I UK 141/09

Sygn. akt I UK 141/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania K. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę z tytułu opieki nad

dzieckiem wymagającym stałej opieki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 lutego 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 29 stycznia 2002 r.,

przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury dla pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki od 1 grudnia 2001 roku,

jednocześnie zawieszając wypłatę świadczenia z powodu kontynuowaniu

zatrudnienia. 27 lipca 2007 roku wnioskodawczyni rozwiązała stosunek pracy z

2

pracodawcą, z którym pozostawała w ciągłym zatrudnieniu od marca 1991 roku. Z

dniem rozwiązania stosunku pracy wystąpiła do organu rentowego o podjęcie

wypłaty emerytury i ponowne ustalenie jej wysokości. ZUS sporną decyzją z 23

sierpnia 2007 r. odmówił prawa do emerytury, z uzasadnieniem, że kontynuacja

przez wnioskodawczynię zatrudnienia od 15 lipca 1975 r. dowodzi, iż dziecko nie

wymagało jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach

samoobsługowych z powodu stanu zdrowia, co wykluczałoby możliwość

świadczenia pracy na podstawie stosunku pracy i stanowiło podstawę nabycia

wcześniejszej emerytury.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. oddalił

odwołanie K. Ł. od tej decyzji.

Wyrok Sądu pierwszej instancji zapadł w następującym stanie faktycznym

rozpoznawanej sprawy: wnioskodawczyni K. Ł. (urodzona 1955 roku) w okresie od

15 lipca 1975 roku do 27 lipca 2007 roku, z przerwą od 1 stycznia 1991 roku do 14

marca 1991 roku, pozostawała w zatrudnieniu w pełnym wymiarze czasu pracy na

podstawie umów o pracę. W okresie od 1981 roku do 1987 roku korzystała z urlopu

wychowawczego. Syn wnioskodawczyni W., urodzony w 1981 roku, jest całkowicie

niezdolny do pracy i wymagający stałej opieki. Cierpi na autyzm oraz upośledzenie

umysłowe w stopniu umiarkowanym. Orzeczono w stosunku do niego znaczny

stopień niepełnosprawności o charakterze trwałym. Niepełnosprawność istnieje od

urodzenia.

Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczona nie nabyła prawa do emerytury na

podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w

sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się

dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149 i z 1999 r. nr 61, poz.

679), gdyż pozostając w zatrudnieniu, które kontynuowała aż do lipca 2007 roku,

nie spełniła przesłanek do nabycia świadczenia do czasu obowiązywania tego

rozporządzenia, to jest do 31 grudnia 1999 roku.

W apelacji ubezpieczona zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi niewłaściwe

rozstrzygniecie problemów prawnych oraz niewłaściwe zastosowanie przepisów

prawa materialnego przez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie organ rentowy

władny był z urzędu zweryfikować trafność rozstrzygnięcia w decyzji przyznającej

3

ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury. Powołując się na powyższe

zarzuty wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez orzeczenie, że

ubezpieczonej przysługuje prawo do wypłaty przyznanej wcześniej emerytury

decyzją z 29 stycznia 2002 roku, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. W ocenie skarżącej organ rentowy błędnie

rozpatrzył wniosek o wypłatę przyznanej, ale zawieszonej emerytury jako wniosek o

ponowne jej ustalenie w trybie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z

dnia 19 lutego 2009 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu stwierdził, że wyrok Sądu pierwszej instancji zawiera trafne

i należycie umotywowane rozstrzygnięcie. Od daty wejścia w życie ustawy z 17

grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z FUS, to jest od 1 stycznia 1999 roku,

przepisy nie przewidują prawa do wcześniejszej emerytury w związku z

koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem. Skarżąca wywodzi swoje prawo

do wcześniejszej emerytury z nieobowiązujących już przepisów rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej

emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.

