II CSK 360/08

Sygn. akt II CSK 360/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Zakładów Chemicznych "P.(...)" Spółki Akcyjnej w P.

przeciwko Spółdzielni Kółek Rolniczych w Z.(...) w likwidacji, Spółdzielni Kółek

Rolniczych w T. w likwidacji, Spółdzielni Usług Rolniczych w Z. i Spółdzielni Kółek

Rolniczych w B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Spółdzielni Usług Rolniczych w Z. od wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 27 września 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 12 grudnia 2003 r. zasądził solidarnie od

pozwanych Spółdzielni Usług Rolniczych w Z.(...) w likwidacji, Spółdzielni Kółek

Rolniczych w T., Spółdzielni Usług Rolniczych w Z. oraz Spółdzielni Kółek Rolniczych w

2

B. na rzecz powódki Zakładów Chemicznych w „P.(...)” Spółki Akcyjnej w P. kwotę

794.916,45 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 12 sierpnia 1998 r., umorzył

postępowanie w zakresie żądania zapłaty przez tych pozwanych kwoty 10.000 zł i orzekł

o kosztach procesu. Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i

wnioskach.

Zakład Produkcyjno-Handlowy „P.(...)” spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

w Warszawie w likwidacji (następnie w upadłości) kupowała od powódki nawozy

sztuczne, które odsprzedawała swoim kontrahentom, m.in. pozwanym Spółdzielniom. W

celu zabezpieczenia wierzytelności powódki wynikających z umów sprzedaży nawozów

spółka „P.(...)” w dniu 18 lipca 1997 r. wystawiła weksel własny in blanco z klauzulą bez

protestu. Na odwrotnej stronie weksla po słowie „poręczyciele” podpisy złożyły osoby

upoważnione do reprezentowania pozwanych Spółdzielni, opatrując je stosownymi

pieczęciami. W pisemnej deklaracji wekslowej z dnia 18 lipca 1997 r. wystawca weksla

upoważnił powódkę (remitenta) do wypełnienia weksla „w każdym czasie w razie zwłoki

w zapłacie należności do wysokości zaległości wraz z ustawowymi odsetkami zwłoki i

egzekwowania beż protestu tak ustalonej kwoty” oraz do opatrzenia weksla datą

płatności według swego uznania. Deklaracja wekslowa została podpisana przez te same

osoby, które w imieniu pozwanych poręczyły zobowiązanie wekslowe. Weksel został

uzupełniony przez powódkę na kwotę 804.916,45 zł (obejmującą nie uregulowaną przez

wystawcę należność główną za zakupione nawozy w kwocie 605.975,68 zł oraz odsetki

za opóźnienie w zapłacie w kwocie 173.760,19 zł) z terminem płatności na dzień 27

lipca 1998 r. w siedzibie powódki i przedstawiony do zapłaty. Wystawca zapłacił

powódce przed terminem płatności weksla 10.000 zł. Pozostała część sumy wekslowej

nie została uregulowana przez zobowiązanych. Powódka cofnęła powództwa w zakresie

żądania zapłaty kwoty uiszczonej przez wystawcę weksla.

Sąd Okręgowy wskazał, że stosownie do art. 47 Prawa wekslowego poręczyciel

wekslowy dopowiada wobec posiadacza weksla solidarnie z wystawcą. Nie może on

przy tym korzystać z zarzutów, które mógłby wysunąć ten, za kogo poręczył.

Zobowiązanie poręczyciela wekslowego ma charakter samodzielny i abstrakcyjny,

niezależny od umowy łączącej go z osobą, za którą poręczył. Poręczenie udzielone

przez pozwane Spółdzielnie było skuteczne i nie zostało ograniczone do oznaczonej

wysokości, wobec czego ponoszą one odpowiedzialność za cały dług wystawcy do

wysokości sumy wekslowej. Z tych też względów Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo

w zmodyfikowanym kształcie i umorzył postępowanie w pozostałej części.

