III CSK 191/08

Sygn. akt III CSK 191/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa (…) Akademii Neurologii sp. z o.o. w K.

przeciwko Bankowi (…) S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 lutego 2008

r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo powodowej Spółki, będącej

posiadaczem rachunku w pozwanym Banku, uznając zarazem za kluczowe w tej

sprawie zagadnienie wydania J. W. przez pracownika pozwanego wszystkich dyskietek,

w tym dyskietki administratora, i to wbrew obowiązkowi wynikającemu z § 2 umowy o

składanie dyspozycji elektronicznych. W ocenie tego Sądu nie zaistniał jednak

2

konieczny związek przyczynowy pomiędzy tym uchybieniem pozwanego Banku a

zdarzeniem wywołującym szkodę, a więc nie wystąpiła niezbędna przesłanka określona

w art. 471 k.c. Zarazem Sąd ten stwierdził, że pozwany nie uchybił wykonaniu łączącej

strony umowy o składanie dyspozycji elektronicznych przy użyciu systemu E.(…).

Apelacje powódki oddalił Sąd drugiej instancji, uznając, że przepisy art. 725 i 726

k.c. nie stanowią o rodzaju odpowiedzialności banku wobec drugiej strony umowy

rachunku bankowego, a strona umowy rachunku bankowego odpowiada na zasadach

ogólnych za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Zarzutu apelacji

nienależytego działania pozwanego, wyrażającego się wydaniem Pani J. W. wszystkich

dyskietek, Sąd Apelacyjny nie podzielił wobec wskazania we wniosku o instalację

systemu tej osoby jako odpowiedzialnej za czynności związane z jego instalacją. W

ocenie Sądu odwoławczego, zgromadzone w sprawie dowody jednoznacznie

przemawiają za brakiem adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy działaniem

strony pozwanej a czynem J. W., prawomocnie skazanej za popełnienie przestępstwa

oszustwa, co wyłącza odpowiedzialność kontraktową pozwanej.

Zaniechanie udziału w szkoleniach przez pracowników powódki uznał Sąd drugiej

instancji za przyczynienie się powódki do powstania szkody, która została jej

wyrządzona działaniem J. W. Zarazem Sąd Apelacyjny, stwierdził, że nie dopuścił

dowodu z wyroku skazującego J. W. za popełnienie przestępstwa oszustwa, ponieważ

wyrok ten dotyczy faktów bezspornych w tej sprawie, gdyż wina skazanej od początku

prowadzonego postępowania była okolicznością bezsporną.

W skardze kasacyjnej powódki, opartej wyłącznie na drugiej podstawie

kasacyjnej, zarzucano naruszenie art. 11 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c.

w związku z art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., twierdząc,

że zarzucane naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Naruszenie art 11 k.p.c. przez jego niezastosowanie uzasadniono w skardze

pominięciem przez Sąd cywilny wiążącego ustalenia co do osoby pokrzywdzonego,

dokonanego w prawomocnym skazującym wyroku karnym, a naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. pominięciem przeprowadzenia dowodu z tego wyroku. Wreszcie, zarzut

naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. uzasadniono pominięciem stanu rzeczy z chwili

wyrokowania, tj. ustalenia co do osoby pokrzywdzonego dokonanego w wyroku karnym

skazującym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powódka wywodzi, że z mocy art. 11 k.p.c.

zakresem związania sądu cywilnego objęte jest ustalenie co do osoby uznanej za

3

pokrzywdzoną w prawomocnym wyroku karnym skazującym za przestępstwo oszustwa,

ponieważ ustalenie osoby pokrzywdzonego należy do ustaleń kategorycznych, gdyż jest

konieczną przesłanką określenia tego przestępstwa. Pomijając związanie tym

elementem, Sąd Apelacyjny zaaprobował, irracjonalną w ocenie skarżącej, sytuację, w

której w wyroku karnym zasądzono na rzecz pozwanego w niniejszej sprawie Banku

kwotę wyprowadzoną z konta powódki przez prawomocnie skazaną J. W., a zarazem

pozwany Bank zwolniony został w postępowaniu cywilnym z obowiązku zwrotu tej kwoty

powódce, wywodzi strona skarżąca.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany Bank wniósł o jej oddalenie

w całości twierdząc, że Sąd nie wypowiedział się co do podmiotu pokrzywdzonego

przestępstwem popełnionym przez J. W., a skoro strona powodowa nie została

pokrzywdzona przestępstwem, to po jej stronie brak jest szkody podlegającej

naprawieniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zaskarżonego wyroku

w obecnym kształcie nie sposób uznać za zgodny z obowiązującym prawem, chociaż

nie wszystkie zarzuty sformułowane w skardze kasacyjnej okazały się trafne. Zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. okazał się chybiony ponieważ materia objęta jego treścią

w postaci określenia kryteriów i zasad oceny dowodów w ogóle nie może wypełniać

podstawy kasacyjnej z mocy art. 3933

§ 3 k.p.c., którą to regulację w pełni aprobuje

judykatura (por. zwłaszcza postanowienie SN z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05,

OSNC 2006, Nr 4, poz. 76; wyrok SN z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, niepubl.).

