II UK 130/09

Sygn. akt II UK 130/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

w sprawie z wniosku J. K. i W. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego […]

o przeniesienie odpowiedzialności za składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 grudnia 2008 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 3 w zakresie

rozstrzygnięcia o odpowiedzialności J. K. i W. K. za zaległości z

tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne i w tej części

przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego, Sądowi Apelacyjnemu,

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

2

Uzasadnienie

Organ rentowy – Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzjami z 23 kwietnia

2004 r. orzekł o odpowiedzialności J. K. i W. K. jako członków zarządu PPH „K. ”

spółki z o.o. w K. za zaległe składki obciążające tę spółkę, na które składają się

należności: 1) na ubezpieczenie społeczne w kwocie 284.075,87 zł (w tym: z tytułu

składek 107.870,87 zł, z tytułu odsetek 156.205 zł), 2) na ubezpieczenie zdrowotne

w kwocie 84.545,81 zł (w tym: z tytułu składek 34.541,61 zł, z tytułu odsetek

50.004,20 zł).

W wyniku odwołania przez obydwóch członków zarządu Sąd Okręgowy –

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. wyrokiem z 10 października 2007 r.

zmienił zaskarżone decyzje, stwierdzając, że odwołujący W. K. i J. K. nie

odpowiadają za zaległe należności obciążające PPH „K.” spółki z o.o. z tytułu

składek na ubezpieczenie zdrowotne, a dodatkowo odwołujący J. K. nie odpowiada

za zaległe należności obciążające spółkę z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne za czerwiec i lipiec 1999 r.

Zgodnie z ustaleniami faktycznymi przyjętymi przez Sąd Okręgowy, W. K. był

członkiem zarządu PPH „K.” spółki z o.o. od jej powstania w 1996 r. Z kolei J. K.

został wpisany do rejestru handlowego jako członek zarządu 27 sierpnia 1998 r. i

został 9 lipca 1999 r. po złożeniu oświadczenia o rezygnacji ze stanowiska

wiceprezesa zarządu, odwołany ze składu zarządu uchwałą zwyczajnego

zgromadzenia wspólników.

Sąd Rejonowy w P. 3 lutego 2000 r. ogłosił upadłość PPH „K.” spółki z o.o.

23 lutego 2000 r. postępowanie zostało umorzone z uwagi na fakt, że majątek jakim

dysponowała masa upadłości nie pozwalał nawet na zaspokojenie kosztów

postępowania.

Postanowieniem z 13 czerwca 2001 r. Sąd Rejonowy Wydział XVII

Gospodarczy ogłosił upadłość PPH „K.” spółki z o.o. 5 września 2002 r. Sąd

Rejonowy Wydział XVII Gospodarczy ds. upadłościowo – układowych ukończył

postępowanie upadłościowe. Należności organu rentowego nie zostały

zaspokojone.

3

Sąd Rejonowy 15 listopada 2003 r. wykreślił spółkę z Krajowego Rejestru

Sądowego.

Sąd Okręgowy przyjął, że egzekucja z majątku spółki okazała się

bezskuteczna, czego nie zmienia fakt, że prowadzono ją jedynie w formie zajęcia

rachunku bankowego. Przesłanka bezskuteczności egzekucji jest spełniona nie

tylko wtedy, gdy dochodzi do umorzenia postępowania egzekucyjnego

skierowanego do całego majątku dłużnika, ale również wówczas, gdy zostanie

wykazane, że spółka nie dysponowała majątkiem pozwalającym na zaspokojenie

wierzycieli, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Pierwsze z toczących się

postępowań upadłościowych zostało umorzone ze względu na brak środków na

jego prowadzenie. W toku drugiego, należności organu rentowego nie zostały

zaspokojone.

Sąd Okręgowy uznał, że członkowie zarządu nie wykazali okoliczności

uwalniających ich od odpowiedzialności za zobowiązania obciążające spółkę

względem organu rentowego. W szczególności przyjęto, że wyrok Sądu

Rejonowego z 28 czerwca 2006 r., który uznał W. K. winnego tego, że w kwietniu

1999 r. nie zgłosił wniosku o upadłość spółki, pomimo utraty przez nią zdolności do

pokrywania swoich zobowiązań i powstania w ten sposób warunków

uzasadniających upadłość spółki, tj. winnego przestępstwa z art. 586 k.s.h.,

przesądza o jednej z przesłanek odpowiedzialności także w stosunku do J. K.

W ocenie Sądu Okręgowego zaistniały przesłanki do zastosowania wobec J.

K. i W. K. art. 166 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacji podatkowej (j.t. Dz.U.

z 2005 r., Nr 8, poz. 60 ze zm.). Ze względu na art. 166 § 2 Ordynacji zmieniono

decyzję organu rentowego w stosunku do J. K. w zakresie zaległych należności

spółki z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, których termin płatności

przypadał już po odwołaniu z funkcji członka zarządu 9 lipca 1999 r. tj. za czerwiec i

lipiec 1999 r.