U. Nr 28, poz. 149 i z 1999 r. nr 61, poz. 679), w związku z art. 186 ust. 3 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Rozporządzenie to zostało

wydane na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), przy czym

ustawa ta utraciła moc (art. 195 z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z

FUS ), co oznacza, że i powołane rozporządzenie również utraciło moc (brak

umocowania prawnego do jego wydania). Przepisy nowej ustawy utrzymały

możliwość skorzystania z dotychczasowych zasad przechodzenia na emerytury (w

tym na podstawie powołanego rozporządzenia z 1989 r.) jedynie dla tych osób,

które nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniły warunki do nabycia prawa

do tego świadczenia (art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach). W świetle

tego ostatniego wymienionego przepisu osoby, które przed 1 stycznia 1999 r.

spełniały warunki do przyznania wcześniejszej emerytury w związku z

koniecznością zrezygnowania z pracy celem sprawowania opieki nad dzieckiem

wymagającym stałej opieki, mogą złożyć wniosek o przyznanie tego świadczenia

4

również po tej dacie. W myśl § 1 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów

prawo do wcześniejszej emerytury, niezależnie od innych warunków określonych w

tych przepisach, uzależnione było przede wszystkim od ustalenia niemożności

kontynuowania zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka,

wymagającego - bez względu na wiek - stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w

czynnościach samoobsługowych z powodu inwalidztwa, określonego w tym

przepisie, istniejącego od urodzenia albo powstałego przed ukończeniem 18 roku

życia. W świetle powyższych przepisów nie ulega wątpliwości, że ubezpieczona nie

nabyła prawa do emerytury określonej wymienionym rozporządzeniem, gdyż w

czasie jego obowiązywania nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania

osobistej opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki. Stąd też decyzja ze

stycznia 2002 roku przyznająca ubezpieczonej prawo do emerytury, chociaż

prawomocna, była wadliwa, gdyż nie znajdowała podstawy w przepisach prawa

materialnego. Sąd podkreślił, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

decyzje organu rentowego nie mają charakteru konstytutywnego lecz

deklaratoryjny, gdyż prawo do świadczeń nie powstaje z mocy decyzji, lecz z mocy

prawa po spełnieniu warunków określonych przepisami materialnoprawnymi. Stąd

też decyzja przyznająca prawo do świadczenia, mimo braku przesłanek

ustawowych do jego przyznania, może być w każdym czasie zmieniona, także z

urzędu, na podstawie art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Przepisy art. 154-156 k.p.a. nie mają tutaj zastosowania, gdyż odwołania od decyzji

organu rentowego rozpoznawane są według przepisów kodeksu postępowania

cywilnego, a sądy powszechne rozpatrując odwołania od decyzji organu rentowego

w przedmiocie prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych orzekają

merytorycznie, stosując przepisy prawa materialnego, to jest w tym przypadku

przepisy powołane na wstępie.

Odwołująca się zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w całości, wnosząc

o jego uchylenie w całości, i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub

jego zmianę i uwzględnienie apelacji.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego: art. 12

Konstytucji RP, z którego wynika ochrona praw nabytych, poprzez jego

niezastosowanie, art. 103 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego

5

nieuwzględnienie, oraz art. art. 114 § 1 i 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz błędną jego wykładnię.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca wskazała, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości, czy przy uwzględnieniu art. 2 Konstytucji RP oraz

prawidłowym zastosowaniu przepisów art. 103 i 114 ust. 1 i 1 a ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, w ustalonym stanie faktycznym sprawy, jest możliwe

cofnięcie prawa do wcześniejszej emerytury, pomimo braku w sprawie nowych

okoliczności i dowodów, zamiast podjęcia wypłaty emerytury zawieszonej.

W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że przedmiotem wniosku ubezpieczonej z

dnia 27 lipca 2007 r. było podjęcie wypłaty zawieszonej emerytury przyznanej

decyzją z 29 stycznia 2002 r na podstawie przepisów rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki w związku z art.

186 ust. 3 oraz art. 46 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Tymczasem

organ rentowy bezprawnie rozpatrzył wniosek o wypłatę przyznanej ale

zawieszonej emerytury jako wniosek o ponowne jej ustalenie w trybie art. 114

ustawy emerytalnej, podczas gdy ani treść wniosku, ani żaden przepis prawa nie

uzasadniał takiego trybu postępowania.

Odnosząc się do kwestii trafności decyzji przyznającej emeryturę skarżąca

podniosła ponadto, że ubiegając się o prawo do wcześniejszej emerytury spełniała

wszystkie warunki określone w cyt. rozporządzeniu, tj. 20-letni okres zatrudnienia i

sprawowanie opieki nad dzieckiem-inwalidą Kwestia możliwości zatrudnienia

została w przepisach rozporządzenia sformułowana poprzez stwierdzenie "nie

może kontynuować zatrudnienia". Ani z treści przepisu ani z jego wykładni

gramatycznej w żaden sposób nie można odczytać, że brak możliwości

zatrudnienia musi występować dokładnie w jakiejś dacie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawową kwestią w rozpoznawanej sprawie jest ustalenie, czy skarżąca

mogła decyzją ZUS z dnia 29 stycznia 2002 r. nabyć prawo do wcześniejszej

6

emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki.

