II UK 100/09

Sygn. akt II UK 100/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku Z. R. oraz małoletniej A. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego : Przedsiębiorstwa Wielobranżowego H. Spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K.

o rentę rodzinną w związku z wypadkiem przy pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni Z.R. od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 października 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 października 2008 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni Z.R., działającej także w imieniu córki A. R., od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z 6 marca 2008 r.,

oddalającego jej odwołanie od decyzji pozwanego organu rentowego z 12 grudnia

2007 r. odmawiającej renty rodzinnej po W. R. w związku z wypadkiem przy pracy,

wobec jego nietrzeźwości i zerwania przez to związku z pracy.

Sąd Okręgowy ustalił, że W. R. był zatrudniony jako operator koparki

hydrauliczno-gąsienicowej w Przedsiębiorstwie Wielobranżowym H. spółka z o.o. W

dniu 3 października 2006 r. miał przetransportować koparkę do innej miejscowości.

Po przyjeździe samochodu z naczepą rozpoczął manewr wjazdu koparką na

naczepę. Gdy koparka znajdował się „w 75 % na naczepie” miał ją przesunąć do

przodu i wyprostować. Manewr ten wykonał nieprawidłowo, gdyż koparka zamiast

prostowania zaczęła zjeżdżać w prawo i spadła z naczepy, przewracając się kabina

przygniotła W. R., który w wyniku tego zmarł. Był wówczas w stanie nietrzeźwości -

badanie wykazało 2,01 promila alkoholu we krwi. Pracodawca nie uznał zdarzenia

za wypadek przy pracy i stwierdził, że pracownik zerwał związek z pracą, gdyż

znajdował się w stanie nietrzeźwości. Naczepa na którą wjeżdżała koparka miała

uszkodzony hamulec postojowy, jednak nie miało to wpływu na przebieg wypadku.

Prokuratura umorzyła śledztwo w sprawie wypadku stwierdzając, że bezpośrednią

przyczyną zdarzenia były błędy popełnione przez operatora koparki, który nie

zachował ostrożności przy wprowadzaniu tyłem maszyny na naczepę i zjechał

nadmiernie na prawą stronę powodując przewrócenie koparki. Biegły sądowy w

zakresie rekonstrukcji wypadków stwierdził, że bezpośrednią przyczyną wypadku

było postępowanie operatora koparki, który niewłaściwie przeprowadził manewr

umieszczenia koparki na naczepie. Sąd Okręgowy uznał, że stan nietrzeźwości

spowodował zerwanie związku z pracą i zdarzenie nie jest wypadkiem przy pracy w

rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej jako ustawa

wypadkowa). Nietrzeźwość wyłącza gotowość do pracy (wyrok Sądu Najwyższego

z 7 marca 2006 r., I UK 127/05, który zapadł w niemal identycznym stanie

3

faktycznym). Skoro renta rodzinna z ubezpieczenia wypadkowego przysługuje

uprawnionym członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł wskutek wypadku

przy pracy a zdarzenie w wyniku którego zmarł W. R. nie może być uznane za

wypadek przy pracy bowiem został zerwany związek z pracą, to brak jest podstaw

do przyznania wnioskodawczyni i małoletniej A. R. renty rodzinnej z ubezpieczenia

wypadkowego (art. 17 ust. 5 i art. 21 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej).

Apelacja zarzuciła: 1. Sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego

materiału, polegającą na błędnym przyjęciu, że zdarzenie nie stanowiło wypadku

przy pracy, a w konsekwencji naruszenie prawa materialnego - art. 3 ust. 1 ustawy

wypadkowej poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że wypadek nie był

wypadkiem przy pracy. 2. Naruszenie art. 21 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej poprzez

jego zastosowanie w stosunku do osób ubiegających się o rentę rodzinną z

ubezpieczenia wypadkowego w sytuacji, gdy dotyczy on bezpośrednio i wyłącznie

ubezpieczonego.

Sąd Apelacyjny ustalenia i ocenę prawną pierwszej instancji uznał za prawidłowe.

Stan nietrzeźwości wyłączał gotowość do pracy, zatem zdarzenie nie było

wypadkiem przy pracy. Z tej przyczyny wnioskodawczyni i jej córka nie mogą

uzyskać renty rodzinnej z ubezpieczenia wypadkowego. Choć przepis art. 21 ust. 1

i 2 ustawy wypadkowej odnosi się do ubezpieczonego, to nieuprawniony jest

pogląd, że członkowie jego rodziny nabywają prawo do świadczeń wypadkowych

bez ograniczeń, gdy ubezpieczony pracownik wprowadził się w stan nietrzeźwości

a wykonywane w tym stanie czynności pracownicze były główną przyczyną

wypadku i śmierci. Zerwania związku z pracą nie podważa to, że nie było

widocznych oznak nietrzeźwości oraz wykonywanie pracy w tym stanie.