Wskazując na brzmienie art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2009, Nr 205, poz. 1585), Sąd

Okręgowy uznał, że kwestia odpowiedzialności osób trzecich nie mieści się w

katalogu okoliczności uzasadniających odpowiednie stosowanie przepisów o

składkach na ubezpieczenie społeczne. Z powołaniem się na wyrok WSA z 6

4

kwietnia 2005 r. III SA/Wa 263/05, zgodnie z którym brak jest możliwości

orzeczenia o odpowiedzialności wspólnika lub byłego wspólnika za nieuiszczone

przez spółkę składki zdrowotne, składki na Fundusz Pracy, a także składki na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Sąd Okręgowy, na

podstawie art. 47714

§ 2 k.p.c., zmienił zaskarżone decyzje, uznając, że odwołujący

się J. K. i W. K. nie odpowiadają za zaległe należności PPH „K.” spółki z o.o. z

tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Orzeczenie Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją organ rentowy, jak i

odwołujący się J. K. i W.K. Sąd Apelacyjny uznał apelacje za nieuzasadnione.

Organ rentowy zarzucił naruszenia: 1) prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie i nieprawidłową wykładnię art. 32 ustawy systemowej

poprzez przyjęcie, że nie zachodzą podstawy do orzeczenia odpowiedzialności

odwołujących za zobowiązania z tytułu nieuregulowanych składek na

ubezpieczenie zdrowotne PPH „K.” sp. z o.o. 2) prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię art. 116 Ordynacji podatkowej w zw.

z art. 202 k.s.h. poprzez przyjęcie, że odwołujący się J. K. nie odpowiada za

zobowiązania PPH „K.” sp. z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za

okres czerwiec-lipiec 1999 r. wskutek przyjęcia, że odwołujący nie pełnił w okresie

funkcji wiceprezesa zarządu spółki, 3) naruszenie przepisów postępowania, które

mogło mieć wpływ na ostateczny wynik sprawy (art. 233 k.p.c.) przez brak

wszechstronnego rozpoznania zgromadzonego materiału dowodowego co

skutkowało sprzecznością ustaleń sądu z materiałem dowodowym przez uznanie,

że przyjęcie rezygnacji z funkcji wiceprezesa zarządu spółki wywiera skutek w

zakresie ustania członkostwa w zarządzie spółki.

Odwołujący W. K. zarzucił wyrokowi: 1) naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 31 ustawy systemowej

w zw. z art. 166 Ordynacji podatkowej poprzez przyjęcie, że prowadzenie egzekucji

z rachunku bankowego spółki jest równoznaczne z prowadzeniem egzekucji z

całego majątku spółki, 2) naruszenie przepisów postępowania (art. 233 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 232 k.p.c.) poprzez przyjęcie, że stwierdzenie bezskuteczności egzekucji

rachunku bankowego spółki wystarcza do stwierdzenia bezskuteczności egzekucji

z całego majątku.

5

Odwołujący J. K. wyrokowi Sądu Okręgowego zarzucił: 1) naruszenie

przepisów prawa materialnego art. 116 Ordynacji podatkowej poprzez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie 2) naruszenie przepisów prawa

procesowego (art. 233 § 1 k.p.c., art. 224 k.p.c. i art. 325 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny w całości podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego.

Uznał, że członek zarządu ponosi odpowiedzialność za zaległości z tytułu

tych składek, których termin płatności przypadał w okresie sprawowania przez

niego funkcji. Z powołaniem się na art. 197 k.h., który w dacie złożenia rezygnacji

przez J. K. (9 lipca 1999 r.) obowiązywał, Sąd uznał, że wskutek odwołania z funkcji

członka zarządu J. K. nie ponosi odpowiedzialności za zaległości składkowe,

których termin płatności powstał po 9 lipca 1999 r. W opinii Sądu Apelacyjnego

granice czasowe odpowiedzialności członka zarządu wyznacza nie wpis w rejestrze

handlowym, lecz daty uchwał zgromadzenia wspólników o jego powołaniu lub

odwołaniu.

Sąd Apelacyjny zgodził się także z poglądem Sądu Okręgowego, że

prowadzenie egzekucji jedynie z rachunku bankowego spółki spełnia warunki do

przeniesienia odpowiedzialności za zaległości składkowe za członków zarządu.

Ustalenie przesłanki bezskuteczności egzekucji może bowiem nastąpić na

podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że spółka nie ma majątku

pozwalającego na zaspokojenie wierzycieli.

