I UK 168/09

Sygn. akt I UK 168/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z odwołania J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 grudnia 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie J. K.

od decyzji ZUS, którą odmówiono wnioskodawcy prawa do emerytury

uzasadniając, że nie udowodnił on wymaganego okresu ubezpieczenia, lecz

jedynie 19 lat, 1 miesiąc i 14 dni składkowych. J. K. pracował od 1968 r. w

gospodarstwie rolnym. W okresie od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1990 r. opłacał

składki na ubezpieczenie społeczne rolników. Następnie w dniu 21 grudnia 1989 r.

przekazał gospodarstwo rolne następcy i z tego tytułu pobierał rentę rolniczą,

przyznaną decyzją ZUS w dniu 29 sierpnia 1989 r. w oparciu o przepisy ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin (j.t. Dz.U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133).

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca

nie posiada okresów ubezpieczenia wymaganych do przyznania prawa do

emerytury zarówno na podstawie art. 27, jak i art. 28 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz.U. z

2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.). W ocenie tego sądu nie zachodziły podstawy do

uzupełnienia stażu pracy poprzez zaliczenie okresów pracy w gospodarstwie

rolnym, gdyż zgodnie z art. 10 ust. 3 ustawy emerytalnej okresów tych nie

uwzględnia się, jeżeli zostały one zaliczone do okresów, od których zależy prawo

do emerytury na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Sąd

Okręgowy przyjął, tak jak KRUS, że całość okresów pracy wnioskodawcy w

gospodarstwie rolnym uwzględniono do jego uprawnień do renty, a następnie

emerytury rolniczej. Ponadto sąd ten stwierdził, że prawo do renty rolniczej zostało

przyznane na podstawie art. 16 ustawy o ubezpieczeniu rolników, a z przepisu tego

wyraźnie wynika, że do przyznania renty niezbędne było posiadanie wymaganego

okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł J. K. Wyrok ten zaskarżył on

w całości twierdząc, że ustalając rentę KRUS zamiast 5 lat niesłusznie „zabrał” mu

23 lata pracy w gospodarstwie rolnym. Apelacja została oddalona. Sąd Apelacyjny

podtrzymał stanowisko sądu pierwszej instancji w kwestii niemożliwości zaliczenia

okresów pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem sądu drugiej instancji przy

ustalaniu prawa do renty rolniczej brano pod uwagę cały okres prowadzenia

gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, przypadający po ukończeniu 16 lat życia.

3

W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że osobom, które otrzymały rolnicze

świadczenia emerytalno-rentowe nie mogą być uwzględnione okresy prowadzenia

gospodarstwa rolnego lub pracy w nim przy ubieganiu się o takie świadczenia na

podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego odmienne stanowisko oznaczałoby dopuszczenie do podwójnego

zaliczenia tych samych okresów, co pozostawałoby w sprzeczności z zasadą

wyrażoną w art. 10 ust. 3 ustawy emerytalnej. Sąd ten powołał w tym miejscu

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1997 r., II UR 2/97, OSNP 1997/24/497.

Sąd Apelacyjny uznał również, że nie zachodzą podstawy do negowania

zaświadczenia KRUS-u, w którym podano, iż do ustalenia renty rolniczej

wnioskodawcy uwzględniono cały okres prowadzenia i pracy w gospodarstwie

rolnym. Z powyższych względów apelacja została oddalona.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł ubezpieczony.

Zarzucił on naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię,

to jest art. 10 ust. 3 ustawy emerytalnej poprzez przyjęcie, że przepis wyłącza

możliwość uwzględnienia ubezpieczonemu, któremu uprzednio została przyznana

rolnicza renta inwalidzka, także okresów prowadzenia przez niego gospodarstwa

rolnego lub pracy w nim przekraczających okres wskazany w art. 16 ust. 4 ustawy z

dnia 14 grudnia1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i ich rodzin. Skarżący

podniósł, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oraz potrzeba

wykładni przepisu budzącego poważne wątpliwości prawne.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się mieć uzasadnione podstawy.

Zasadnicze znaczenie w sprawie ma interpretacja przepisu art. 10 ust. 3

ustawy emerytalnej z 1998 roku. Stanowi on, że okresów, o których mowa w ust. 1 i

2, nie uwzględnia się, jeżeli zostały one zaliczone do okresów, od których zależy

prawo do emerytury lub renty, na podstawie przepisów o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Z kolei art. 16 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników wymaga minimalnych okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego lub

pracy w nim do nabycia prawa do renty inwalidzkiej. W zależności od wieku okres

ten wynosi od 1 roku do 5 lat. W przypadku wnioskodawcy nabycie prawa do renty

było więc uzależnione od posiadania okresu 5 letniego.

