I UK 138/09

Sygn. akt I UK 138/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania E. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty socjalnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 lutego 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 21 czerwca 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

ubezpieczonej E. P. prawa do renty socjalnej albowiem komisja lekarska orzeczeniem z dnia

2

14 czerwca 2007 r. stwierdziła, iż ubezpieczona nie jest całkowicie niezdolna do pracy z

powodu naruszenia sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia.

Odwołanie wniosła ubezpieczona.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z 25 czerwca

2008r., oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona E. P. złożyła wniosek o przyznanie jej prawa

do renty socjalnej. Lekarz orzecznik ZUS w dniu 5 kwietnia 2007 r. orzekł, iż ubezpieczona

jest zdolna do pracy, zasadność tego orzeczenia potwierdziła komisja lekarska ZUS w dniu

14 czerwca 2007 r. Biegli lekarze sądowi: okulista, neurolog, alergolog, psycholog stwierdzili,

iż ubezpieczona nie jest całkowicie niezdolna do pracy.

Sąd Okręgowy w pełni podzielił stanowisko zawarte w opiniach biegłych lekarzy

sądowych. Opinie wydane przez lekarza neurologa z dnia 6 września 2007 r. i 28 stycznia

2008 r.; okulisty z dnia 22 września 2007 r.; alergologa z dnia 26 października 2007 r.;

psychologa z dnia 7 maja 2008 r., uznał za spójne i logiczne, oraz opisujące w sposób

niebudzący wątpliwości stan zdrowia ubezpieczonej. W przedłożonych w sprawie opiniach u

ubezpieczonej rozpoznano następujące schorzenia: zez zbieżny i niedowidzenie oka

prawego; astygmatyzm nadwzroczny obu oczu; padaczkę; wrodzoną toksoplazmozę;

sezonowe uczulenia na pyłki traw i zbóż z okresowymi zaostrzeniami alergicznego nieżytu

śluzówek nosa i spojówek oczu, oraz sporadyczne objawy duszności związane z astmą

łagodną sporadyczną.

Sąd Okręgowy uznał za biegłymi, że schorzenia występujące u ubezpieczonej i

stopień ich nasilenia nie powodują całkowitej niezdolności do pracy.

Powyższy wyrok został zaskarżony przez ubezpieczoną.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 3

lutego 2009r., oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny uznał, że spór w rozpoznawanej sprawie sprowadzał się do

ustalenia czy ubezpieczona E. P. urodzona 5 kwietnia 1989r., w dacie wniosku tj. w

dniu 5 marca 2007r., uczennica drugiej klasy Liceum Ogólnokształcącego jest

uprawniona do renty socjalnej na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca

2003r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Sąd Apelacyjny

podniósł, że zgodnie z art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (tj. Dz.

U. z 2004r. Nr 39, poz.353 ze zm.), stosowanym z mocy przepisu art. 15 ustawy o

3

rencie socjalnej, całkowicie niezdolną do pracy jest, osoba, która utraciła zdolność

do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Badania tej przesłanki, warunkującej ustalenie

prawa do renty socjalnej dla osoby pełnoletniej, której całkowita niezdolność do

pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, powstała przed ukończeniem

18 roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem

25 roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej, Sąd

pierwszej instancji dokonał poprzez przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych

lekarzy o specjalnościach adekwatnych dla dominujących schorzeń ubezpieczonej.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że o charakterze i stopniu nasilenia

wiodącego schorzenia ubezpieczonej - padaczce (na którą choruje od 5-go

miesiąca życia), wypowiedziało się dwóch biegłych lekarzy neurologów. Biegły lek.

med. L. K. stwierdził, że stan neurologiczny nie czyni ubezpieczonej całkowicie

niezdolną do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu powstałym przed

18 rokiem życia. Również badający ubezpieczoną w dniu 28 stycznia 2008r. tj. w

trakcie jej uczęszczania do trzeciej klasy LO, biegły neurolog lek. med. J. O. nie

znalazł podstaw do uznania całkowitej niezdolności skarżącej do pracy. Biegli

zgodnie stwierdzili, że badaniem neurologicznym nie ujawniono objawów

oponowych, ogniskowych (poza niewielką asymetrią odruchów) ani korzeniowych.

Zgłaszane napady padaczki w ostatnim okresie występują sporadycznie, ostatni

duży napad padaczkowy z utratą przytomności wystąpił w styczniu 2006r. Wyniki

wykonanych badań obrazowych TK i MR, nie wykazały istnienia procesu

patologicznego w zakresie CUN.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że współistniejące dolegliwości narządu

wzroku: zez zbieżny i niedowidzenie oka prawego oraz astygmatyzm nadwzroczny

obu oczu, układu oddechowego: okresowe zaostrzenia alergicznego nieżytu

spojówek nosa i spojówek oczu, powodowane sezonowym uczuleniem na pyłki

traw i zbóż oraz sporadyczne objawy duszności związane z astmą łagodną

sporadyczną, nie powodują, zdaniem biegłych okulisty i alergologa, całkowitej

niezdolności ubezpieczonej do pracy.