Tylko bowiem w odniesieniu do skutecznie nabytych uprawnień można mówić o

zawieszeniu wypłaty wynikających z nich świadczeń.

Zagadnienia intertemporalne dotyczące dopuszczalności składania

wniosków na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja

1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki po wejściu w życie ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, tj. po 1 stycznia 1999 r., zostały wyjaśnione wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99. Jednakże

orzeczenie to dotyczyło tylko sytuacji, w której w art. 186 ust. 3 ustawy emerytalnej

pominięto osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r., które zgłosiły wnioski o

emeryturę po dniu 31 grudnia 1998 r., a w dniu 1 stycznia 1999 r. spełniały

wszystkie warunki nabycia prawa do tego świadczenia.

Tymczasem sytuacja skarżącej jest odmienna. Urodziła się ona wprawdzie

po dniu 31 grudnia 1948 r., ale wystąpiła z wnioskiem o przyznanie emerytury

wcześniejszej dopiero z dniem 12 grudnia 2001 r. Ponadto orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego, odwołujące się do zasady ochrony praw nabytych i oceniające

jako niekonstytucyjne różnicowanie wnioskodawców z uwagi na ich datę urodzenia,

dotyczy wyłącznie sytuacji, w której osoby te w dniu 1 stycznia 1999 r. spełniały

wszystkie warunki nabycia prawa do tego świadczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 3 lutego 2009 r., I UK

245/08, LEX nr 489010) sformułowano stanowisko, zgodnie z którym z orzeczenia

Trybunału wynika, że rozpoznawane z zastosowaniem przepisów dotychczasowych

będą sprawy osób, które przed dniem 1 stycznia 1999 r. spełniały przesłanki

uzyskania świadczeń emerytalnych (por. także wyrok z dnia 28 marca 2001 r., II

UKN 285/00, OSNP 2002/22/556). Mając na uwadze ścisłość regulacji prawa

ubezpieczeń społecznych, w którym przeważają normy bezwzględnie

obowiązujące, jak również zasadę, iż wyjątki interpretuje się zwężająco, należy

stwierdzić, że nie jest trafne wnioskowanie z orzeczenia Trybunału o stosowaniu

przepisów dotychczasowych do osób, które przed dniem 1 stycznia 1999 r. nie

spełniały takich przesłanek.

Rozporządzenie z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

7

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi

stałej opieki przewiduje, że prawo do wcześniejszej emerytury przysługuje matce,

która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia

dziecka, wymagającego - bez względu na wiek - jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub

pomocy w czynnościach samoobsługowych, jeżeli spełnia łącznie następujące

warunki: ma okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p.,

sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, które: a) zostało zaliczone do I grupy

inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albo b) zostało

zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego za stanów chorobowych

wymienionych w ust. 3, a inwalidztwo dziecka istnieje od urodzenia albo powstało

przed ukończeniem 18 roku życia. W odniesieniu do skarżącej należy mieć na

uwadze, że w dniu składania wniosku (12 grudnia 2001 r.) i w dniu wydania przez

organ rentowy decyzji o przyznaniu wcześniejszej emerytury (29 stycznia 2002 r.)

przesłanka niemożności kontynuowania zatrudnienia nie została spełniona, gdyż

wnioskodawczyni od dnia 15 lipca 1975 r. do dnia 27 lipca 2007 r. (z przerwą na

zasiłek dla bezrobotnych w okresie od dnia 1 stycznia 1991 r. do dnia 14 marca

1991 r.) pozostawała w zatrudnieniu.

Mając na uwadze utrwalone w orzecznictwie (np. uchwały: z dnia 20 grudnia

2000 r., II ZP 29/00, OSNP 2001/12/418, Biul. SN 2000/12/2, PiZS 2001/6/37, Prok.

i Pr. –wkł. 2001/7-8/36 i z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003/18/442,

Biul.SN 2003/6/14, Wokanda 2003/11/22, OSNP-wkł. 2003/12/1, M.Prawn.