4

Nie ulega wątpliwości, że przepis art. 10 ust. 3 ustawy emerytalnej

uniemożliwia ponowne zaliczenie tych samych okresów prowadzenia

gospodarstwa rolnego, które zostały już wcześniej zaliczone do okresu, od którego

uzależnione było nabycie prawa do renty lub emerytury rolniczej.

Innym problemem jest natomiast dopuszczalność uwzględnienia okresów

prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, które nie zostały zaliczone do

okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty. Kwestia ta była

wcześniej przedmiotem różnych orzeczeń Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia

21 stycznia 1992 r. (II UK 24/91, OSNC 1992/6/110) Sąd Najwyższy uznał, iż art.

15 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin nie stanowi przeszkody w zaliczeniu do okresu zatrudnienia, w rozumieniu

tej ustawy, okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim przed

dniem 1 lipca 1997 r., w przypadku pobierania renty inwalidzkiej z ubezpieczenia

społecznego rolników indywidualnych. W innym wyroku, na który powołał się Sąd

Apelacyjny, stwierdzono iż osobom które otrzymały świadczenia emerytalno

rentowe na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz.

140) nie mogą być uwzględnione okresy prowadzenia lub pracy w gospodarstwie

rolnym, przy ubieganiu się o takie świadczenie z pracowniczego ubezpieczenia

społecznego (II UR 2/97, OSNP 1997/24/497). Podkreślenia wymaga, że oba te

orzeczenia zapadły w innym stanie prawnym i nie mogą być odnoszone

bezkrytycznie do spraw rozstrzyganych na gruncie przepisów ustawy emerytalnej

z 1998 roku. Obowiązujący wcześniej art. 15 ustawy emerytalnej z 1982 r. stanowił

bowiem, że okresów działalności objętej odrębnymi przepisami o ubezpieczeniu

społecznym lub zaopatrzeniu emerytalnym nie uwzględnia się przy ustalaniu prawa

do świadczeń określonych w ustawie, jeżeli z tytułu tej działalności zostały

spełnione warunki do świadczeń na podstawie tych odrębnych przepisów. Należy

więc stwierdzić, że wcześniejszy przepis stanowił o niezaliczaniu okresów pracy

rolniczej, jeżeli z tytułu tej działalności przyznane zostało prawo do emerytury lub

renty rolniczej. Natomiast obowiązujący art. 10 ust. 3 stanowi o okresach, od

których zależy prawo do emerytury lub renty, na podstawie przepisów o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Porównanie treści powyższych przepisów

5

uzasadnia twierdzenie, że nastąpiła istotna zmiana. Można zakładać, że polega

ona na zawężeniu zakresu stażu rolniczego, który nie może być uwzględniony przy

ustalaniu prawa do emerytury.

Przedmiotowego problemu nie rozstrzyga wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8

maja 2007 r., II UK 164/06. W sprawie tej wnioskodawcy zaliczono bowiem

wcześniej cały staż pracowniczy do nabycia prawa do emerytury w systemie

pracowniczym. Staż ten (21 lat i 7 miesięcy) został uzupełniony okresem

ubezpieczenia rolniczego. Nie było więc możliwe późniejsze uwzględnienie

jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia pracowniczego do uzupełnienia brakującego

do emerytury rolniczej okresu ubezpieczenia.

Kierując się zatem literalną wykładnią językową należy przyjąć, że nie

można uwzględnić tylko tych okresów, które zostały zaliczone do stażu

ubezpieczeniowego, od którego zależało nabycie prawa do świadczenia (emerytury

lub renty). W przypadku skarżącego było to 5 lat pracy rolniczej, zgodnie z art. 16

ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., koniecznych do nabycia prawa do renty

inwalidzkiej. Nie jest wystarczające uznanie, że organ rentowy zaliczył cały okres

pracy rolniczej do ustalenia renty rolniczej. Zaświadczenie z KRUS-u nie może być

uznane za wystarczające, gdyż konieczne jest ustalenie jaki okres tej pracy

powinien być uwzględniony do nabycia prawa do renty wnioskodawcy, zgodnie z

obowiązującymi wówczas przepisami.

W związku z powyższym należało przyjąć, że art. 10 ust. 3 ustawy

emerytalnej z 1998 roku nie wyłącza możliwości uwzględnienia okresów pracy

rolniczej w stażu składkowym, które nie zostały zaliczone do nabycia prawa do

emerytury lub renty rolniczej. Rozstrzygnięcie to nie oznacza, że te same okresy

zaliczać można dwa razy do różnych świadczeń. Te okresy, które zostały

wnioskodawcy zaliczone do nabycia prawa do renty nie mogą bowiem zostać

zaliczone do okresu, od którego zależy nabycie prawa do emerytury pracowniczej.

Z tych względów, na podstawie art. 39815

k.p.c., orzeczono jak w sentencji

wyroku.