3

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanej Spółdzielni Kółek Rolniczych w Z.,

wyrokiem z dnia 27 września 2007 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że

zasądzone od skarżącej świadczenie rozłożył na raty miesięczne w kwocie po 15.000 zł

płatne do 28-go każdego miesiąca, oddalił apelację w pozostałej części i orzekł o

kosztach procesu za drugą instancję. Sąd Apelacyjny zaaprobował w całej rozciągłości

ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku. Podzielił też ostateczną

ocenę zasadności powództwa. Wprawdzie nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu

pierwszej instancji, że poręczyciel wekslowy nie może powoływać się na wypełnienie

weksla in blanco niezgodnie z porozumieniem wekslowym, jednakże stwierdził, iż to

błędne zapatrywanie nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia. Pozwana Spółdzielnia

Kółek Rolniczych w Z. – mimo, iż to na niej spoczywał w tym zakresie ciężar dowodu

(art. 10 Prawa wekslowego w zw. z art. 6 k.c.) - nie wykazała, że weksel został

wypełniony przez powódkę niezgodnie z deklaracją wekslową. Zgłoszony na tę

okoliczność wniosek dowodowy o zobowiązanie powódki do złożenia kompletnej

dokumentacji dotyczącej jej roszczeń (wszelkich umów wraz z aneksami do nich,

dowodów dostaw towarów i ich ewentualnych zwrotów, faktur obejmujących transakcje

dokonywane między stronami, dowodów zapłaty za te faktury), dla dochodzenia których

został wypełniony weksel in blanco, nie odpowiadał wymogom art. 236 k.p.c., dlatego

też został prawidłowo oddalony przez Sąd pierwszej instancji. Przedmiotem dowodu

mogą być tylko fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227

k.p.c.). Tymczasem z ogólnikowo sformułowanego wniosku dowodowego skarżącej nie

sposób wywieść, jakiego zakresu działalności powódki on dotyczył i czy pozostawał w

związku dochodzonym roszczeniem.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1

k.p.c. pozwana Spółdzielnia Kółek Rolniczych w Z. wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i uwzględnienie apelacji w całości. W ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 101 pkt 2 Prawa wekslowego w związku z art. 353 § 1 k.c. oraz art. 353 § 1

k.c. przez ich błędną wykładnię i uznanie, że w świetle tych przepisów utrata bytu

prawnego przez dłużnika, w tym dłużnika wekslowego, nie prowadzi do wygaśnięcia

zobowiązania, bowiem przepisy te nie wymagają dla istnienia stosunku

zobowiązaniowego istnienia po każdej ze stron tego stosunku co najmniej jednego

podmiotu wyposażonego w osobowość prawną;

4

- art. 32 ust. 1 w związku z art. 103 ust. 3 Prawa wekslowego przez ich

niezastosowanie, mimo że przepisy te rozumiane w ten sposób, że utrata bytu

prawnego przez dłużnika, w tym dłużnika wekslowego, prowadzi do wygaśnięcia

zobowiązania, bowiem przepisy te wymagają dla istnienia stosunku zobowiązaniowego

istnienia po każdej ze stron tego stosunku co najmniej jednego podmiotu wyposażonego

w osobowość prawną, powinny znaleźć w sprawie zastosowanie;

- art. 32 ust. 1 w związku z art. 103 ust. 3 Prawa wekslowego przez ich błędna

wykładnię, zgodnie z którą wygaśniecie zobowiązania podmiotu poręczonego wekslowo

bez zaspokojenia wierzyciela, w tym z powodu utraty osobowości prawnej przez ten

podmiot, nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania poręczyciela;

- art. 101 pkt 2 Prawa wekslowego w związku z art. 353 § 1 k.c., a także art. 353

§ 1 k.c. przez ich niezastosowanie, pomimo że przepisy te rozumiane w ten sposób, iż

wygaśnięcie zobowiązania podmiotu poręczonego wekslowo bez zaspokojenia

wierzyciela, w tym z powodu utraty osobowości prawnej przez ten podmiot, powoduje

wygaśnięcie zobowiązania poręczyciela, powinny znaleźć zastosowanie w sprawie;

- art. 32 ust. 2 w związku z art. 103 ust. 3 Prawa wekslowego przez ich błędną

wykładnię, zgodnie z którą nieważnością w rozumieniu tego przepisu jest również

wygaśnięcie z powodu utraty bytu prawnego podmiotu poręczonego i wadliwe

zastosowanie tak wyłożonego przepisu, pomimo tego, że nie znajdował on w sprawie

zastosowania.

