III UK 47/09

Sygn. akt III UK 47/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania K. A.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 lutego 2009 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację wnioskodawczyni K. A. od wyroku Sądu Okręgowego

– Sądu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 listopada 2008 r. oddalającego

2

odwołanie K. A. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 sierpnia

2008 r. odmawiającej wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej emerytury.

Sąd drugiej instancji podzielił podstawę faktyczną oraz podstawę prawną

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w L., które przedstawiają się następująco.

Wnioskodawczyni K. A. (ur. 1960 r.) została uznana za całkowicie niezdolną do

pracy, legitymuje się ponad 26 – letnim okresem składkowym i nieskładkowym, w

tym 20 lat pracy nauczycielskiej. W dniu 1 kwietnia 2007 r. rozwiązała z własnej

inicjatywy za porozumieniem stron umowę o pracę. Domagała się przyznania

prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie obydwu ustaw – z dnia 26 stycznia

1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) oraz z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.

U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) – łącznie.

Sąd – oceniając prawo wnioskodawczyni do wcześniejszej emerytury

zarówno na podstawie art. 29 w związku z art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jak i na podstawie

art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela – uznał, że

wnioskodawczyni na podstawie tych przepisów nie może uzyskać prawa do

emerytury, gdyż nie spełniła warunku przewidzianego w art. 29 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS do ustalenia prawa do emerytury w niższym wieku

emerytalnym – nie osiągnęła wieku 55 lat. Odnośnie zaś emerytury określonej w

art. 88 Karty Nauczyciela Sąd uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała

wymaganego przez ten przepis 30 – letniego okresu zatrudnienia. Według Sądu

uprzywilejowanie nauczycieli co do prawa przejścia na wcześniejszą emeryturę z

art. 88 Karty Nauczyciela polega na tym, że prawo to mogą oni nabyć bez względu

na wiek – ale wyłącznie po spełnieniu przesłanek dotyczących stażu pracy (30 –

letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym

charakterze – pracy nauczycielskiej). W kontekście stanowiska, że decydującym

kryterium uzyskania prawa do emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela jest spełnienie

przesłanki wymaganego przez ten przepis stażu pracy, czego wnioskodawczyni nie

wykazała, nie ma znaczenia – według Sądu – okoliczność, że wnioskodawczyni

została uznana za całkowicie niezdolną do pracy.

3

Odnosząc się do twierdzeń wnioskodawczyni co do możliwości łącznego

stosowania ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz Karty Nauczyciela w

zakresie przepisów regulujących prawo do wcześniejszej emerytury, Sąd

stwierdził, że zasadą wynikającą z ustawy o emeryturach i rentach z FUS – przy

uzyskaniu prawa do świadczenia emerytalnego – jest osiągnięcie przez

ubezpieczonego określonego wieku. Odstępstwo od tej zasady stanowi regulacja

art. 88 Karty Nauczyciela, zgodnie z którą kryterium decydującym o prawie do

wcześniejszej emerytury jest nie wiek ubezpieczonego, lecz jego staż pracy.

Przepisy Karty Nauczyciela w tym zakresie są przepisami szczególnymi w stosunku

do przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Według Sądu nie ma możliwości zliberalizowania rygoru dotyczącego stażu

pracy określonego w art. 88 Karty Nauczyciela przez częściowe zastosowanie

przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – w związku ze stwierdzoną

całkowitą niezdolnością do pracy. Przepis art. 88 Karty Nauczyciela stwarza

przywilej przejścia na emeryturę bez względu na wiek nauczycielom, którzy mają

dłuższy niż wymagany przepisami ogólnymi okres zatrudnienia (w przypadku kobiet

30 lat, zamiast wymaganych 20) oraz dłuższy okres zatrudnienia w szczególnym

charakterze (20 lat, zamiast wymaganych powszechnie 15 lat). Wymienione

przesłanki prawa do emerytury jako regulacja szczególna, odbiegająca od systemu

powszechnego, muszą być interpretowane w sposób ścisły. Karta Nuczyciela nie

odwołuje się w tej części do przepisów ogólnych dotyczących pozostałych grup

ubezpieczonych i warunków wymaganych do nabycia prawa do świadczeń

uregulowanych ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych.