W opinii Sądu Apelacyjnego wniosek o ogłoszenie upadłości nie został

złożony we właściwym czasie, a odpowiedzialność za ten fakt ponoszą obydwaj byli

członkowie zarządu.

Sąd Apelacyjny zgodził się z wykładnią art. 32 ustawy systemowej

przedstawioną przez Sąd pierwszej instancji. W opinii Sądu Apelacyjnego poza

zakresem wymienionym w art. 32 ustawy systemowej znajduje się regulacja

dotycząca odpowiedzialności osób trzecich za zaległe zobowiązania. Obowiązki na

osoby trzecie mogą być nakładane wyłącznie na podstawie wyraźnego przepisu

ustawy i nie mogą być wynikiem stosowania wykładni rozszerzającej. Skoro

wykładnia językowa tego przepisu jest jednoznaczna i nie budzi wątpliwości,

wykładnia celowościowa nie jest zasadna. Również Sąd Apelacyjny w pełni

zaaprobował pogląd WSA z 6 kwietnia 2005 r. III SA/Wa 263/05, zgodnie z którym

6

„osoby trzecie nie odpowiadają za składki na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz

Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z powodu braku

odpowiedniego odesłania art. 32 u o.s.u.s.”.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną złożył organ rentowy, który

zarzucił w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego błędną wykładnię art.

31 i art. 32 ustawy systemowej w zw. z art. 116 Ordynacji podatkowej (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.). Błędna wykładnia polegać ma na przyjęciu przez Sąd Okręgowy i

Apelacyjny stanowiska, że w sprawie nie zachodzą podstawy odpowiedzialności

członków zarządu spółki z o.o. za zobowiązania z tytułu składek należnych od

spółki na ubezpieczenie zdrowotne.

Skarżący wnosił o: 1) zmianę zaskarżonego wyrok Sądu Apelacyjnego w

części orzekającej o oddaleniu apelacji organu rentowego, 2) zmianę wyroku Sądu

Okręgowego w części orzekającej brak odpowiedzialności członków zarządu spółki

z o.o. za zobowiązania spółki z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne i

oddalenie odwołań od decyzji organu rentowego, 3) przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania na podstawie art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c. w związku z potrzebą wykładni

przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie podstawy

orzekania odpowiedzialności członka zarządu spółki z o.o. za zobowiązania spółki z

tytułu składek na ubezpieczenia zdrowotne.

W skardze kasacyjnej podkreślono, że Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, iż

zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia o odpowiedzialności za zobowiązania

wobec organu rentowego ma wykładnia językowa art. 32 ustawy systemowej. Tym

samym Sąd Apelacyjny „wyłączył zastosowanie wykładni systemowej oraz wykładni

celowościowej powołanego przepisu”.

Zdaniem skarżącego, wykładnia funkcjonalna i systemowa art. 32 ustawy

systemowej ma istotne znaczenie przy określaniu podmiotu zobowiązanego do

regulowania składek należnych za poszczególne tytuły ubezpieczenia tzn. na

ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Podejmowanie następnych postępowań, tzn.

postępowań zabezpieczających, egzekucyjnych, wymierzanie opłat o charakterze

sanacyjnym, pobór składek należnych za ubezpieczenie przez organ rentowy jest

bezpośrednio związane z jednoznacznym określeniem podmiotu zobowiązanego.

7

W wąskim rozumieniu pojęcie „podmiotu zobowiązanego” należy odnieść do

pojęcia „płatnika składek”. Podmiotem zobowiązanym do regulowania składek na

ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jest także osoba trzecia, na którą

został nałożony obowiązek regulowania składek, jeśli spełnione zostały określone

przesłanki regulowania składek, o których stanowią przepisy ustaw podatkowych

(art. 116 Ordynacji podatkowej).

Zwrócono uwagę, że „skoro określenie podmiotu zobowiązanego do

regulowania składek za poszczególne typy ubezpieczenia jest punktem wyjścia dla

następnych postępowań podejmowanych przez organ rentowy, nie można

kwestionować wniosku, jaki dotyczy wykładni funkcjonalnej i systemowej art. 32

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych”.

Pojęcie „pobór składek” obejmuje także konieczne określenie podmiotu

zobowiązanego. Dlatego ograniczenie wykładni art. 32 ustawy systemowej jedynie

do wykładni gramatycznej, wyłącza uprawnienie organu rentowego do orzeczenia

odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania składkowe. Co więcej, „przyjęcie

wyłącznie wykładni gramatycznej tego przepisu prowadziłoby do niczym nie

uzasadnionego ograniczenia w zakresie poboru składek na ubezpieczenie

zdrowotne”.