Ponadto zarzut ten, sformułowany jako pominięcie dowodu, nie może uzasadniać

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który to przepis określa zasadę dokonywania oceny

dowodów, a zatem ocena ta odnosić się może tylko do przeprowadzonych, a nie

pominiętych dowodów. Pominięcie dowodu przez Sąd odwoławczy mogłoby ewentualnie

uzasadniać zarzut naruszenia art. 381 k.p.c., ale skarga kasacyjna nie obejmuje takiego

zarzutu.

Natomiast rację ma strona skarżąca, że wobec wyroku Sądu Apelacyjnego

uzasadnione są zarzuty naruszenia art. 11 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c. Po pierwsze, Sąd

cywilny nie ma jurysdykcyjnych uprawnień do rozstrzygania o tym, czy dopuści dowód z

wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do

popełnienia przestępstwa. Z mocy art. 11 k.p.c., a więc z woli ustawodawcy, sąd cywilny

związany jest bowiem ustaleniami takiego wyroku, niezależnie od aktywności i inicjatywy

4

dowodowej stron postępowania cywilnego. Natomiast zakres takiego związania Sądu w

postępowaniu cywilnym rozciąga się jedynie na ustalenia co do popełnienia

przestępstwa zawarte w prawomocnym wyroku skazującym, a precyzyjniej w sentencji

takiego wyroku skazującego. Związanie Sądu cywilnego obejmuje więc tylko te

ustalenia, które stanowią konieczną przesłankę określenia przestępstwa przypisanego w

sentencji skazującego wyroku karnego. Katalog takich ustaleń może być zatem

zróżnicowany i z konieczności będzie on rezultatem niezbędnej relatywizacji związanej z

różnorodnością elementów składających się na określenie konstytutywnych znamion

strony przedmiotowej konkretnego przestępstwa. W odniesieniu do przestępstwa

oszustwa (art. 286 § 1 k.k.) ustalenie osoby pokrzywdzonej należy do takich jego

znamion, wynika bowiem bezpośrednio z ustalenia przedmiotu przestępstwa i stanowi

jeden z elementów stanu faktycznego. Ustaleniem w tym przedmiocie sąd cywilny jest

zatem związany, niezależnie od okoliczności, czy wina osoby skazanej stanowiła dla

sądu cywilnego okoliczność bezsporną. Istotnym znamieniem strony przedmiotowej

przestępstwa oszustwa jest doprowadzenie „.. innej osoby ..” do niekorzystnego

rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo

wyzyskania jej błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przez nią

przedsiębranego działania. Sąd karny musi więc dokonać jednoznacznego wskazania

tej „innej osoby”, bo dokonanie tej personifikacji mieści się w określeniu znamion

określających czynność sprawczą przestępstwa oszustwa, którego sprawca wywołuje

niekorzystną dla pokrzywdzonego decyzję rozporządzającą w odniesieniu do jego

mienia. Niekorzystne rozporządzenie mieniem to takie, które powoduje uszczerbek w

istniejącym majątku konkretnego pokrzywdzonego lub zmniejsza jego przyszłe korzyści.

W piśmiennictwie wyraźnie zaznacza się, że konstrukcja złożonej czynności

wykonawczej w przypadku przestępstwa oszustwa zakłada istnienie związku

przyczynowego między zachowaniem sprawcy a zachowaniem pokrzywdzonego i

łącznym rezultatem tych zachowań w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem

przez tego ostatniego. Podstawą odpowiedzialności karnej za to przestępstwo jest więc

złożone zachowanie dwóch podmiotów – sprawcy i pokrzywdzonego, a nawet wręcz ich

wzajemna aktywność.

W konsekwencji naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 11 k.p.c. i art. 316 § 1

k.p.c. przez pominięcie zakresu i skutków związania go prawomocnym wyrokiem

skazującym J. W. za popełnienie przestępstwa oszustwa, Sąd Apelacyjny błędnie ustalił,

że działaniem skazanej za przestępstwo oszustwa została wyrządzona szkoda stronie

5

powodowej, wcześniej apelującej [v. str. (…) in fine uzasadnienia zaskarżonego

wyroku]. Tymczasem z wiążących ustaleń sentencji prawomocnego wyroku skazującego

wynika, że pokrzywdzonym przestępstwem oszustwa jest pozwany Bank.

Jednak ta konstatacja wcale nie wyklucza tezy, że pokrzywdzony przestępstwem

może być ewentualnie także i sprawcą szkody wyrządzonej swojemu kontrahentowi

umownemu. Ten aspekt sprawy nie był jednak przedmiotem rozważań Sądu drugiej

instancji, który wykluczył tylko adekwatny związek przyczynowy pomiędzy działaniem

pozwanego Banku a czynem skazanej J. W., co jest akurat okolicznością indyferentną

przy ocenie przesłanek odpowiedzialności cywilnej w konfiguracji podmiotowej stron

sporu ukształtowanej w niniejszym procesie przez powódkę. Innymi słowy, w niniejszej

sprawie ewentualne wystąpienie adekwatnego związku przyczynowego powinno być

oceniane pomiędzy zachowaniem strony pozwanej, jako kontrahenta umownego

powódki, a uszczerbkiem poniesionym przez tę ostatnią w następstwie wypłaty środków

z jej konta bankowego. Podjęta przez Sąd pierwszej instancji próba czynienia ustaleń w

tej płaszczyźnie (tj. naruszenia przez pozwany Bank obowiązku wynikającego z umowy

o składanie dyspozycji elektronicznych) nie została zdyskontowana przez Sąd drugiej

instancji, a wręcz została pominięta w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.