IV CNP 123/07

Sygn. akt IV CNP 123/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

w sprawie ze skargi pozwanych J.S., M.S., K.S. i M.S.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Rejonowego w T.

z dnia 30 grudnia 2005 r., sygn. akt [...],

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej w T.

przeciwko L.S., J.S., M.S., K.S. i M.S.

o eksmisję,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 listopada 2007 r.,

oddala skargę.

2

Uzasadnienie

Pozwem złożonym dnia 20 lipca 2005 r. powód Spółdzielnia Mieszkaniowa

w T. domagał się nakazania pozwanym [...] opuszczenie i opróżnienie bliżej

oznaczonego lokalu mieszkalnego i wydanie go powodowi w stanie wolnym od

osób i rzeczy oraz zasądzenia kosztów procesu.

Zaskarżonym, prawomocnym wyrokiem z dnia 30 grudnia 2005 r. Sąd

Rejonowy w T. nakazał pozwanym J.S., M.S., K.S. opuszczenie i opróżnienie lokalu

mieszkalnego i wydanie go powodowi, orzekł o braku uprawnienia wyżej

wymienionych pozwanych do otrzymania lokalu socjalnego, oddalił powództwo

wobec pozwanego L.S. oraz zasądził od pozwanych J., M. i K.S. solidarnie na

rzecz powoda zwrot kosztów procesu i zastępstwa procesowego.

U podstaw powyższego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia

faktyczne i ich ocena prawna:

Powodowa Spółdzielnia przyznała lokal J. i L. małżonkom S. na warunkach

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Prawo to pozwana J.S. uzyskała

jako jedyna uprawniona w wyniku ugody sądowej w sprawie o podział majątku

wspólnego. Już w czasie trwania wspólności majątkowej pomiędzy nią a pozwanym

L.S. narastało zadłużenie z tytułu nie uiszczanych opłat za użytkowanie lokalu. Na

dzień 30 września 1999 r. wyniosło ono 12 976,54 zł należności głównej oraz

9 769,08 zł odsetek. Z tego powodu rada nadzorcza powodowej Spółdzielni dwoma

uchwałami z dnia 25 października 1999 r. wykluczyła oboje małżonków S. z

rejestru członków. Doręczenia tej uchwały pozwanym dokonano jednak dopiero w

październiku i grudniu 2004 r. W dacie wniesienia powództwa pozwani J.S. oraz jej

dzieci M. i K.S. nadal zamieszkiwali w przedmiotowym lokalu, podczas gdy

pozwany L.S. wyprowadził się do innego mieszkania. Sąd nie stwierdził przy tym

zaistnienia żadnej z okoliczności uprawniających pozwanych do ustalenia prawa do

lokalu socjalnego.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd Rejonowy

powołał się na przepis art. 24 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.; dalej:

3

„pr.spółdz.”). Przewiduje on możliwość wykluczenia członka spółdzielni z rejestru

członków przez radę nadzorczą lub walne zgromadzenie członków spółdzielni,

jeżeli z winy członka dalsze jego pozostawanie w spółdzielni nie da pogodzić się

z postanowieniami statutu spółdzielni lub zasadami współżycia społecznego.

Wykluczenie staje się skuteczne z chwilą doręczenia członkowi zawiadomienia

o wykluczeniu wraz z uzasadnieniem.

Odnośnie do przesłanek ustania członkostwa pozwanych w powodowej

Spółdzielni, Sąd Rejonowy uznał je za spełnione. Nie wpływa na ważność

i skuteczność uchwały fakt, że pozwana J.S. o podjęciu uchwały wykluczającej

została zawiadomiona po upływie 14-dniowego terminu przewidzianego w

przepisach ustawy. Pozwana przyznała zresztą, że z treści innych pism, które

otrzymywała ze Spółdzielni już wcześniej, wynikało, że została ona wykluczona z

rejestru członków.

Rozstrzygnięcie o roszczeniu powoda oparł Sąd Rejonowy na przepisie art.

178

ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst

jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.; dalej: „u.s.m.”). Zgodnie

z treścią tego przepisu Sąd przyjął, że własnościowe prawo do lokalu powódki

wygasło z upływem 6 miesięcy od dnia ustania członkostwa z innych przyczyn niż

śmierć członka spółdzielni, tj. od dnia wykluczenia pozwanej z rejestru członków.

Zdarzenie to miało miejsce w danych okolicznościach sprawy z dniem 26 maja

2005 r. i z tą chwilą zarówno pozwana J.S., jak i inne osoby z nią zamieszkujące

utraciły skuteczne względem właściciela lokalu prawo do jego zajmowania. Ziściły

się zatem przesłanki powództwa eksmisyjnego.

Skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

skarżący J., M. i K.S. oparli na podstawie naruszenia prawa materialnego, a to art.

58 § 1 k.c., poprzez oparcie wyroku na przepisie, który w dniu wyrokowania już nie

istniał. Wskazując, że występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający zaskarżenie

prawomocnego wyroku sądu pierwszej instancji (art. 4245

§ 1 pkt 5 k.p.c. w zw. z

art. 4241

§ 2 k.p.c.), żądali oni stwierdzenia, że jest on niezgodny z prawem,

albowiem został oparty na przepisie prawa materialnego, a to art. 178

ust. 1 u.s.m.,

który utracił moc obowiązującą z dniem 15 kwietnia 2004 r. na skutek wyroku TK z

4

dnia 30 marca 2004 r., K 32/03 (OTK 2004 nr 3A, poz. 22; sentencja publ. w Dz. U.

z 2004 r. Nr 62, poz. 591). Nadto skarżący wnosili o zasądzenie na ich rzecz od

Spółdzielni Mieszkaniowej w T. kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa

procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu

Rejonowego w T., mimo oczywistej zasadności podnoszonych w niej argumentów

merytorycznych, podlegała oddaleniu.

Wstępnie należy zwrócić uwagę, że w dotychczasowym orzecznictwie utarła

się wąska, specyficzna wykładnia pojęcia „niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia”, wydanego przez sąd powszechny w sprawie cywilnej. Może ona

wynikać jedynie z oczywistych błędów sądu, spowodowanych rażącym

naruszeniem zasad wykładni lub stosowania prawa powszechnie obowiązującego

(por. wyroki SN: z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007 nr 1, poz. 17;

z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007 nr 2, poz. 35).

Wyjaśniając bliżej powyższą formułę, Sąd Najwyższy wskazuje, że zakłada

ona kumulatywne spełnienie trzech przesłanek: po pierwsze, prawem, z którym

orzeczenie jest niezgodne, mogą być jedynie przepisy zawarte w aktach prawnych

należących do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego w rozumieniu

art. 87 i 91 Konstytucji RP; po drugie, niezgodność z prawem należy odnosić nie

tyle do samego orzeczenia, ile do jego wydania — a więc ocena zasadności skargi

obejmuje zarówno badanie zaskarżonego orzeczenia, jak i okoliczności jego

wydania; wreszcie po trzecie, definiując przesłankę niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, należy uwzględniać specyfikę władzy sędziowskiej

i sądowego stosowania prawa, której integralnym składnikiem musi pozostać

daleko idąca swoboda tak w ocenie samego podłoża faktycznego rozstrzygnięcia,

jak i wykładni prawa dla potrzeb jego zastosowania w konkretnej sprawie. Wobec

powyższego akt stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem musi wypływać

z ustalenia kwalifikowanego naruszenia porządku prawnego, którego charakter

i skutki są tego rodzaju, że mogą uzasadnić dalszą odpowiedzialność Skarbu

5

Państwa wobec osoby, której w ten sposób wyrządzona została szkoda (wyrok SN

z dnia 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, LEX nr 200877).

Nie ulega żadnej wątpliwości, że zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji

jest niezgodny z prawem. Skarżący trafnie wskazują na naruszenie prawa

materialnego w postaci zastosowania art. 178

ust. 1 u.s.m. Okoliczności

rozpoznawanej sprawy wskazują, że Sąd Rejonowy w T. dopuścił się szczególnej

postaci błędu w zakresie stosowania prawa materialnego, jaką jest pogwałcenie

prawa (error contra ius in thesi clarum), albowiem przyjął fakt obowiązywania i

zastosował normę, która w dacie orzekania już nie obowiązywała. Zaskarżony

wyrok został wydany 30 grudnia 2005 r., a więc ponad rok i osiem miesięcy po

dacie wejścia w życie powołanego wyżej wyroku TK z dnia 30 marca 2004 r., K

32/03. Należy przypomnieć, że na jego mocy art. 178

ust. 1 u.s.m. uznany został za

niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, głównie z uwagi na

to, że godzi on w gwarancje ochrony prawa własności w rozumieniu

konstytucyjnym, prowadząc w ten sposób do nieuzasadnionej dyskryminacji

członków spółdzielni w stosunku do innych osób mających tytuł prawny do

zajmowania lokali mieszkalnych.

Wyroki Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i korzystają z mocy

powszechnie obowiązującej, wiążąc wszystkie organy państwowe, w tym również

sądy powszechne (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP). Godzi się zresztą podkreślić, że

skoro z art. 178 ust. 1 Konstytucji wynika zasada podległości sędziów Konstytucji

i ustawom, to respektowanie przez wszystkie sądy skutków orzeczeń Trybunału

traktować należy jako realizację obowiązku wynikającego z normy konstytucyjnej

(tak m.in. w wyroku SN z dnia 25 kwietnia 2007 r., IV CSK 34/07, niepubl.).

Co prawda w judykaturze Sądu Najwyższego podkreśla się, że ani z przepisów

Konstytucji, ani z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego nie wynika

jednoznacznie żadna wskazówka odnośnie do skutków intertemporalnych orzeczeń

stwierdzających niezgodność ustaw z Konstytucją (zob. m.in. wyrok SN z dnia

10 listopada 1999 r., I CKN 204/98, OSNC 2000 nr 5, poz. 94; uchwała SN z dnia

23 stycznia 2001 r., III ZP 30/00, OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 685, uchwała SN

z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004 nr 9, poz. 136); niemniej jednak,

w odniesieniu do wspomnianego już art. 178

ust. 1 u.s.m., Sąd Najwyższy

6

jednoznacznie przyjął, iż w sprawie eksmisyjnej z powództwa spółdzielni

mieszkaniowej, wykluczony członek spółdzielni może skutecznie powołać się na

przysługujące mu wobec tej spółdzielni spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

także wówczas, gdy wykluczenie nastąpiło przed wejściem w życie wyroku TK

o sygn. K 32/03 (por. uchwałę SN z dnia 23 czerwca 2005 r., III CZP 35/05, OSNC

2006 nr 5, poz. 81). To rozstrzygnięcie zapadło także przed datą wydania

zaskarżonego wyroku, a jego teza i uzasadnienie były rozpowszechniane nie tylko

w Zbiorze Urzędowym Izby Cywilnej, lecz także w innych publikatorach, mogły być

zatem przez skład orzekający Sądu Rejonowego w T. poznane.

Co więcej, wskazać należy, że Sąd Rejonowy - uwzględniając stan prawny

ukształtowany wspomnianym wyrokiem TK - nie miał możliwości przyjęcia, że

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu skarżącej J.S. wygasło. Doręczenia

pozwanej zawiadomienia o wykluczeniu wraz z uzasadnieniem dokonano dopiero w

październiku 2004 r., a więc już po dacie utraty mocy obowiązującej przez przepis

art. 178

ust. 1 u.s.m.; podnieść zaś należy, że zarówno w świetle regulacji art. 178

u.s.m. w brzmieniu sprzed wejścia w życie wyroku TK, jak i według art. 227 Pr.

spółdz., obowiązującego w dacie podejmowania przez Radę Nadzorczą powodowej

Spółdzielni uchwały o wykluczeniu skarżącej z rejestru członków, doręczenie to

wywoływało skutek prawny w postaci rozpoczęcia biegu terminu do zaskarżenia

uchwały, podczas gdy wygaśnięcie spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu następowało dopiero po upływie sześciu miesięcy od dnia, gdy uchwała o

wykluczeniu - czy to na skutek wyczerpania toku postępowania

wewnątrzspółdzielczego (art. 32 Pr. spółdz.), czy to na skutek nieskorzystania

przez członka spółdzielni z jakichkolwiek środków prawnych służących wzruszeniu

uchwały - stawała się ostateczna. Zgodnie z dokonanymi ustaleniami, stan

faktyczny opisany w dyspozycji norm wynikających z art. 178

u.s.m. zamknął się

zatem w całości po utracie mocy obowiązującej tego przepisu.

