IV CSK 320/07

Sygn. akt IV CSK 320/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa G.S.

przeciwko Wojskowej Agencji Mieszkaniowej

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 6 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 stycznia 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanej kwotę 1.800 zł (jeden tysiąc osiemset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka G.S. domagała się pozbawienia tytułu wykonawczego - nakazu

zapłaty wydanego przez Sąd Okręgowy w L. w dniu 7 maja 2004 r. przeciwko

mężowi powódki T.S. i zaopatrzonego w klauzulę wykonalności nadaną także

przeciwko powódce - wykonalności w części zasądzającej odsetki przekraczające

wysokość odsetek ustawowych. Wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2006 r. Sąd

Okręgowy w L. uwzględnił powództwo częściowo i pozbawił wskazany przez

powódkę tytuł wykonawczy wykonalności w stosunku do powódki w części

zasądzającej odsetki przekraczające 0,2% za każdy dzień zwłoki. W pozostałej

części powództwo zostało oddalone.

Apelację powódki od tego wyroku, w której domagała się pozbawienia tytułu

wykonawczego wykonalności w większym zakresie – co do odsetek

przekraczających podwójną wysokość odsetek ustawowych - oddalił Sąd

Apelacyjny wyrokiem z 18 stycznia 2007 r.

U podstaw rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia obydwu Sądów:

W dniu 19 września 2001 r. pozwana WAM zawarła z mężem powódki, T.S.,

umowę najmu lokalu użytkowego. W § 4 pkt 5 umowy strony zastrzegły odsetki za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego przez najemcę w wysokości

0,3% za każdy dzień zwłoki. Ponieważ T.S. nie regulował w terminie opłat

czynszowych, wynajmujący wystąpił do sądu, uzyskując nakaz zapłaty w

postępowaniu upominawczym, zasądzający od T.S. kwotę 46.440,98 zł z

odsetkami w wysokości 0,3% za każdy dzień zwłoki od poszczególnych kwot i dat

wskazanych w tym nakazie oraz kosztami postępowania. Nakaz został zaopatrzony

w dniu 3 listopada 2005 r. w klauzulę wykonalności przeciwko małżonce dłużnika,

powódce G.S., z ograniczeniem jej odpowiedzialności do majątku objętego

wspólnością majątkową małżeńską. W dniu 9 grudnia 2005 r. komornik powiadomił

powódkę o wszczęciu przeciwko niej egzekucji na podstawie powyższego tytułu

wykonawczego.

Powódka w wytoczonym powództwie przeciwegzekucyjnym podnosiła,

iż egzekwowane roszczenie nie należy się pozwanemu w rozmiarze wskazanym

3

w zwalczanym tytule wykonawczym, z uwagi na rażąco wygórowaną wysokość

odsetek. Obydwa Sądy, rozpatrując powództwo w oparciu o art. 840 § 1 pkt 3

k.p.c., podzieliły częściowo zapatrywania powódki uznając, iż postanowienia § 4 pkt

5 umowy najmu w przedmiocie odsetek za zwłokę w wysokości 0,3% za każdy

dzień, stanowią naruszenie zasady swobody umów. Zapis ten jest bowiem

sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, gdyż są to odsetki rażąco

wygórowane. Sądy zaznaczyły, że w chwili zawierania omawianej umowy najmu

nie obowiązywał jeszcze przepis art. 359 § 21

k.c., określający maksymalną

wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej, jednak treść tego przepisu

można odnieść jako wskazówkę do okoliczności istniejących w chwili zawierania

umowy i w ten sposób uzyskać orientacyjną wysokość odsetek maksymalnych,

jakie strony umowy mogły uzgodnić bez popadania w sprzeczność z zasadami

współżycia społecznego. Granicę swobody kontraktowania przewidzianej w art.

