcej, w ogóle nie dotyczy

6

ustanowienia hipoteki, stwierdza jedynie, jakie dokumenty bankowe są podstawą

wpisu hipoteki. W literaturze uchwała ta była akceptowana, ale także wzbudziła

zastrzeżenia. Należy podzielić trafne stanowisko Sądu Okręgowego nieakceptujące

poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w prezentowanej uchwale.

Za stanowiskiem eksponowanym przez Sąd Okręgowy przemawiają istotne

argumenty prawne.

Należy zaznaczyć, że banki miały (w czasie obowiązywania art. 95 prawa

bankowego w brzmieniu określonym ustawą z dnia 9 kwietnia 1999 r.) i obecnie

mają możliwość ustanowienia hipoteki zwykłej dla zabezpieczenia własnych

wierzytelności. Oznacza to konieczność złożenia przez właściciela nieruchomości

oświadczenia o ustanowieniu hipoteki zwykłej w formie aktu notarialnego (art. 245 §

2 k.c.) i akt ten stanowi wystarczającą podstawę wpisu hipoteki w księdze

wieczystej (art. 32 ustawy z 1982 r.). Jeżeli w art. 95 zd. II prawa bankowego

przewidziano, że podstawą wpisu hipoteki na nieruchomości dłużnika mogą być

także dokumenty bankowe wskazane w art. 95 zd. I prawa bankowego, to

legislacyjny sens takiego rozwiązania byłby z pewnością niezrozumiały, gdyby dla

ustanowienia tzw. hipoteki bankowej niezbędne było zawsze uzyskanie

oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki, złożone w formie aktu notarialnego.

Prawny sens przywileju bankowego wyrażonego w art. 95 prawa bankowego

sprowadzałby się wówczas jedynie do ułatwienia bankom uzyskania odpowiedniej

podstawy wpisu hipoteki w postaci wystawionych przez nie dokumentów

bankowych przewidzianych w tym przepisie (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/01). Tymczasem chodzi

tu jednak o przywilej znacznie szerszy, obejmujący także sferę samego

ustanowienia hipoteki zwykłej jako ograniczonego prawa rzeczowego. Przepis art.

95 zd. II (w brzmieniu określonym przez ustawę z dnia 9 kwietnia 1999 r.) odnosi

się także do formy oświadczenia woli właściciela nieruchomości. Oznacza to, że

wprowadza on wyjątek od reguły określonej w art. 245 § 2 k.c., przewidującej formę

aktu notarialnego dla oświadczenia woli właściciela – dłużnika osobistego banku.

Trafnie w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia zwrócono uwagę na

konieczność interpretacji przepisu art. 95 zd. I i II prawa bankowego (w brzmieniu

nadanym mu przez ustawę z dnia 9 kwietnia 1999 r.) w kontekście zmian

7

legislacyjnych dotyczących tzw. hipoteki bankowej dokonanych po dniu 1 kwietnia

2004 r. (Dz.U. 2004 r., nr 91, poz. 870). Zgodnie z art. 95 ust. 4 prawa bankowego,

do ustanowienia tzw. hipoteki bankowej jest wymagane złożenie przez właściciela

nieruchomości oświadczenia o ustanowieniu hipoteki na rzecz banku

z zachowaniem formy pisemnej pod rygorem nieważności. Niewątpliwie więc

przepis art. 95 ust. 4 prawa bankowego statuuje nadal odstępstwo od reguły

przewidzianej w art. 245 § 2 k.c., aczkolwiek przy innym ukształtowaniu de lege lata

formy oświadczenia właściciela nieruchomości. Trzeba też zwrócić uwagę na

prawną motywację regulacji de lege lata w omawianym zakresie. W Uzasadnieniu

rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz o zmianie

innych ustaw (nowelizującej art. 95 prawa bankowego) wynika wprost, że intencją

prawodawcy było wykluczenie (przyjętej m.in. przez Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/01) konieczności zachowania formy

notarialnej oświadczenia właściciela nieruchomości i odformalizowanie trybu

ustanowienia tzw. hipoteki bankowej (s. 122 – 123 tego Uzasadnienia). Podobna

myśl wynika z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2007 r.,

III CZP 50/07 (nieopubl.). W ten sposób potwierdzono, że w art. 95 prawa

bankowego przewidziano jednak określony przywilej ustawy banków, polegający na

ułatwionym (odformalizowanym) ustanowieniu tzw. hipoteki bankowej dla

zabezpieczenia wierzytelności bankowych.

Nie można zatem podzielić zarzutu kasacyjnego wskazującego na

naruszenie art. 95 prawa bankowego (w brzmieniu w chwili dokonywania wpisu

spornej hipoteki umownej) i art. 245 k.c. w zw. z art. 158 k.c. oraz wskazanymi

przepisami konstytucyjnymi przy motywacji prezentowanej w skardze. W okresie

obowiązywania art. 95 prawa bankowego z 1997 r. (w brzmieniu określonym

ustawą z dnia 9 kwietnia 1999 r.) dla oświadczenia właściciela nieruchomości

(dłużnika banku) nie była niezbędna forma aktu notarialnego (art. 245 § 2 k.c.), przy

czym samodzielną podstawę wpisu stanowił dokument banku określony w art. 95

zd. 1 prawa bankowego. Dokument ten należał do kategorii dokumentów

określonych w art. 31 ust. 1 ustawy z 1982 r.