Skarga kasacyjna w pierwszej podstawie (art. 3989

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuciła

naruszenie: 1. art. 378 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. poprzez nierozpoznanie

wszystkich zarzutów apelacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a w

konsekwencji nieustosunkowanie się w pisemnym uzasadnieniu wyroku do tych

zarzutów; 2. art. 382 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. przez bezkrytyczne

zaaprobowanie oceny dowodów dokonanej przez Sąd I instancji i przez to

zaakceptowanie sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie

materiału dowodowego. W drugiej podstawie (art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c.) skarga

4

zarzuciła: 1. niezastosowanie art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej w sytuacji gdy

zdarzenie posiadało cechy wypadku przy pracy; 2. niezastosowanie art. 17 ust. 5

ustawy wypadkowej wiążące się z naruszeniem z pkt 1; 3. zastosowanie art. 21 ust.

1 i 2 ustawy wypadkowej do członków rodziny poszkodowanego w sytuacji gdy

przepis ten dotyczy wyłącznie samego poszkodowanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają jej wniosek o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zarzuty procesowe skargi kasacyjnej mają znaczenie, gdy uchybienie przepisom

postępowania miało wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). W pierwszej

kolejności znaczenie ma zatem prawo materialne, gdyż to ono wyznacza istotny

stan faktyczny, konieczny dla jego prawidłowego zastosowania. W istocie też prawa

materialnego a nie stanu faktycznego dotyczyły zarzuty apelacji, gdyż pierwszy

odnosił się do błędnego przyjęcia, że zdarzenie nie stanowiło wypadku przy pracy

(art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej) a drugi do naruszenia art. 21 ust. 1 i 2 tej ustawy

przez zastosowanie do osób ubiegających się o rentę rodzinną z ubezpieczenia

wypadkowego w sytuacji, gdy przepis dotyczy bezpośrednio i wyłącznie

ubezpieczonego.

Dla Sądu Apelacyjnego prawo materiale miało również pierwszorzędne

znaczenie, gdyż przyjął, że niesporny stan nietrzeźwości pracownika był

okolicznością wystarczającą do jego zastosowania, a w tym przypadku do odmowy

świadczeń z ustawy wypadkowej dla rodziny zmarłego pracownika.

Skarga kasacyjna zasadnie zarzuca, że zaskarżony wyrok narusza przepisy

ustawy wypadkowej. Orzeczenia obu Sądów w tej sprawie zdominował wyrok Sądu

Najwyższego z 7 marca 2006 r. (I UK 127/05), który nie mógł być samodzielną

podstawą prawną rozstrzygnięcia w tej sprawie. Stanowiły ją przepisy ustawy

wypadkowej, których nie powołano (poza art. 21 ust. 1 i 2) i nie analizowano.

Natomiast negatywne rozstrzygnięcie wynika z samego faktu nietrzeźwości

pracownika. W ustawie wypadkowej nie ma regulacji, która stwierdzałaby, że stan

nietrzeźwości pracownika powoduje zerwanie związku z pracą. W zaskarżonym

wyroku również nie przedstawiono jurydycznej analizy „zerwania związku z pracą".

Wprawdzie ryzyko ubezpieczeniowe w ustawie wypadkowej nie jest

5

bezwzględne i ma swe granice, to jednak należy stwierdzić, że granice ochrony z

tytułu wypadku przy pracy nie są małe. Przede wszystkim decyduje o tym sama

konstrukcja wypadku przy pracy (art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej), opartego na

normatywnym związku wypadku z pracą (miejscowym, czasowym, funkcjonalnym).

Tak szerokie ryzyko chronione ubezpieczeniem wypadkowym nie pomija również

stanu nietrzeźwości pracownika. Oceny tej nie należy upraszczać i redukować do

tezy, że nietrzeźwość pracownika zawsze powoduje zerwanie związku z pracą.