3531

k.c. wyznaczają bowiem, poza przepisami prawa także zasady współżycia

społecznego (art. 58 k.c.). Kryterium określania wysokości odsetek maksymalnych

jest obecnie stopa kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, którego

4-krotność stanowi pułap tych odsetek. W dniu zawarcia umowy najmu

(19.09.2001 r.) stopa kredytu lombardowego NBP wynosiła 18,5% w stosunku

rocznym. Przy analogicznym zastosowaniu art. 359 § 21

k.c. wysokość odsetek

maksymalnych kształtowałaby się na poziomie 74% w stosunku rocznym, przy

odsetkach ustawowych w wysokości 30% w stosunku rocznym. Odsetki umowne

przewidziane przez strony w umowie w wysokości 0,3% za każdy dzień zwłoki

oznaczały stopę 109,5% w stosunku rocznym. Takie odsetki Sądy uznały za rażąco

wygórowane, a postanowienia umowy w tym zakresie - za naruszające zasady

współżycia społecznego. W ocenie obydwu Sądów wysokość odsetek umownych

nie powinna przekraczać 0,2% za każdy dzień zwłoki i do takiej wielkości odsetek

Sądy ograniczyły odpowiedzialność powódki. Żądanie pozbawienia tytułu

wykonawczego wykonalności w większym zakresie Sądy uznały za pozbawione

podstaw.

Sąd Apelacyjny przychylił się do poglądu, że zgodność postanowień umowy

z przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego winna być dokonana

według stanu na dzień jej zawarcia. W jego ocenie nie ma powodów do przyjęcia,

4

że skoro na dzień orzekania przez Sąd Okręgowy odsetki maksymalne były

dwukrotnie wyższe niż odsetki umowne, to stosunek ten powinien wyznaczać

wysokość odsetek umownych w umowie, stanowiącej podstawę rozważań, gdyż

byłoby to zawężenie granic swobody kontraktowej stron (i to prowadzących

działalność gospodarczą), nie znajdujące uzasadnienia w przepisach prawa,

a także oderwane od realiów w jakich strony te funkcjonowały. Odsetki ustalone na

wyższym poziomie niż odsetki ustawowe pełniły funkcję dyscyplinującą, a także

kompensacyjną. Sąd II instancji zwrócił uwagę, że postanowienie umowne

o wysokości odsetek uzgodnione zostało w momencie, kiedy można było

przewidzieć, że odsetki ustawowe będą ulegały zmianom, chociaż kierunek tych

zmian trudny był do przewidzenia. Tej treści zastrzeżenie nie pozbawiało jednak

stron możliwości wprowadzenia później zmian do umowy, ani wykorzystania innych

środków prawnych do skorygowania jej treści.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego

w części oddalającej jej apelację i orzekającej o kosztach procesu.

Jako podstawę skargi kasacyjnej powódka wskazała naruszenie prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), a konkretnie art. 3531

k.c. oraz 58 § 2 k.c.

w związku z art. 359 § 1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy

nie było sprzeczne z zasadą swobody umów, ograniczoną zasadami współżycia

społecznego, zastrzeżenie na rzecz pozwanego w umowie najmu odsetek

za zwłokę w zapłacie czynszu albo innych świadczeń pieniężnych w wysokości

wyższej niż dwukrotność odsetek ustawowych, a w konsekwencji naruszenie

art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. poprzez odmowę uznania, że wierzycielowi nie należą się

odsetki ponad dwukrotność stopy odsetek ustawowych i odmowę pozbawienia

tytułu wykonawczego w tej części wykonalności .

We wnioskach powódka domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku

we wskazanym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji wraz z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

procesu za postępowanie kasacyjne; ewentualnie uchylenia powyższego wyroku,

uwzględnienia apelacji i zmiany wyroku Sądu Okręgowego w L. w sposób

5

wskazany we wnioskach apelacyjnych oraz zasądzenie kosztów postępowania

ze skargi kasacyjnej.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jej rzecz

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powódki nie może zostać uwzględniona, zaskarżone

orzeczenie nie narusza bowiem wskazanych przez skarżącą przepisów.