Sąd Apelacyjny wskazał dodatkowo, że stan psychologiczny skarżącej

oceniła biegła psycholog w opinii z dnia 7 maja 2008 r. Biegła podniosła, że wyniki

badań psychologicznych sugerują zaburzenia poznawcze, wynikające z

4

uszkodzenia w obrębie układu nerwowego. Nie przemawiają jednak za poważnymi

deficytami intelektualnymi w sensie upośledzenia umysłowego, ani zaburzeniami

myślenia związanymi z trwającym procesem psychotycznym, co nie uzasadnia

uznania ubezpieczonej za całkowicie niezdolną do pracy.

W ocenie Sądu drugiej instancji, w świetle opinii biegłych lekarzy, stopień

naruszenia sprawności organizmu ubezpieczonej nie powoduje jej całkowitej

niezdolności do pracy. Opinie biegłych, sporządzone po przeprowadzeniu badań

przedmiotowych, badaniu psychologicznym oraz analizie dokumentacji lekarskiej z

przebiegu leczenia skarżącej, w tym wyników badań dodatkowych, należało uznać

za miarodajne. Kategoryczne i jednobrzmiące wnioski opinii biegłych, wyjaśniające

z jakich przyczyn ubezpieczona nie została uznana za całkowicie niezdolną do

pracy, nie uzasadniały konieczności zasięgnięcia dodatkowych opinii

uzupełniających ani też przeprowadzania dowodu z opinii zespołu biegłych.

Zadaniem biegłych lekarzy, posiadających wiadomości specjalne w dziedzinie

medycyny, której przedmiotem zainteresowania są dolegliwości, na jakie uskarża

się ubezpieczona, było ustalenie stopnia naruszenia sprawności organizmu

apelującej, powstałego w określonym art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej,

przedziale czasowym w kontekście niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek

pracy i opinie biegłych wyjaśniły istotę sporu.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie sam fakt istnienia choroby, a nawet ich

mnogość (a te u ubezpieczonej nie są kwestionowane) uzasadnia roszczenie o

ustalenie prawa do renty socjalnej, ale takie jej natężenie w określonych przepisem

art. 4 ust. 1 przedziałach czasowych, że powoduje ona naruszenie sprawności

organizmu w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do pracy.

Sąd Apelacyjny oddalił wniosek pełnomocnika apelującej o dopuszczenie

dowodu z opinii zespołu biegłych uzasadniając, że potrzeba powołania innych

biegłych (lub uzupełnienia istniejących opinii) winna wynikać z okoliczności sprawy,

a nie z samego niezadowolenia strony, albo z obowiązku Sądu uzyskania

wiadomości specjalnych, niezbędnych do prawidłowego orzekania. W

rozpatrywanej sprawie nie było takiej potrzeby.

Powyższy wyrok został w całości zaskarżony skargą kasacyjną wniesioną

przez ubezpieczoną, w której zarzucono naruszenie prawa procesowego, które

5

miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c.,

278 k.p.c. oraz 286 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. poprzez: a) niedopuszczenie

dowodu z opinii Instytutu Medycyny, Ośrodka badań lub wspólnej opinii biegłych, która przy

tak wielu schorzeniach ubezpieczonej (leczonych różnymi środkami farmakologicznymi) jest

konieczna dla prawidłowego ustalenia zakresu zdolności ubezpieczonej do pracy oraz

pomocy i opieki osób trzecich w wypełnianiu normalnych ról społecznych, co wynika wprost

z integralności organizmu ludzkiego jako całości, który nie może być badany i oceniany

przez szereg biegłych z różnych specjalności, bez opinii łącznej, wspólnej, która

rzeczywiście odnosiłaby się do stanu zdrowia ubezpieczonej a nie jedynie przebiegu i

stadium poszczególnych schorzeń; b) niedopuszczenie dowodu z opinii specjalistów z

zakresu okulistyki, alergologii oraz psychologii „podczas gdy ubezpieczona cierpi również

na schorzenia okulistyczne, alergologiczne oraz psychiczne a zatem również biegli z w/w

dziedzin winni dokonać oceny stanu zdrowia ubezpieczonej, albowiem w/w schorzenia mają

duże znaczenie dla oceny zakresu pomocy i opieki jakiej potrzebuje ubezpieczona”.