Skarga zasadnie zarzuca, że przed wykluczeniem wypadku przy pracy należało

wpierw zważyć na przepisy i 21 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej. Wynikają z nich

istotne dla skarżących wnioski. Przede wszystkim prawodawca wyraźnie oddziela

przyczynę wypadku, która wynika z naruszenia przepisów dotyczących ochrony

życia i zdrowia, spowodowanej umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (art. 21

ust. 1) od stanu nietrzeźwości (art. 21 ust. 2). Można więc argumentować, że stan

nietrzeźwości nie mieści się w wyłącznej przyczynie wypadku, gdyż tę odnosi się do

sytuacji z art. 21 ust. 1, a nie z ust. 2. Wspólne dla obu przyczyn wypadku jest

badanie ich kauzalności. W pierwszej regulacji znaczenie ma wyłączna przyczyna

wypadku, natomiast w drugiej istotne jest dopiero znaczne przyczynienie się do

spowodowania wypadku. Prowadzi to do kolejnego wniosek, że stan nietrzeźwości,

który nie przyczynia się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku może być

w tej ocenie prawnie obojętny, gdyż świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego

przysługują również ubezpieczonemu. Innymi słowy stan nietrzeźwości w takiej

sytuacji nie stanowi prawnej przeszkody do ustalenia wypadku przy pracy (art. 3

ust. 1 ustawy wypadkowej), skoro wniosek taki wynika już tylko z gramatycznej

wykładni art. 21 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej.

Przepis art. 21 ust. 2 może stanowić też samodzielną podstawę żądania, gdyż w

sytuacji w nim określonej świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie

przysługują tylko ubezpieczonemu pracownikowi. Czyli przysługują uprawnionym

po jego śmierci, gdy stan nietrzeźwości pracownika przyczynił się nawet w

znacznym stopniu do spowodowania wypadku przy pracy.

Stopień nietrzeźwości może w różnym stopniu wpływać na przyczynienie się do

wypadku. Większa nietrzeźwość z reguły zwiększy przyczynienie pracownika do

wypadku. Przy takiej gradacji, którą ustawa wypadkowa wprost uwzględnia w art.

6

21 ust. 2, uprawnione jest dalsze stwierdzenie, że zerwanie związku z pracą może

powodować dopiero stan nietrzeźwości o większym stopniu niż ten, który decyduje

o przyczynieniu się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku.

Nie jest też wykluczone, że stan nietrzeźwości może nie być oceniany według

normy z art. 21 ust. 2, lecz według normy z art. 21 ust. 1, czyli jako naruszenie

przepisów dotyczących ochrony życia zdrowia, spowodowane umyślnie lub

wskutek rażącego niedbalstwa. Nietrzeźwość oceniana będzie jako wyłączna

przyczyna wypadku, zatem nie na skali przyczynienia się do wypadku. Wówczas

trudno przyjąć zerwanie związku z pracą, gdyż w art. 21 ust. 1 nadal zakłada się

związek z pracą ( art. 3 ust. 1). Przy tym - co ma znaczenie w tej sprawie -

świadczeń nie mogą być pozbawione osoby uprawnione pozostałe po śmierci

pracownika zmarłego w wypadku.

Nie jest też wykluczone zerwanie przez nietrzeźwego pracownika związku pracą.

Jednak zważając na powyższe argumenty skład obecny nie podziela stanowiska,

że można tak wnioskować z samej nietrzeźwości bez dalszej analizy zdarzenia

(wyrok Sądu Najwyższego z 1 grudnia 1998 r., II UKN 355/98, OSNP 2000 nr 22,

poz. 672 i z 7 marca 2006 r., I UK 127/05). Decydują tu okoliczności konkretnej

sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego z 5 marca 2003 r., II UK 194/02 i z 24

października 2007 r., I UK 127/07 oraz z 23 maja 2000 r., II UKN 551/99, OSNP

2001 nr 22, poz. 672 i z 27 marca 1979 r., III PR 16/79, LEX 14490).

Zaskarżony wyrok nie opiera się na takiej analizie, przyjmując apriorycznie

założenie, że stan nietrzeźwości zawsze zrywa związek z pracą. Na rozstrzygnięcie

składa się niewątpliwie stan faktyczny ale jego ocena wymaga też ustalenia

prawidłowych norm w sferze prawa materialnego. Innymi słowy przyjęte

bezwzględne założenie, że stan nietrzeźwości powoduje zerwanie związku z pracą

nie wynika z art. 21 ust. 1 i 2. Związek z pracą jako przesłanka wypadku przy pracy

nie jest wykluczony także wtedy, gdy pracownik w stanie nietrzeźwości przyczynił

się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku, a nawet gdy stan ten może

być kwalifikowany jako wyłączna przyczyna wypadku w okolicznościach z art. 21

ust. 1 ustawy wypadkowej.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

Skarga nie objęła wprawdzie orzeczenia o kosztach (pkt 2 wyroku Sądu

7

Apelacyjnego), to jednak dzieli ono los sprawy głównej, stąd dopiero w orzeczeniu

końcowym zostaną rozliczone, nawet gdy chodzi o koszty nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu.