II UK 121/09

Sygn. akt II UK 121/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Jerzy Kuźniar

w sprawie z wniosku A. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z deportacją do byłego ZSRR,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 listopada 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27

listopada 2008 r. oddalił apelację ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 26 czerwca 2008 r., którym

2

oddalono odwołanie A. Z. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29

lipca 2005 r. odmawiającej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku

z deportacją.

Sąd odwoławczy za trafne uznał bowiem ustalenia Sądu pierwszej instancji,

poczynione na podstawie dowodu z opinii biegłego lekarza psychiatry i biegłego

psychologa, że stwierdzone u wnioskodawczyni mankamenty zdrowia

psychicznego, ich charakter i stopień nasilenia aktualnie nie czynią jej osobą

niezdolną do pracy zgodnej z jej kwalifikacjami, a tym samym nie można uznać, iż

ubezpieczona jest niezdolna do pracy na skutek schorzeń pozostających w związku

przyczynowym z deportowaniem w latach 1940 – 1945. Według Sądu drugiej

instancji, prawidłowo Sąd Okręgowy uznał zatem, iż wnioskodawczyni nie spełnia

warunków uprawniających do żądanego świadczenia, albowiem prawo do renty z

tytułu niezdolności do pracy w związku z deportacją uzależnione jest w świetle art.

9 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych

oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) oraz art. 12

ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach

będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U.

z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) od spełnienia przez ubezpieczonego łącznie

trzech warunków, z których jednym jest związek przyczynowy pomiędzy

niezdolnością do pracy a pobytem na deportacji, a tej przesłanki A. Z. nie spełnia.

Ubezpieczona wywiodła skargę kasacyjną od tego wyroku, opierając ją w

całości na zarzutach naruszenia przepisów postępowania, tj.:

1. art. 386 § 6 k.p.c. przez pominięcie przy ponownym rozpoznaniu sprawy

oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w

uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego z dnia 28 września 2007 r., w

szczególności pominięcie czynności mających na celu zgromadzenie pełnej

dokumentacji leczniczej ubezpieczonej i innych informacji dotyczących jej

leczenia, brak odniesienia się do tej dokumentacji, wcześniejszych opinii

biegłych sądowych, zastrzeżeń stron do opinii oraz brak indywidualnego

rozpoznania sprawy poprzez pominięcie w ustaleniach faktycznych i

późniejsze nieuwzględnienie, między innymi, czasookresu deportacji i wieku

3

deportowanej, przebiegu jej zatrudnienia, charakteru leczenia

psychiatrycznego;

2. art. 217 § 2 k.p.c. przez pominięcie zgłoszonego przez ubezpieczoną w

piśmie z dnia 19 listopada 2007 r. wniosku o dopuszczenie dowodu z zeznań

świadka H. K., który za ubezpieczoną potwierdzał fakt udzielania jej

wcześniejszych porad w Wojewódzkim Szpitalu Psychiatrycznym i

wskazywał na ograniczoną dokumentację leczniczą w tym zakresie, tym

samym posiadał istotne informacje dotyczące wcześniejszego leczenia

ubezpieczonej, co powinno zostać uwzględnione zarówno przy sporządzaniu

opinii przez biegłych sądowych, jak i przy rozstrzygnięciu sprawy;

3. art. 232 zdanie drugie k.p.c. przez zaniechanie dopuszczenia z urzędu

dowodów na okoliczności istotne w niniejszej sprawie, a dotyczące okresu i

charakteru leczenia psychiatrycznego ubezpieczonej, przebiegu jej

zatrudnienia, poprzez niedopuszczenie w szczególności dowodu z kart

porad jednorazowych Wojewódzkiego Szpitala Psychiatrycznego w […],

zeznań świadka M. R. oraz przesłuchania stron, w sytuacji, gdy

przeprowadzenie tych dowodów pozwoliłoby na dokonanie pełniejszych

ustaleń faktycznych w zakresie przebiegu leczenia ubezpieczonej, przebiegu

jej zatrudnienia, a w konsekwencji prawidłowej oceny związku

przyczynowego pomiędzy schorzeniami powstałymi podczas deportacji

ubezpieczonej, a jej obecnym stanem zdrowia prowadzącym do niezdolności

do pracy;

4. art. 299 k.p.c. przez nieuzasadnione pominięcie dowodu z przesłuchania

stron w sytuacji, gdy nie zostały w pełni wyjaśnione istotne dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności dotyczące leczenia i przebiegu

zatrudnienia ubezpieczonej z uwagi na braki dokumentacji medycznej;

5. art. 235 k.p.c. przez naruszenie zasady bezpośredniości i orzeczenie w

oparciu o dokumentację lekarską ubezpieczonej z Wiejskiego Ośrodka

Zdrowia w […], PZP w […] bez jej utrwalenia w aktach sprawy, co

uniemożliwia zapoznanie się z jej treścią i merytoryczną kontrolę opinii

biegłych sądowych oraz wydanych orzeczeń w sprawie oraz przez

4

zaniechanie wezwania biegłych sądowych celem wyjaśnienia niejasności i

rozbieżności w treści opinii;