Drugą podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia: art. 381,

227-231 w związku z art. 391 § 1, 230 w związku z art. 391 § 1, 227 w związku z art.

391 § 1, 217 § 1 w związku z art. 391 § 1, 217 § 2 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 382,

316 § 1 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 378 § 1, 382, 328 § 1 w związku z art. 391 § 1,

227, 236, 248, 258 oraz 390 § 1 k.p.c. Zarzuty naruszenia wymienionych przepisów

skarżąca powiązała z pominięciem przez Sąd Apelacyjny nowego faktu zaistniałego w

toku postępowania przed tym Sądem, tj. wykreślenia Spółki ZPH „P.(...)” z rejestru

przedsiębiorców po ukończeniu postępowania upadłościowego wobec tej Spółki,

oddaleniem wniosków dowodowych zmierzających do wykazania tej okoliczności i

wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym oraz zaniechanie

wystąpienia do Sądu Najwyższego o rozstrzygniecie zagadnienia prawnego budzącego

poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Podniesione przez skarżącą zarzuty zmierzały do wykazania, że nie ponosi ona

odpowiedzialności wekslowej z tytułu poręczenia weksla własnego in blanco przede

wszystkim z tej przyczyny, że wystawca weksla, wskutek wykreślenia z rejestru

przedsiębiorców po zakończeniu postępowania upadłościowego, utracił byt prawny, co

doprowadziło do wygaśnięcia zobowiązania poręczonego, a konsekwencji także

akcesoryjnego w stosunku do niego zobowiązania poręczyciela, ewentualnie – gdyby

zapatrywanie powyższe nie zostało zaaprobowane – dlatego, że weksel wypełniony

został niezgodnie z deklaracją wekslową. Odniesienie się do tych zarzutów wymaga

przypomnienia zasad, na jakich ukształtowana została odpowiedzialność poręczyciela

wekslowego.

Zgodnie z art. 30 pr. weksl. zapłatę weksla można zabezpieczyć poręczeniem

wekslowym (awal) co do całości sumy wekslowej lub co do jej części. Według art. 32 pr.

weksl., poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo, jak ten, za kogo poręczył to jest.

Jego zobowiązanie jest ważne, chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza było

nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, z wyjątkiem wady formalnej. W piśmiennictwie

wskazuje się, że poręczenie wekslowe jest przyjęciem odpowiedzialności przez

poręczającego wobec każdego posiadacza weksla za zobowiązania wekslowe. Może

ono zabezpieczać wykonanie zobowiązania niezależnie od źródła jego powstania. Awal

zabezpiecza jednak tylko zobowiązanie wekslowe. Cechuje się ono abstrakcyjnością i

bezwarunkowością. Akcesoryjność poręczenia wekslowego wykazuje cechy odmienne

w stosunku do innych zabezpieczeń, w tym poręczenia cywilnego. Zobowiązanie

awalisty powstaje niezależnie od istnienia zobowiązanie dłużnika głównego w sensie

materialnym; wystarczy, że zobowiązanie to zostało prawidłowo wyrażone na

dokumencie wekslowym w sensie formalnym. Z tego też względu akcesoryjność

poręczenia wekslowego określana jest jako akcesoryjność formalna. Zobowiązanie

poręczyciela wekslowego jest jednak zobowiązaniem samodzielnym. Awalista

zobowiązuje się nie wobec awalata, lecz względem jego wierzyciela. Jeżeli

zobowiązanie osoby, za którą poręczył jest formalnie ważne, odpowiada samodzielnie,

tj. niezależnie od zobowiązania poręczonego.