2003/13/579, OSP 2004/7-8/84) oraz doktrynie stanowisko, zgodnie z którym

decyzje organu rentowego mają charakter deklaratoryjny, a prawo do świadczeń z

zakresu ubezpieczeń społecznych powstaje ex lege z chwilą spełnienia

ustawowych przesłanek, należy uznać, że wbrew brzmieniu decyzji o przyznaniu

wcześniejszej emerytury (29 stycznia 2002 r.) skarżąca w tej dacie prawa do takiej

emerytury nie nabyła.

Zgadzając się co do zasady z wywodem skarżącej, dotyczącym ograniczeń

w stosowaniu art. 114 ustawy emerytalnej w odniesieniu do prawomocnej decyzji

przyznającej prawo do świadczeń należy jednak zauważyć, że w rozpoznawanej

sprawie wznowienie postępowania dotyczy sytuacji, gdy wydana decyzja, ze

względu na nieuwzględnienie okoliczności niespełniania przez skarżącą w dacie jej

8

wydania ustawowych przesłanek, od których zależy prawo do nabycia spornej

emerytury, jest wadliwa. Orzecznictwo Sądu Najwyższego jednoznacznie

dopuszcza możliwość ponownego ustalenia prawa do świadczenia z tytułu

ubezpieczenia (zaopatrzenia) emerytalnego na niekorzyść ubezpieczonego, jeżeli

po uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że ubezpieczony nie miał prawa do

określonego świadczenia, ponieważ nie spełniał ustawowych przesłanek nabycia

prawa do świadczenia (wyrok z dnia 4 października 2006 r., II UK 30/06, także

wyrok z dnia 5 maja 2005 r., III UK 242/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz. 54 oraz wyrok

z dnia 28 stycznia 2004 r., II UK 228/03, OSNP 2004 nr 19, poz. 341). Zwłaszcza w

wyroku z dnia 5 maja 2005 r., III UK 242/04, Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził, że

ujawnienie uchybienia organu rentowego polegającego na wydaniu decyzji

ustalającej powstanie prawa pomimo niedysponowania dowodem stwierdzającym

spełnienie jednego z wymaganych warunków (ustania stosunku pracy ze względu

na niemożność kontynuowania zatrudnienia wynikającą z konieczności

sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem) stanowi okoliczność mającą wpływ na

prawo do świadczeń, ze względu na którą dopuszczalna jest jej weryfikacja w trybie

przepisu art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej. Instytucja ponownego ustalenia prawa

do świadczeń emerytalno - rentowych (art. 114 ustawy emerytalnej) umożliwia

weryfikację zarówno decyzji korzystnych, jak i niekorzystnych dla wnioskodawców.

Jak już wspomniano powyżej prawomocne decyzje organu rentowego mają

charakter deklaratoryjny, stwierdzają sytuacje prawne wnioskodawców

ukształtowane z mocy prawa. Jeśli zatem zostaną spełnione przesłanki weryfikacji

prawomocnej decyzji rentowej określone w przepisie art. 114 ust. 1 ustawy

emerytalnej i w toku ponownego postępowania wyjaśniającego okaże się, iż prawo

do świadczenia nie istniało, wówczas wypłata świadczenia zostaje wstrzymana w

trybie art. 134 ust. pkt 4 ustawy emerytalnej. Oznacza to, że przesłanką weryfikacji

prawomocnej decyzji rentowej z urzędu w trybie przepisu art. 114 ust. 1 ustawy

emerytalnej może być także uchybienie organu rentowego na korzyść

wnioskodawcy, które ma wpływ na ustalenie prawa do świadczeń.

Jeżeli zatem organ rentowy wydał, nawet na skutek niedbalstwa, decyzję

deklarującą prawo do świadczenia, które w istocie, ze względu na niespełnienie

przesłanek ustawowych, skarżącej nie przysługiwało i którego nabyć nie mogła,

9

zmiana tej decyzji na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej jest możliwa i zgodna

z prawem, a powoływanie się na zasadę ochrony praw nabytych jest, wobec

nienabycia prawa, nieuzasadnione. Jeżeli prawo nie zostało skutecznie nabyte, nie

może ono także zostać zawieszone „z powodu kontynuowania zatrudnienia”, tym

bardziej w sytuacji, gdy utrata zatrudnienia jest jedną z przesłanek nabycia prawa.

Z wymienionych powodów należało orzec, jak w sentencji.