6. art. 233 k.p.c. przez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, poprzez

oparcie rozstrzygnięcia na dowodach nieprawidłowo przeprowadzonych, w

szczególności z naruszeniem zasady bezpośredniości w zakresie

dotyczącym dokumentacji lekarskiej ubezpieczonej z Wiejskiego Ośrodka

Zdrowia, PZP, w oparciu o niejednoznaczną opinię biegłych sądowych i

pominięcie wezwania biegłych na rozprawę oraz przez brak

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, w

szczególności przez pominięcie rozbieżności pomiędzy opiniami biegłych

sądowych, treścią zaświadczeń lekarskich i informacjami o leczeniu

ubezpieczonej;

7. art. 233 k.p.c. i art. 382 k.p.c. przez naruszenie zasady swobodnej oceny

dowodów poprzez ogólnikowe powołanie się na wyniki postępowania w I

instancji bez należytej oceny zebranego materiału dowodowego i słuszności

oceny dowodów dokonanej przez Sąd pierwszej instancji;

8. art. 5 k.p.c. w związku z art. 212 k.p.c. i art. 232 k.p.c. przez niepouczenie

ubezpieczonej o możliwości ustanowienia pełnomocnika w sprawie oraz o

znaczeniu czynności procesowych, w tym obowiązku przedstawienia

dowodów w sytuacji, gdy z uwagi na jej chorobę psychiczną i ogólną

nieporadność życiową Sąd winien dostrzec konieczność uzyskania przez nią

pomocy ze strony zawodowego pełnomocnika i o możliwości jego

ustanowienia pouczyć ubezpieczoną oraz dostrzec konieczność stosownego

pouczenia ubezpieczonej o czynnościach procesowych.

Opierając skargę na takiej podstawie, ubezpieczona wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z

orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie

wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ubezpieczonej w całości opiera się na zarzutach

sformułowanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Należy a limine pominąć te

5

zarzuty skarżącej, które dotyczą naruszenia art. 233 k.p.c. i art. 382 k.p.c., co miało

nastąpić przez „naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów”. Oparcie skargi

kasacyjnej na takich zarzutach, z uwagi na mające zastosowanie w sprawie

przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, tj. art. 3983

§ 3 k.p.c., jest

niedopuszczalne. W skardze kasacyjnej sporządzonej według przepisów k.p.c.,

wprowadzonych ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego oraz o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), wadliwości postępowania przed

sądami meriti można dowodzić jedynie opierając się na argumentach stricte

jurydycznych, które nie dotyczą bezpośrednio oceny dowodów.

Dalszymi zarzutami formalnymi, które podnosi skarżąca, są uchybienia

przepisom art. 217 § 2 k.p.c., art. 232 zdanie drugie k.p.c., art. 299 k.p.c., art. 235

k.p.c., a także art. 5 k.p.c. w związku z art. 212 k.p.c. i art. 232 k.p.c. Już wstępnie

należy zauważyć, że skarżąca nie odnosi tych zarzutów do postępowania

apelacyjnego, skoro nie powołuje się na treść art. 391 § 1 k.p.c. Według art. 3981

§

1 k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje zaś od prawomocnego wyroku wydanego

przez sąd drugiej instancji. W postępowaniu kasacyjnym kontroli dokonywanej

przez sąd kasacyjny podlega co do zasady przebieg postępowania apelacyjnego

oraz wyrok wydany przez sąd odwoławczy. Postępowanie przed sądem pierwszej

instancji może być przedmiotem rozważań i ocen Sądu Najwyższego wyjątkowo, i

to tylko wtedy, gdy wnoszący skargę kasacyjną sformułował odpowiednie zarzuty

naruszenia przepisów o postępowaniu apelacyjnym, nawiązujące do postępowania

pierwszoinstancyjnego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 listopada

1998 r., III CKN 30/98 (niepublikowany), krytyka postępowania prowadzonego

przed sądem I instancji jest na szczeblu kasacji niedopuszczalna, zwłaszcza wtedy,

gdy wad tego postępowania nie wytknięto w apelacji. Pogląd ten uzyskał silne

wsparcie w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., III

CZP 49/07 (OSNC 2008 nr 6, poz. 55), w której przyjęto, że sąd drugiej instancji

rozpoznający sprawę na skutek apelacji jest związany zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa procesowego (jedynie naruszenia prawa procesowego

prowadzące do nieważności postępowania bierze pod uwagę z urzędu, czyli bez

formułowania przez skarżącego zarzutów w tym zakresie). Związanie to oznacza,

6

że sąd drugiej instancji nie bada i nie rozważa wszystkich możliwych naruszeń

prawa procesowego popełnionych przez sąd pierwszej instancji - nie ma zresztą

takiej potrzeby, skoro wiele z tych uchybień nie ma i nie może mieć wpływu na

wynik sprawy, czyli treść rozstrzygnięcia. Związanie to oznacza jednak również, że

