IV CNP 60/08

Sygn. akt IV CNP 60/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie ze skargi pozwanej A. S.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w R.

z dnia 20 kwietnia 2006 r., sygn. akt IV Ca (...),

w sprawie z powództwa Z. W. i I. W.

przeciwko A. S. i Z. R.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 grudnia 2008 r.,

1. stwierdza, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w R. z dnia 20 kwietnia

2006 r., sygn. akt IV Ca (...) w części dotyczącej pozwanej A. S. jest

niezgodny z prawem,

2. odrzuca skargę w pozostałej części,

3. zasądza od Z. i I. małż. W. na rzecz skarżącej A. S. kwotę 1000 zł (jeden

tysiąc złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

2

Uzasadnienie

Z. i I. małż. W., w pozwie skierowanym przeciwko A. S. i Z. R., wnosili o usunięcie

niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księgach

wieczystych nr: (...).7, (...).8, (...).9 i 1(...)., prowadzonych przez Sąd Rejonowy w P., a

rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie z działu II ksiąg nr (...).7, (...).8 i (...).9

pozwanej A. S., a z działu II księgi nr 1(...). pozwanej Z. R. i wpisanie w ich miejsce jako

właścicieli powodów – w ustawowej wspólności.

Wyrokiem z dnia 31 października 2005 r. Sąd Rejonowy w P. oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę orzeczenia następujący stan faktyczny.

Umową z dnia 3 stycznia 1979 r. O. i T. małż. M. przenieśli na powodów, Z. i I.

małż. W., na zasadach określonych w ustawie z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U.

Nr 32, poz. 140 – dalej: „ustawa z dnia 27 października 1977 r.”), własność i posiadanie

gospodarstwa rolnego o obszarze 8.99 ha położonego w K. Po zawarciu umowy O. i T.

M. wystąpili przeciwko Z. i I. W. z powództwem o uznanie umowy o przekazanie

gospodarstwa za nieważną. Wyrokiem z dnia 22 września 1981 r. Sąd Rejonowy w P.

uwzględnił powództwo z tej przyczyny, że umowa z dnia 3 stycznia 1979 r. nie została

sporządzona przed naczelnikiem gminy lub jego zastępcą.

Umową notarialną z dnia 26 września 1989 r. O. i T. małż. M. przekazali

gospodarstwo rolne położone w K. pozwanej A. S. Przeniesienie własności nastąpiło na

podstawie art. 2 pkt 6 lit. b ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U z 1989 r.

Nr 24, poz. 133 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r.”). A. S. została

wpisana jako właścicielka nieruchomości, dla których w Sądzie Rejonowym w P.

urządzono księgi wieczyste nr: (...).7, (...).8 i (...).9. W dniu 1 lipca 1996 r. A. S. zawarła

umowę darowizny z Aleksandrem Domalewskim i przeniosła na niego własność działki

nr (…) objętej księgą wieczystą nr (...).7. Dla darowanej nieruchomości założono księgę

wieczystą nr 1(...).. W dniu 27 listopada 2000 r. A. D. z kolei darował nieruchomość

objętą księgą wieczystą nr 1(...). pozwanej A. R.

Sąd Rejonowy nie podzielił zapatrywania powodów, że na podstawie art. 1

ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. o uznaniu ważności umów o przekazanie gospodarstwa

rolnego następcy (Dz. U. Nr 55, poz. 282 – dalej: „u.u.w.u.” lub „ustawa z dnia 3 grudnia

3

1984 r.”) doszło do konwalidacji umowy o przekazanie gospodarstwa, którą zawarli w

dniu 3 stycznia 1979 r., wobec czego są właścicielami nieruchomości objętych księgami

wieczystymi wskazanymi w pozwie. Powołana ustawa nawiązywała do uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1980 r., III CZP 39/80 (OSNCP

1981, nr 7, poz. 121), w której Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że umowa o

przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w zamian za emeryturę lub rentę (art. 52

ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r.) powinna być pod rygorem nieważności

sporządzona przed naczelnikiem gminy lub osobą będącą jego zastępcą. W praktyce

organów administracji umowy sporządzane były z naruszeniem powyższych zasad,

dlatego ustawodawca, chcąc zapobiec niepewności w stosunkach własnościowych na

wsi, nadał ważność czynnościom prawnym, które pod rządem poprzednio obowiązującej

ustawy nie mogły być uznane za prawnie skuteczne. Jednakże, jak podkreślił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 13 marca 1985 r., III CRN 42/85 (OSNCP 1986, nr 1-2, poz.

12), ustawodawca nie opowiedział się za dopuszczalnością ingerencji ustawodawcy w

drodze pozbawienia mocy prawomocnych orzeczeń lub za ingerowaniem w toczące się

postępowania, stąd dla wzruszenia prawomocnego orzeczenia uznającego umowę o

przekazanie gospodarstwa rolnego następcy za nieważną konieczne było wniesienie

rewizji nadzwyczajnej. W sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia

22 września 1981 r., którym uznano umowę z dnia 3 stycznia 1979 r. za nieważną, nie

doszło do wniesienia rewizji nadzwyczajnej. Wyrok ten – zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. –

wiąże nie tylko strony i sąd, który go wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy

państwowe i organy administracji publicznej. Trzeba zatem przyjąć – stwierdził Sąd

Rejonowy – że stan prawny nieruchomości ujawniony w księgach wieczystych

wskazanych w petitum pozwu jest zgodny z rzeczywistym stanem prawnym.

Na skutek apelacji powodów, Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 20 kwietnia

2006 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uzgodnił z rzeczywistym stanem

prawnym treść ksiąg wieczystych nr: (...).7, (...).8 i (...).9 przez wpisanie w dziale II

każdej z tych ksiąg Z. i I. W. w ustawowej wspólności w miejsce pozwanej A. S. oraz

księgi wieczystej nr 1(...). przez wpisanie w dziale II tej księgi Z. i I. W. w miejsce

pozwanej Z. R.. Sąd Okręgowy stwierdził, że wbrew odmiennemu stanowisku Sądu

pierwszej instancji, ustawa z dnia 3 grudnia 1984 r. konwalidowała z mocą wsteczną

również te umowy, o nieważności których orzekał sąd. Wyrok Sądu Rejonowego w P. z

dnia 22 września 1981 r. stwierdzający nieważność umowy z dnia 3 stycznia 1979 r. jest

wprawdzie prawomocny, ale pociąga to za sobą tylko taki skutek, że nie można

4

negować faktu istnienia orzeczenia o określonej treści, nie oznacza natomiast

niemożliwości konwalidacji wspomnianej umowy na podstawie art. 1 u.u.w.u. W

konsekwencji, umowę z dnia 3 stycznia 1979 r. należy uznać za konwalidowaną. Stan

prawny nieruchomości ujawniony w księgach wieczystych nr: (...).7, (...).8, (...).9 i 1(...).

jest zatem niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym, Z. i I. małż. W. przysługuje

bowiem przymiot właścicieli.

Skarga kasacyjna pozwanej A. S. od powyższego wyroku została przez Sąd

Okręgowy odrzucona postanowieniem z dnia 12 września 2006 r., jako niedopuszczalna

ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia, natomiast zażalenie pozwanej na to

postanowienie zostało przez Sąd Najwyższy oddalone postanowieniem z dnia 15

grudnia 2006 r.

W dniu 18 kwietnia 2008 r. A. S. złożyła skargę o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego wyroku z dnia 20 kwietnia 2006 r., zarzucając, że Sąd

Okręgowy naruszył przepisy: art. 1 u.u.w.u. przez błędną wykładnię, wyrażającą się w

uznaniu, że ustawodawca opowiedział się za dopuszczalnością ingerencji w

prawomocne orzeczenia sądowe, art. 155 § 1 k.c. w związku z ustawą z dnia 14 grudnia

1982 r. przez nieuwzględnienie skutków wynikających z umowy zawartej przez nią w

dniu 26 września 1989 r. z O. i T. małż. M., i art. 365 § 1 k.p.c. przez błędną ocenę

skutków prawomocnego wyroku z dnia 22 września 1981 r. W konkluzji skarżąca

wnosiła o orzeczenie, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wypada rozpocząć od przypomnienia, że skarga o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia została wprowadzona do kodeksu postępowania

cywilnego ze względu na regulacje zawarte w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP oraz w art.

417 – 4172

i art. 421 k.c. W art. 4171

§ 2 k.c. przyjęto, że jeżeli szkoda została

wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia, jej naprawienia można żądać po

stwierdzeniu we właściwym postępowaniu jego niezgodności z prawem. Skarga

przewidziana w art. 424 1

k.p.c. jest jednym z takich „właściwych postępowań”. Stanowi

samodzielny instrument badania legalności działalności jurysdykcyjnej sądów

powszechnych, służący jednostce zamierzającej dochodzić od państwa wynagrodzenia

szkody, o jakiej mowa w art. 77 ust. 1 Konstytucji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

za utrwalone można już uznać stanowisko, że orzeczenie niezgodne z prawem, to

orzeczenie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z

ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco

5

błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie

wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem rodząca odpowiedzialność

odszkodowawczą Skarbu Państwa musi mieć charakter kwalifikowany, elementarny i

oczywisty, gdyż tylko w takim przypadku orzeczeniu sądu można przypisać cechy

bezprawności (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05,

OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, niepubl., z dnia 7 lipca

2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35, z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP

132/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 174 i z dnia 7 lutego 2007 r., III CNP 53/06, niepubl.

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2006 r., V CNP 68/05,

niepubl.).

Przechodząc od powyższych uwag natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy

trzeba zgodzić się z zarzutami skarżącej, że wyrok Sądu Okręgowego z dnia 20 kwietnia

2006 r. zapadł z rażącym naruszeniem powołanych w skardze, niepodlegających przy

tym różnej wykładni, przepisów art. 1 ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r., art. 155 k.c. i 365

§ 1 k.p.c.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 marca 1985 r., III CRN 42/85

(OSNCP 1986, nr 1-2, poz. 42) i z dnia 13 marca 1985 r., III CRN 55/85, niepubl.), art. 1

u.u.w.u. obejmował swoim zakresem, a więc powodował konwalidację z mocą wsteczną,

umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy zawartych przez upoważnionego

pracownika urzędu gminy niebędącego naczelnikiem lub jego zastępcą, także wówczas,

gdy sąd w postępowaniu cywilnym uznał w sentencji lub w formie prejudycjalnej, że

umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego jest nieważna. Sąd Najwyższy podkreślił

jednak, że z ujęcia całej ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r., a zwłaszcza z jej art. 1 wynika,

że ustawodawca nie opowiedział się za dopuszczalnością ingerencji ustawodawcy

w drodze pozbawienia mocy prawomocnych orzeczeń lub za ingerowaniem w toczące

się postępowania. Zaznaczył, że stanowisko to jest zgodne z założeniami

praworządności w działalności legislacyjnej, niedopuszczalne byłoby bowiem

ingerowanie ustawodawcy w działalność sądów w poszczególnych sprawach czy

grupach spraw. Ustawodawcę wiąże wszak konstytucyjna zasada niezawisłości sądów i

niezawisłości sędziów, z której wynika, że orzeczenia sądowe nie mogą być zmieniane

ani przez władzę ustawodawczą ani wykonawczą, a jedynie przez sądy wyższej instancji

w trybie przewidzianym w ustawie. W związku z tym Sąd Najwyższy wskazał, że art. 1

u.u.w.u. może stanowić podstawę rewizji nadzwyczajnej i uzasadniać uchylenie

prawomocnego wyroku, którym sąd uznał umowę o przekazanie gospodarstwa za

6

nieważną z tej przyczyny, że została zawarta przed upoważnionym pracownikiem

urzędu gminy niebędącym naczelnikiem ani jego zastępcą. Trzeba dodać, że

stanowisko Sądu Najwyższego zarówno w kwestii uznania ważności umów przekazania

ze skutkiem ex tunc, jak i w kwestii wpływu wyroków stwierdzających nieważność umów

o przekazanie gospodarstwa na ważność tych umów wobec uznania ich ważności przez

ustawę z dnia 3 grudnia 1984 r. uzyskało aprobatę doktryny. Podnoszono wprawdzie

pewne wątpliwości, czy obowiązująca wówczas rewizja nadzwyczajna jest

dostatecznym instrumentem pozwalającym na wzruszenie wszystkich prawomocnych

orzeczeń sądowych stwierdzających nieważność umów o przekazanie gospodarstwa

następcy i w związku z tym rozważano przydatność takich instytucji, jak wznowienie

postępowania czy powództwo o ustalenie przewidziane w art. 189 k.p.c., nie ulegało

jednak wątpliwości, że dla konwalidacji konieczne jest wzruszenie prawomocnego

orzeczenia.

Wychodząc z odmiennego założenia Sąd Okręgowy w sposób rażący naruszył

art. 365 § 1 k.p.c., w świetle tego przepisu bowiem nie można przyjmować, że

prawomocny wyrok, stwierdzający nieważność umowy o przekazanie gospodarstwa

rolnego następcy, wywierał tylko taki skutek, iż nie można było negować faktu istnienia

prawomocnego orzeczenia. Podmiotowe i przedmiotowe granice prawomocności

materialnej, wynikające z art. 365 § 1 k.p.c., wiążą inne sądy w tym znaczeniu, że

muszą one brać pod uwagę nie tylko fakt istnienia, ale i treść prawomocnego

rozstrzygnięcia. Nie można zatem przyjmować, jak uczynił Sąd Okręgowy, że wyrok

stwierdzający nieważność umowy z dnia 3 stycznia 1979 r. o przekazanie gospodarstwa

Z. i I. małż. W. jest wprawdzie prawomocny, ale znaczy tylko tyle, że nie można

negować faktu jego istnienia. Nieważna czynność prawna nie wywiera skutków

prawnych – jako czynność prawna, czynność taka jest przy tym nieważna od samego

początku. Uwzględniając zatem skutki prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w P. z

dnia 22 września 1981 r., trzeba przyjąć, że umowa o przekazanie gospodarstwa

zawarta w dniu 3 stycznia 1979 r. nie przeniosła na Z. i I. małż. W. własności

gospodarstwa położonego w K. Ponieważ po wejściu w życie ustawy z dnia 3 grudnia

1984 r. nie doszło do wzruszenia tego wyroku, a tym samym do konwalidacji umowy z

dnia 3 stycznia 1979 r., O. i T. małż. M., będąc nadal właścicielami gospodarstwa, w

dniu 26 września 1989 r. skutecznie rozporządzili nim na rzecz skarżącej A. S.

Trzeba podkreślić, że po wejściu w życie ustawy z dnia 3 grudnia 1984 r. Z. i I.

małż. W. nie skorzystali z możliwości konwalidacji umowy z dnia 3 stycznia 1979 r. o

7

przekazaniu im przedmiotowego gospodarstwa, nie podjęli bowiem działań

prowadzących do zniweczenia skutków prawomocnego wyroku stwierdzającego

nieważność tej umowy, mimo że do dnia 26 września 1989 r., tj. do chwili przekazania

gospodarstwa A. S., mogli uczynić to bez obawy o naruszenie praw osób trzecich.

Konkludując, trzeba stwierdzić, że Sąd Okręgowy przy wydaniu wyroku z dnia 20

kwietnia 2006 r. w sposób rażący naruszył przepisy prawa, które podlegały jednolitej

wykładni zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie. Uzasadniona jest zatem

konstatacja, że wyrok ten w części dotyczącej skarżącej A. S. musi być uznany za

niezgodny z prawem. W pozostałym zakresie skarga ulega odrzuceniu, skarżąca nie ma

bowiem interesu prawnego w stwierdzeniu niezgodności z prawem wyroku dotyczącego

stanu prawnego nieruchomości będącej własnością A. R.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 42411

§ 2, 4248

§ 1

oraz art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 391 § 1, art. 39821

i art. 42412

k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.