Mimo powyższych, bardzo jednoznacznych ustaleń co do niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia, skarga podlegała oddaleniu z następujących

przyczyn.

7

Przepis art. 42410

zdanie pierwsze k.p.c. wyraża zasadę związania Sądu

Najwyższego podstawami skargi, które skarżący obowiązany jest wskazać

w ramach wyodrębnionego redakcyjnie wywodu prawnego (art. 4245

§ 1 pkt 2

k.p.c.). Należy przy tym wyjaśnić, że w związku z przepisami o skardze kasacyjnej -

które odpowiednio odnieść należy do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia - wymaganie przytoczenia podstaw skargi rozumie się

jako obowiązek skonkretyzowania ogólnie określonego naruszenia prawa

materialnego lub przepisów postępowania. Następuje ono wówczas, gdy skarżący,

nie poprzestając tylko na generalnym powołaniu się na daną podstawę, wskaże

w jej ramach ściśle oznaczony przepis prawa oraz uzupełni go o zwięzłą supozycję

co do zarzucanej skarżonemu orzeczeniu wadliwości (por. m.in. postanowienie SN

z dnia 11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997 nr 8, poz. 114).

Wobec tego nie można uważać, jakoby powołanie się na określone przepisy

prawa, w oparciu o które skarżący konstruuje zarzuty wypełniające pierwszą lub

drugą podstawę skargi, było obojętne z punktu widzenia zakresu kognicji Sądu

Najwyższego w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 4241

i następnych

k.p.c. Przeciwnie, wola skarżącego jest istotnym czynnikiem kształtującym zakres

rozpoznania skargi - nie tylko bowiem ukierunkowuje kontrolę Sądu Najwyższego,

lecz ją zarazem ogranicza. Sąd Najwyższy ma obowiązek i możliwość odnieść się

tylko do tych wad zaskarżonego wyroku, które zostały określone w granicach

podstawy naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania. Należy

jeszcze zauważyć, że pomiędzy przytoczeniem podstaw skargi (art. 4245

§ 1 pkt 2

k.p.c.) a wskazaniem przepisu, z którym prawomocne orzeczenie jest niezgodne

(art. 4245

§ 1 pkt 3 k.p.c.) - choć są to dwa odrębne elementy konstrukcyjne tego

środka prawnego - winna istnieć ścisła korelacja i spójność, tak aby kontrola

sądowa była efektywna.

Odnosząc powyższe spostrzeżenia do stanu niniejszej sprawy, należy

stwierdzić, że wadliwość przytoczenia podstaw zaskarżenia ową efektywną kontrolę

uniemożliwiła. Skarżący oparli się wyłącznie na podstawie naruszenia prawa

materialnego, wypełniając ją zarzutem obrazy art. 58 § 1 k.c. Treść tego przepisu

nie ma nic wspólnego z orzeczeniem sądowym jako takim; to ostatnie nie jest

„czynnością prawną” w rozumieniu prawa cywilnego materialnego. Wyrokowanie

8

zaś na podstawie nieobowiązującego stanu prawnego narusza istotne przepisy

postępowania, a to art. 316 § 1 k.p.c., a ponadto, w danej sprawie, miało miejsce

pogwałcenie prawa materialnego, o którym była już szeroko mowa. Żaden z tych

zarzutów nie został jednak podniesiony w granicach odpowiednich podstaw art.

4244

k.p.c. Tego braku Sąd Najwyższy z urzędu uzupełnić nie może.

Niezależnie od tego, nie wykazano w żaden sposób, by wydanie

zaskarżonego wyroku wyrządziło skarżącej szkodę. Z samej skargi wynika, że

nadal zajmuje ten lokal społdzielczy, w razie zaś wydania go spółdzielni

niewątpliwie podlegać będzie rozliczeniu wkład budowlany, waloryzowany według

wartości rynkowej. Warunkiem skutecznego wniesienia skargi jest zaś

uprawdopodobnienie istniejącej już szkody.

Mając na względzie powyższe, skargę o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia należało oddalić na podstawie art. 42411

k.p.c.