sąd drugiej instancji powinien odnieść się do wszystkich podniesionych przez

skarżącego w apelacji zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Można zatem

sformułować ogólną tezę, że badanie przez sąd drugiej instancji naruszeń prawa

procesowego jest, co prawda, ograniczone tylko do tych uchybień, które wyraźnie

sformułował i zarzucił skarżący w apelacji lub w pismach procesowych złożonych w

toku postępowania apelacyjnego, jednakże jednocześnie sąd odwoławczy ma

obowiązek odnieść się do wszystkich tych zarzutów. W takiej sytuacji skuteczne

mogą się okazać tylko takie zarzuty wobec postępowania pierwszoinstancyjnego,

które zmierzają do wytknięcia Sądowi drugiej instancji, iż ich nie rozpoznał, pomimo

że były zgłoszone w postępowaniu apelacyjnym.

Oznacza to, że kontrola kasacyjna dokonywana przez Sąd Najwyższy

obejmuje stosowanie prawa procesowego przez Sąd drugiej instancji, zaś

naruszenia prawa popełnione przez Sąd pierwszej instancji, mogą być wytykane w

apelacji. Badanie przez Sąd Najwyższy stosowania prawa przez Sąd pierwszej

instancji może mieć jedynie charakter pośredni, w sytuacji, gdy skarżący w ramach

podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzuci Sądowi drugiej

instancji naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie, mimo zarzutu

apelacyjnego, naruszenia wskazanych przepisów prawa. Skarga kasacyjna

ubezpieczonej nie zawiera zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1

k.p.c., co czyni bezskutecznymi powołane w niej zarzuty odnoszące się do

naruszenia przepisów postępowania przez Sąd pierwszej instancji.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 386 § 6 k.p.c., wskazać natomiast

należy, że już pod rządami uchylonego art. 3931

pkt 2 k.p.c., którego brzmienie

odpowiadało dokładnie brzmieniu obecnego art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., utrwalił się w

doktrynie i orzecznictwie trafny pogląd, że tylko zasadnicze uchybienia procesowe

prowadzić mogą do uchylenia wyroku. Obok wymagania obiektywnie rozumianej

„istotności" wywiedzionych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzutów,

występują dodatkowe wymagania wykazania przez skarżącego ścisłego związku

7

przyczynowego pomiędzy uchybieniem a orzeczeniem jako wynikiem rozpoznania

sprawy. Konieczne jest zatem nie tylko stwierdzenie, że zaszło istotne naruszenie

konkretnego przepisu prawa procesowego, lecz nadto także wskazanie błędów lub

braków naruszających dany przepis oraz przytoczenie dowodów, że jego

pogwałcenie prowadzić mogło do błędnych wyników. Samo zaś naruszenie

przepisów postępowania - nawet jeżeli jest obiektywnie istotne - nie jest

wystarczającą podstawą skargi kasacyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 29

listopada 1996 r., III CKN 14/96, OSP 1997 nr 3, poz. 65).

Skarżąca naruszenia art. 386 § 6 k.p.c. upatruje tymczasem w takich

mankamentach postępowania dowodowego, które jej zdaniem nie pozwalają

właściwie ocenić związku z deportacją jej schorzeń natury psychicznej. W

uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnosi się bowiem, że „dopiero zgromadzenie

pełnego materiału dowodowego w sprawie z uwzględnieniem wszystkich

okoliczności związanych z deportacją, przebiegiem leczenia i zatrudnienia

ubezpieczonej pozwoliłoby na rozstrzygnięcie istoty sprawy”, co miałoby polegać na

wykluczeniu związku obecnych dolegliwości skarżącej ze starzeniem się. Zwrócić

jednakże uwagę należy, iż przedmiotowe postępowanie zmierzało nie do ustalenia,

czy ubezpieczona cierpi na schorzenia pozostające w związku przyczynowym z

deportacją, ale do stwierdzenia, czy jest aktualnie niezdolna do pracy w związku z

deportacją. Zgodnie bowiem z art. 12 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 12 ust.1 ustawy z

dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących

ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r.

Nr 42, poz. 371 ze zm.), renta przewidziana w przepisach ustawy z dnia 29 maja

1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) przysługuje osobie, która w związku z

deportacją jest niezdolna do pracy. Z opinii biegłych sądowych lekarza psychiatry

oraz psychologa wynika, iż nie mieli trudności w oznaczeniu schorzeń

ubezpieczonej i ich wpływu na jej zdolność do pracy. Dowód ten jest przy tym

jednoznaczny w swojej wymowie, wynika z niego bowiem, iż wszystkie stwierdzone

aktualnie mankamenty zdrowia psychicznego skarżącej nie czynią jej niezdolną do

pracy. W takiej sytuacji dociekanie, które z tych schorzeń można powiązać

8

przyczynowo z deportacją, nie może mieć żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak w

sentencji.