Oznacza to, że wnioskodawczyni, która z powodu braku odpowiedniego

stażu pracy, nie może skorzystać z nauczycielskiego przywileju przejścia na

emeryturę bez względu na wiek, mogłaby uzyskać prawo do emerytury

wcześniejszej wyłącznie przy spełnieniu wszystkich przesłanek wymienionych w

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym przede wszystkim osiągnięcia

wieku 55 lat.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w całości zaskarżyła skargą kasacyjną

wnioskodawczyni zarzucając w ramach podstawy naruszenia przepisów prawa

4

materialnego błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie art. 88 Karty

Nauczyciela oraz art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez możliwość

łącznego zastosowania obu cytowanych ustaw w wypadkach szczególnych, a do

takich wypadków należy sprawa skarżącej, która została uznana za osobę

niepełnosprawną.

Według skarżącej problem sprawy sprowadza się do wyjaśnienia

zagadnienia możliwości łącznego zastosowania przepisu art. 88 Karty Nauczyciela

oraz art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wobec nauczycieli będących

osobami niepełnosprawnymi. Według wnioskodawczyni stanowisko zaskarżonego

wyroku jest dla niej krzywdzące. Spełnia ona bowiem kryteria przyznania jej

emerytury przy łącznym traktowaniu powołanych ustaw, gdyż posiada okres

składkowy i nieskładkowy 26 lat, 6 miesięcy i 9 dni oraz została uznana za

całkowicie niezdolną do pracy. Nabyłaby prawo do emerytury w przypadku

łącznego zastosowania przepisów obu cytowanych ustaw, a w przypadku ustalenia

głębokiej niepełnosprawności – brak łącznego stosowania przepisów dotyczących

uprawnień do wcześniejszej emerytury jest dla niej rażąco krzywdzący.

W ocenie strony skarżącej - jeśli koniecznym byłoby udowodnienie 30 lat

okresów składkowych i nieskładkowych, to należałoby stwierdzić, że nauczyciele

stanowią jedyną grupę zawodową, spośród tych których praca uznana jest za pracę

w szczególnym charakterze, w której osoby całkowicie niezdolne do pracy nie

posiadają żadnych skróconych okresów wymaganych przy uzyskaniu prawa do

wcześniejszej emerytury. Paradoksalne jest zatem to, że emerytura nauczyciela,

którego praca uznana jest bezsprzecznie za trudną i odpowiedzialną przysługuje,

bez względu na wiek, po spełnieniu warunków i bez względu na stan zdrowia, to

jest fakt ustalenia całkowitej niezdolności do pracy. Gdyby było koniecznym

osiągnięcie przez wnioskodawczynię 55 lat na podstawie przepisów ogólnych, to

wówczas żadnego znaczenia nie powinna mieć praca wnioskodawczyni w

charakterze nauczyciela. choć wymagane 20 lat okresów ubezpieczenia

wnioskodawczyni przekroczyła oraz jest także uznana za całkowicie niezdolną do

pracy. Sądy mogły zwrócić uwagę na zasady współżycia społecznego i uzasadniać,

iż w konkretnej sprawie zaistniała konieczność wzięcia pod uwagę tychże zasad,

jednakże w przedmiotowej sprawie tak nie uczyniono.

5

Skarżąca możliwość łącznego zastosowania przepisów obydwu ustaw

uzasadniła zasadami współżycia społecznego. W sytuacji, gdy skarżąca została

uznana za całkowicie niezdolną do pracy to – do nabycia prawa do emerytury

nauczycielskiej, która przysługuje bez względu na wiek ubezpieczonego – nie

powinien być od niej wymagany warunek posiadania 30 – letniego okresu

zatrudnienia. Według skarżącej, wymóg udowodnienia 30 – letniego okresu

zatrudnienia przewidziany w art. 88 Karty Nauczyciela oznacza sytuację, w której

nauczyciele są jedyną grupą zawodową (wykonującą pracę w szczególnym

charakterze), w której osoby całkowicie niezdolne do pracy nie mają uprawnień do

żadnych skróconych okresów do uzyskania wcześniejszej emerytury. Takie

rozwiązanie – w stosunku do niepełnosprawnych nauczycieli – nie jest uzasadnione

z punktu widzenia zasad sprawiedliwości społecznej.

We wnioskach skargi kasacyjnej skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania za

wszystkie instancje oraz za postępowanie kasacyjne, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę zaskarżonego

wyroku i zmianę decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 sierpnia

2008 r. przez ustalenie, że wnioskodawczyni nabyła prawo do emerytury.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadny jest zarzut naruszenia prawa materialnego: art. 88 Karty

Nauczyciela oraz art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Skarżąca

naruszenia wskazanych przepisów upatruje w niewłaściwej – w jej ocenie –

odmowie łącznego zastosowania tych przepisów. Swoje stanowisko uzasadnia

szczególną sytuacją wnioskodawczyni, która została uznana za osobę całkowicie

niezdolną do pracy. Według skarżącej uznanie jej za osobę całkowicie niezdolną

do pracy stanowi jedną z przesłanek nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i dlatego powinna mieć wpływ na

złagodzenie wymagania wykazania 30 – letniego okresu zatrudnienia,

wynikającego z przesłanek wcześniejszej emerytury nauczycielskiej, na podstawie

6

art. 88 Karty Nauczyciela.

Uznając bezzasadność takiego wyboru przesłanek prawa do wcześniejszej

emerytury należy podkreślić, że obydwa świadczenia: w systemie powszechnym

wcześniejsza emerytura z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jak i

emerytura nauczycielska z art. 88 Karty Nauczyciela są świadczeniami o

charakterze wyjątkowym. Określone w ustawie systemowej oraz w ustawie

szczególnej dla nauczycieli przywileje są odrębnymi konstrukcjami, które nie

mogą być zmienione.

W wyroku z dnia 20 listopada 2008 r., I UK 104/08 – LEX nr 489009, Sąd

Najwyższy podkreślił, że przepis art. 88 Karty Nauczyciela tworzy pełną i

wyczerpującą regulację warunków przejścia na emeryturę nauczycieli bez

względu na wiek, po wykazaniu 30-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze, lub 25-letniego okresu

zatrudnienia, w którym co najmniej 20 lat przypada na pracę w szczególnym

charakterze w szkolnictwie specjalnym. Przywilej przejścia – stosownie do art. 88

Karty Nauczyciela – na emeryturę bez względu na wiek uwarunkowany jest

jednak spełnieniem przez ubezpieczonego szczególnych warunków – w

porównaniu z ogólnymi warunkami uzyskania prawa do świadczenia

emerytalnego określonymi w ustawie o emeryturach i rentach z FUS.

Ubezpieczony, który chce skorzystać z regulacji zawartej w art. 88 Karty

Nauczyciela powinien wykazać 30 – letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat pracy w

warunkach szczególnych (do takiej pracy zaliczana jest praca nauczyciela – por.

art. 86 Karty Nauczyciela).

W przypadku emerytury z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tej

wyjątkowej konstrukcji w stosunku do warunków emerytury zasadniczej, główną

jej przesłanką jest osiągnięcie przez ubezpieczonego określonego wieku – w

przypadku kobiet osiągnięcie 55 lat życia, oraz wykazanie 30 – letniego okresu

składkowego i nieskładkowego; w stosunku do osoby tak jak ubezpieczona

uznanej za całkowicie niezdolną do pracy zmniejszone zostało wymaganie

okresu składkowego i nieskładkowego do 20 – letniego okresu.

W zakresie emerytury nauczycielskiej z art. 88 Karty Nauczyciela nabycie

prawa do tego świadczenia zależy od określonego okresu zatrudnienia (30 lat), w

7

tym 20 – lat pracy nauczycielskiej. Regulacja warunków wcześniejszej emerytury

zawarta w art. 88 Karty Nauczyciela jest regulacją odrębną i całkowitą, co wyłącza

możliwość sięgania do warunków przewidzianych dla odrębnych świadczeń w

systemie powszechnym. Wybieranie, a raczej dobieranie warunków z odrębnych

regulacji byłoby niedopuszczalną nową konstrukcją prawa, które nie zostało

przewidziane w ustawie. Sąd Najwyższy podziela ocenę prawną zaskarżonego

wyroku, że nie jest możliwe połączenie przesłanek uzyskania świadczenia

przewidzianego w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i w art. 88 Karty

Nauczyciela

Z powyższych względów uznając, że skarga kasacyjna nie ma zasadnej

podstawy, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji stosownie do art. 39814

k.p.c.