Wskazując na powyższe podstawy wniesiono o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz o uchylenie w całości wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji przy uwzględnieniu kosztów

postępowania kasacyjnego jako części kosztów procesu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o

oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

W rozpoznawanej sprawie spór sprowadzał się do oceny stanu zdrowia

wnioskodawczyni w związku z wymaganiem stwierdzenia całkowitej niezdolności

do pracy jako warunku przyznania renty socjalnej. Ustalenie tej okoliczności

stanowi wypadek wymagający wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1

k.p.c. Sąd nie może samodzielnie dokonać ustalenia dotyczącego stanu zdrowia i

stopnia naruszenia sprawności organizmu pod kątem zachowania lub braku

zdolności do pracy. Ograniczenie samodzielności sądu w zakresie dokonywania

6

ustaleń wymagających wiadomości specjalnych, wynikające z art. 278 § 1 k.p.c.

obejmuje również ocenę wzajemnego powiązania ustalonych schorzeń i skutków

tych relacji oraz stosowanych procedur leczniczych dla ustalenia przesłanki

całkowitej niezdolności do pracy. Takie założenie musi być uwzględnione w

tłumaczeniu przepisu art. 286 k.p.c. według którego sąd „może” zażądać

dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych. Zwrot „może” nie oznacza w

tym przypadku przypisania sądowi uprawnienia do podjęcia dyskrecjonalnej decyzji

lecz nałożenie obowiązku przeprowadzenie dowodu z dodatkowej opinii wówczas,

gdy kompleksowe ustalenie powiązań występujących między już ustalonymi (na

podstawie opinii biegłych) okolicznościami wymaga wiadomości specjalnych. W

rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny ustalił (akceptując ustalenia dokonane w

postępowaniu pierwszoinstancyjnym), że wnioskodawczyni cierpi na wiele

schorzeń. Ocena wpływu poszczególnych schorzeń, traktowanych w oderwaniu od

siebie, na możliwość wykonywania pracy zarobkowej nie doprowadziła do wniosku

o całkowitej niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr

39, poz. 353 ze zm., obecnie Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227)) stosowanego w

tej sprawie na podstawie art. 15 ( także art. 5) ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o

rencie socjalnej (Dz. U Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Sąd Apelacyjny oddalił wniosek

o dopuszczenie dowodu z dodatkowej opinii zespołu biegłych, gdyż uznał opinie

biegłych lekarzy odpowiednich specjalności za kategoryczne, jednobrzmiące a

zatem miarodajne. Sąd Apelacyjny podniósł, że nie samo występowanie choroby a

nawet mnogość schorzeń uzasadnia prawo do renty socjalnej lecz natężenie

choroby powodujące naruszenie sprawności organizmu w stopniu powodującym

całkowitą niezdolność do pracy. Jest to słuszne stwierdzenie jednakże

przedwczesne w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Wnioskodawczyni cierpi

na wiele różnorodnych schorzeń i poddawana jest stale leczeniu. Ustalenie

wzajemnego powiązania tych schorzeń oraz możliwego wpływu stosowanego

leczenia na ich natężenie stanowi wypadek wymagający wiadomości specjalnych a

jednocześnie okoliczność uzasadniającą zasięgnięcie dodatkowej opinii. Sąd nie

ma kompetencji do samodzielnego ustalenia, że występowanie licznych schorzeń

nie powoduje całkowitej niezdolności do pracy, tylko z tej przyczyny, że żadne z

7

tych schorzeń samodzielnie nie jest tak natężone, żeby wywoływać taki skutek.

Brak jest kategorycznej oceny, że „suma” tych schorzeń lub ich wzajemne

oddziaływanie powoduje (bądź nie powoduje) skutku w postaci całkowitej

niezdolności do pracy. Do łącznej, kompleksowej oceny stanu zdrowia

wnioskodawczyni wymagane są wiadomości specjalne, co sprawia, że konieczne

jest zasięgnięcie dodatkowej opinii biegłych.

Taki pogląd jest od dawna utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy podkreślał integralność organizmu ludzkiego i potrzebę

wszechstronnej, kompleksowej oceny stanu zdrowia uznając za niewystarczające

wycinkowe tylko, ograniczone do poszczególnych organów lub funkcji, badanie

sprawności organizmu. Tytułem przykładu można wymienić wyrok z dnia 3

października 1997 r. II UKN 288/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 459 oraz wyrok z

dnia 21 maja 2009 I UK 3/09, LEX 509029.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego wyznaczyło pewien standard

postępowania dowodowego w sprawach, w których mnogość schorzeń powoduje

trudność w ustaleniu stopnia naruszenia sprawności organizmu chorego.

Naruszenie przepisów postępowania w stopniu niezachowującym tego standardu

musi być ocenione jako mające wpływ na wynik sprawy. Trzeba bowiem stwierdzić,

że ustalenie braku całkowitej niezdolności do pracy osoby, u której stwierdzono

wiele schorzeń bez przeprowadzenia dowodu z dodatkowej, kompleksowej opinii

biegłych sprawia, że prawo materialne zostało zastosowane do niedostatecznie

ustalonego stanu faktycznego. Podstawy skargi kasacyjnej były zatem uzasadnione

w stopniu stanowiącym o oczywistej zasadności skargi. Sąd Najwyższy rozpoznał

skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym mimo wniosku o jej rozpoznanie na

rozprawie uznawszy, że w sprawie nie występuje zagadnienie prawne lecz ma

miejsce oczywista zasadność skargi. Nie zaszła więc okoliczność uzasadniająca

rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (art. 39811

§ 1 k.p.c.).

Z przedstawionych przyczyn skarga kasacyjna została uwzględniona

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

8