Odrębności pomiędzy poręczeniem wekslowym a poręczeniem cywilnym

akcentowane są też mocno w orzecznictwie. Wskazuje się tam, że poręczyciel ponosi

odpowiedzialność nawet wtedy, gdy osoba, za którą poręczył, nie miała zdolności

wekslowej. Poręczyciel wekslowy nie może bowiem bronić się wobec wierzyciela

zarzutami opartymi na swoich osobistych stosunkach z osobą, za którą poręczył, lecz

6

tylko na stosunkach z posiadaczem weksla. Błąd poręczyciela wekslowego co do osoby

wystawcy weksla własnego in blanco nie zwalnia poręczyciela od odpowiedzialności

wekslowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., I CKN 575/87,

Glosa 2006, nr 4, poz. 30; uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1994 r., III CZP

75/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 228). Poręczyciele na wekslu in blanco nie mogą

powoływać się na jego nieważność jako podstawę zwolnienia z odpowiedzialności

wekslowej z tego powodu, że remitent po otrzymaniu od wystawcy weksla niezupełnego

uzupełnił go, wpisując datę wystawienia wcześniejszą niż wpis wystawcy w Krajowym

Rejestrze Sądowym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r., III CKN

520/04, OSNC 2006, nr 4, poz. 67). Dla odpowiedzialności awalisty nie ma znaczenia

okoliczność, że została ogłoszona upadłość podmiotu, za który udzielono poręczenie

(zob. wyrok Sąd Apelacyjny w Katowicach z dnia 6 stycznia 2000 r. I ACa 908/99, Pr.

Bankowe 2001/6/28). Awalista odpowiada za zobowiązanie wekslowe także wtedy, gdy

podpis osoby, za którą poręczył został sfałszowany (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 9 września 2004 r., II CK 502/03, nie publ.).

W świetle przytoczonego stanowiska doktryny i judykatury, nie ulega wątpliwości,

że utrata bytu prawnego przez wystawcę weksla in blanco nie powoduje wygaśnięcia

zobowiązania wekslowego poręczyciela. Podniesiona przez skarżącą okoliczność

wykreślenia Spółki „P.(...)”, którą Sąd Apelacyjny pominął, nie miała zatem w sprawie

istotnego znaczenia. Zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów

prawa materialnego oraz procesowego, oparte na założeniu przeciwnym, należy więc

uznać za bezpodstawne.

Nie można natomiast skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 227, art. 236,

art. 248 i art. 258 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że

poręczyciel weksla in blanco może zgłaszać skutecznie zarzuty wskazujące na

wypełnienie weksla niezgodnie z deklaracją wekslową. Trudno nie zgodzić się z

zarzutem skarżącej kwestionującym zasadność - dokonanej przez Sąd Apelacyjny -

oceny przydatności wnioskowanego przez nią dowodu. Sąd Apelacyjny uznał, że

wniosek dowodowy skarżącej sformułowany został zbyt ogólnie i bez wskazania

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy faktów podlegających stwierdzeniu. Przytoczoną

we wniosku tezę dowodową istotnie można uznać za sformułowaną niezbyt fortunnie.

Nie sposób jednak nie zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej wskazującym na

nadmierny rygoryzm oceny pominiętego wniosku dowodowego w płaszczyźnie art. 236

k.p.c. Wniosek ten, zgłoszony dla poparcia zarzutu wadliwego wypełnienia weksla,

7

zawierał wskazanie, że wymienione w nim dokumenty dotyczą roszczeń powódki

dochodzonych w niniejszym procesie. Nie zmierzał on zatem do wyjaśnienia wszystkich

relacji handlowych między wystawcą weksla a wierzycielem, lecz tylko tych, które

związane były z rozliczeniem należności objętych sumą wekslową. Nie można więc

zgodzić się z oceną, że nie dotyczył on faktów mających w sprawie istotne znaczenie i

stanowił próbę przerzucenia ciężaru dowodu na powódkę. Na marginesie trzeba też

stwierdzić, że jeśli – według Sądu Apelacyjnego – wniosek dowodowy nie został

należycie doprecyzowany, to nie było przeszkód do zobowiązania skarżącej do jego

uszczegółowienia.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.