Podkreślono znaczenie zasady spójnej, jednoznacznej regulacji zasad

odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe oraz quasi-

podatkowe m. in. członków zarządu spółki z o.o. za zobowiązania z tytułu

nieuregulowanych składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zdaniem skarżącego,

„normy prawne wyprowadzone na gruncie ustaw szczególnych: ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz ustawy - Ordynacja podatkowa powinny

wprowadzać jasne kryteria odpowiedzialności osób trzecich, ustalenia zasad

odpowiedzialności określonych podmiotów oraz zakresu i przedmiotu

odpowiedzialności”.

W opinii skarżącego wprawdzie art. 32 ustawy systemowej stanowi o

odpowiednim zastosowaniu przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie

społeczne w zakresie wskazanych postępowań wierzyciela, jednak nie oznacza to

8

wyłączenia uprawnienia do orzeczenia odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu

składek za ubezpieczenie zdrowotne decyzją administracyjną.

W skardze zwrócono również uwagę na niejednolite orzecznictwo sądów w

przedmiocie interpretacji art. 32 ustawy systemowej. Przywołano nie tylko wyrok

WSA z 6 kwietnia 2005 r., III SA/Wa 263/05, który był przywoływany w

uzasadnieniach Sądu Okręgowego i Apelacyjnego, ale i uchwałę SN z dnia 4

czerwca 2008 r., II UZP 3/2008 (OSNPUSiSP 2009, nr 11-12, poz. 148). Zgodnie z

cytowaną uchwałą SN „Członkowie zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością mogą, na podstawie art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60) w związku z

art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2007 Nr 11, poz. 74 ze zm.) oraz w związku z art. 31 tej

ustawy, zostać obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę

spółkę składki na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne”.

W opinii skarżącego uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r.

dotyczy skonkretyzowanej grupy podmiotów – osób trzecich (członków zarządu

spółki z o.o.) i oznacza, że zasady orzekania ich odpowiedzialności są tożsame

niezależnie od rodzaju należności składkowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się częściowo uzasadniona.

Sąd Apelacyjny trafnie ustalił przesłanki odpowiedzialności członków

zarządu. Należy zgodzić się, że odpowiadają oni za zobowiązania spółki powstałe

w okresie pełnienia funkcji członków zarządu. Natomiast zasadny okazał się zarzut

naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię przepisu art. 32 i

art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(j.t. Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.) w związku z art. 116 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. - Ordynacja Podatkowa (j.t. Dz.U. z 2005 r., nr 8, poz. 60). Sądy

obu instancji przyjęły bowiem, powołując się na wyrok WSA, że członkowie zarządu

(osoby trzecie) nie odpowiadają za składki na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz

9

Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z powodu braku

odpowiedniego odesłania w art. 32 ustawy systemowej.

Problem powyższy został jednak odmiennie rozstrzygnięty w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r., II UZP 3/08 (OSNPUSiSP 2009, nr 11-12,

poz. 148). Stwierdzono w niej, że członkowie zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością mogą, na podstawie art. 116 Ordynacji Podatkowej w związku

z art. 32 ustawy systemowej oraz w związku z art. 31 tej ustawy, zostać obciążeni

odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę spółkę składki na Fundusz

Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne. Sąd Najwyższy trafnie uznał, że wykładnia użytego w art. 32 ustawy

systemowej określenia o „poborze” składek nie może ograniczać się jedynie do

pojęcia czynności technicznych. Sąd Najwyższy stwierdził też, że skoro art. 32

ustawy systemowej wymienionym w nim kategoriach spraw odsyła do

odpowiedniego stosowania przepisów, dotyczących składek na ubezpieczenie

społeczne, to oznacza to odesłanie do wszystkich przepisów dotyczących składek

na ubezpieczenie społeczne, a więc również przepisów Ordynacji podatkowej,

wymienionych w art. 31 ustawy systemowej, a więc i do przepisu art. 116 i

następnych. Stanowisko to zostało potwierdzone w uchwale siedmiu sędziów SN z

dnia 15 października 2009 r., II UZP 3/09. Należy stwierdzić, że również zdaniem

składu rozpoznającego niniejszą skargę kasacyjną na gruncie wykładni językowo –

logicznej art. 32 ustawy systemowej nie ma uzasadnienia do wybiórczego stosowania tylko

niektórych przepisów Ordynacji, gdyż pozostawałoby to w sprzeczności z wykładnią

systemową. Tak więc należy przyjąć, że wyłączenie lub ograniczenie zakresu

ściągalności tych składek wymagałoby wyraźnej regulacji prawnej, której nie

przewidują obecnie obowiązujące przepisy.

Na tej podstawie należy stwierdzić, że jeżeli spełnione są przesłanki

odpowiedzialności członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, to

ponoszą oni odpowiedzialność także za nieopłacone składki na Fundusz Pracy,

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne.

Z tych względów, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., orzeczono jak w

sentencji wyroku.

10