4. Hipoteka bankowa mogła być wpisana do księgi wieczystej na podstawie

art. 95 prawa bankowego (w brzmieniu obowiązującym w chwili dokonywania

8

wpisu) tylko wówczas, gdy stanowiący podstawę wpisu dokument odpowiadał

cechom dokumentu określonego w art. 95 zd. II prawa bankowego.

W rozpatrywanej sprawie dokument taki powinien zawierać oświadczenie

stwierdzające powstanie zobowiązania kredytowego określonego kredytobiorcy

wobec banku, wysokość uzyskanego kredytu, zasadę oprocentowania i warunki

spłaty. Dokument taki jest wystawiony w celu dokonania wpisu hipoteki do księgi

wieczystej dłużnika banku (kredytobiorcy), a nie innej osoby. Chodzi zatem

o odpowiednią indywidualizację wierzytelności banku (przedmiotu zabezpieczenia),

dłużnika banku i przedmiotu obciążenia hipotecznego (nieruchomość dłużnika) jako

elementy niezbędne i zarazem wystarczające do dokonania wpisu hipoteki zwykłej.

Wszystkie te elementy na pewno występują w oświadczeniu pozwanego Banku

z dnia 25 września 2000 r. Nie sposób zatem podzielić ogólnego twierdzenia

skarżącej, że w rozpatrywanej sprawie wpis hipoteki został dokonany na podstawie

„oświadczenia banku o treści niezgodnej z art. 95 prawa bankowego” (pkt 9

zarzutów kasacyjnych i szersza motywacja prawna tego zarzutu na s. 17 skargi).

W oświadczeniu Banku znalazła się m.in. informacja o tym, że „jako

zabezpieczenie spłaty kredytu ustalona została hipoteka zwykła”, a dłużnikowi

udzielono kredytu na podstawie stosownej umowy kredytowej. Oznacza to, że

kredytobiorca wyraził wolę w zakresie ustanowienia hipoteki na rzecz banku dla

zabezpieczenia powstałej wierzytelności kredytowej. Oświadczenie woli

kredytobiorcy może być, oczywiście, zawarte w umowie kredytowej łączącej

właściciela nieruchomości i bank. W tej sytuacji skarżąca nietrafnie podniosła brak

jakiegokolwiek (nawet w zwykłej formie pisemnej) oświadczenia woli właściciela

(kredytobiorcy) w zakresie ustanowienia spornej hipoteki. Wbrew bowiem

stanowisku skarżącej, Sąd Okręgowy trafnie zaznaczył, że z § 13 ust. 1a umowy

kredytowej z dnia 25 września 2000 r., w którym strony przewidziały jako

zabezpieczenie wierzytelności kredytowej hipotekę zwykłą, wynika wola obu stron

ustanowienia hipoteki na rzecz banku. Nie chodzi tu – jak sugeruje skarżąca –

jedynie o „informacyjny zapis o zabezpieczeniu kredytu hipoteką” w rozumieniu art.

69 ust. 2 pkt 6 prawa bankowego z 1997 r. Przeczą temu także inne jeszcze

postanowienia umowy kredytowej, przewidujące odpowiednie skutki prawne

ustanowienia hipoteki (np. § 5, § 29 ust. 2 umowy kredytowej). Zarzut dokonania

9

wpisu hipoteki mimo braku woli właściciela w zakresie ustanowienia hipoteki

zwykłej, nie może być zatem uwzględniony. Bezpodstawnie zarzucono zatem

naruszenie art. 69 ust. 2 pkt 6 prawa bankowego z 1997 r. w powiązaniu ze

wskazanymi w skardze innymi jeszcze przepisami i przy motywacji przyjętej przez

skarżącą.

Hipoteka ustanowiona na podstawie art. 95 prawa bankowego miała

(przy uwzględnieniu dawnego brzmienia tego przepisu) i ma de lege lata charakter

umowny, toteż dla jej powstania niezbędne jest oświadczenie woli właściciela

nieruchomości i banku. Oświadczenie takie może być zawarte w odpowiedniej

umowie obligacyjnej (np. umowie kredytowej), z której wynika wierzytelność banku

objęta tzw. hipoteką bankową.

5. Wpis tworzący ujawniony w księdze wieczystej stan prawny w postaci

hipoteki zwykłej na rzecz pozwanego Banku jest wpisem prawomocnym.

Postępowanie przewidziane w art. 10 ust. 1 ustawy z 1982 r., wszczęte przez

powódkę, zmierza do obalenia domniemania określonego w art. 3 tej ustawy, tj. do

wykazania tego, że hipoteka zwykła na rzecz pozwanego Banku nie została

wpisana zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Jak wcześniej wskazywano

(pkt 2 uzasadnienia), powódka domagała się uzgodnienia treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości przez wykreślenie wspomnianej

hipoteki. Jeżeli w stanie prawnym obowiązującym w chwili dokonywania wpisu tzw.

hipoteki bankowej istniały podstawy wpisu w postaci oświadczenia banku

(dokumentu bankowego) spełniającego wymagania określone w art. 95 zd. 1 prawa

bankowego (zob. pkt 3 i 4 uzasadnienia), to za bezprzedmiotowe należy uznać

wszystkie pozostałe zarzuty kasacyjne, które odnosiły się do samej treści wpisu

hipoteki. Nie mogły być one zatem brane pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).