Sądu obydwu instancji trafnie przyjęły, że przy ocenie prawidłowości

postanowień zawartej umowy decydujący jest stan prawny i okoliczności faktyczne

istniejące w momencie jej zawierania. W tym wypadku istotą problemu jest bowiem,

czy konkretne postanowienia w ogóle mogły zostać w tej umowie zawarte, a zatem

czy mogły zaistnieć wraz z powstaniem stosunku umownego. Późniejsze zmiany

stanu prawnego i innych okoliczności, w jakich umowa była realizowana,

podlegałyby już bowiem ocenie nie w kategoriach swobody kontraktowania

(art. 3531

k.c.) ani też dopuszczalnych granic treści czynności prawnej (art. 58 k.c.)

lecz pod kątem zgodności wykonywania umowy z zasadami współżycia

społecznego (art. 5 k.c.). Wzajemny stosunek między tymi normami Sąd Najwyższy

wyjaśnił w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 stycznia 2003 r. (II CKN 1097/00, OSNC

2004/4/55).

Ewentualne nadużycie prawa przy wykonywaniu umowy nie mogłoby zaś

uzasadniać powództwa opozycyjnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 stycznia

1999 r., II CKN 151/98, OSNC 1999/7-8/134).

Kontrola prawidłowości postanowień umownych o wysokości odsetek oparta

została na słusznym założeniu, że - chociaż w czasie zawierania umowy nie

obowiązywały przepisy ograniczające maksymalną stopę odsetkową, a przepis

przejściowy (art. 5) ustawy z 7 lipca 2005 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 157, poz. 1316) nakazywał stosować

nowe przepisy do czynności prawnych dokonanych po wejściu w życie ustawy -

treść nowego art. 359 § 21

k.c. może stanowić przesłankę dokonywanej w toku

procesu oceny, czy konkretne odsetki umowne mieściły się w dozwolonej stronom

swobodzie kształtowania treści stosunku prawnego, czy też nie. Taki kierunek

6

interpretacji wskazał także Sąd Najwyższy w nie publikowanym wyroku z dnia

4 listopada 2005 r. (V CK 162/05). Oczywiste jest, że będzie to jedynie jedna

ze wskazówek, podlegająca ocenie na tle całokształtu postanowień umownych, na

co słusznie zwrócił uwagę Sąd II instancji, (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

23 czerwca 2005 r., II CK 742/04, Lex nr 180873).

Przyjęta w niniejszej sprawie wysokość odsetek, które winny być

przedmiotem egzekucji prowadzonej z majątku wspólnego dłużnika i jego małżonki,

we właściwy sposób uwzględnia obowiązek zapewnienia małżonkowi dłużnika

należytej ochrony jego praw. Zbliżona jest do podwójnej wysokości odsetek

ustawowych z momentu zawierania umowy, co uznać należy za uzasadnione

zabezpieczenie płatności w wypadku stosunku prawnego o charakterze trwałym,

zwłaszcza w wypadku, kiedy odsetki dotyczyły zwłoki, a nie opóźnienia w płatności.

Dyskusyjne jest natomiast, czy w ramach powództwa wytoczonego na

podstawie z art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. powódka mogła podnieść zarzuty oparte na

kwestionowaniu ważności postanowień umownych, co do których nie było żadnych

przeszkód, by podniósł je dłużnik w toku sporu, w którym wydany został tytuł

wykonawczy obejmujący sporne odsetki. Cytowany przepis pozwala małżonkowi

skorzystać z zarzutów z własnego prawa oraz z zarzutów, których nie mógł

wcześniej podnieść jego małżonek. Tymczasem niewątpliwie dłużnik mógł był

podnieść zarzut zastrzeżenia nadmiernych odsetek, gdyby wdał się w spór, czego

jednak nie uczynił. Ponieważ jednak skargę kasacyjną wniosła powódka, a Sąd

Najwyższy rozpoznaje sprawę w postępowaniu kasacyjnym – o ile nie zachodzi

nieważność postępowania - tylko w granicach podstaw kasacyjnych (art. 39813

§ 1

k.p.c.), rozważania ograniczyć należało do zarzutów wskazanych przez skarżącą.

W sytuacji, kiedy zgłoszona podstawa skargi okazała się nieuzasadniona,

skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 39815

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z postanowień art.

98 § 1 i 3 oraz art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c.