II PK 174/09

Sygn. akt II PK 174/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa Szkoły Podstawowej w M.

przeciwko D. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 11 lutego 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy w I. nakazem zapłaty z 17 października 2008 r. nakazał

pozwanej – D. M. – zapłacić powodowi – Szkole Podstawowej w M. – kwotę 35 792

zł 84 gr z ustawowymi odsetkami od 24 września 2008 r. do dnia zapłaty oraz 300

2

zł tytułem zwrotu opłaty sądowej w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu.

W wyniku rozpoznania sprzeciwu pozwanej, Sąd Rejonowy w I. oddalił powództwo.

W sprawie ustalono, że pozwana zatrudniona była jako nauczyciel w Szkole

Podstawowej w M. We wrześniu 2000 r. Burmistrz G. nadał pozwanej stopień

nauczyciela mianowanego. Dyrektor szkoły 31 maja 2005 r. oświadczyła, że

rozwiązuje z pozwaną stosunek pracy za uprzednim 3-miesięcznym

wypowiedzeniem ze skutkiem na 31 sierpnia 2005 r. 29 lipca 2005 r. złożono

pozwanej drugie oświadczenie o rozwiązaniu stosunku pracy z upływem 31

sierpnia 2006 r. Powodem, tak jak w pierwszym przypadku, były zmiany

organizacyjne powodujące zmniejszenie oddziałów w szkole. 1 sierpnia 2005 r.

dyrektor udzieliła pozwanej płatnego urlopu dla poratowania zdrowia od 1 sierpnia

2005 r. do 31 lipca 2006 r.

15 maja 2006 r. dyrektor szkoły otrzymała z Krajowego Rejestru Karnego

informację, że pozwana została skazana wyrokiem Sądu Rejonowego w I. z 8

czerwca 2005 r. za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. na karę 6 miesięcy

pozbawienia wolności, której wykonanie zawieszono na 3 lata, zakaz prowadzenia

pojazdów mechanicznych na 1 rok. Wyrok uprawomocnił się 22 czerwca 2005 r. O

zakończeniu postępowania karnego nie zawiadomiono pracodawcy.

Dyrektor powódki, w związku z otrzymaną 15 maja 2006 r. informacją z Krajowego

Rejestru Karnego, oświadczeniem z 15 maja 2006 r. (doręczone pozwanej 18 maja

2006 r.) stwierdziła, że stosunek pracy wygasł z mocy prawa 22 czerwca 2005 r.

Sąd Rejonowy uznał, z powołaniem się na wyrok Sąd Najwyższy w wyroku z

2 lutego 2006 r. w sprawie I PK 2007, nr 5-6, poz. 61, że stosunek pracy z pozwaną

wygasł na mocy art. 26 ust. 1 pkt. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta

Nauczyciela (j.t. Dz. U. z 2006, Nr 97, poz. 674 ze zm.; dalej Karta Nauczyciela) z

chwilą uprawomocnienia się wyroku skazującego za przestępstwo umyślne, to jest

22 czerwca 2005 r. Sąd Rejonowy dał wiarę oświadczeniu pozwanej, że nie znała

ona treści art. 26 ust. 1 pkt. 3 Karty Nauczyciela. W opinii Sądu mogła o tym

przepisie ustawy nie wiedzieć. W szczególności, jeśli wziąć po uwagę, że wcześniej

nie była osobą karaną. Ponadto w grupie zawodowej nauczycieli, skazania za

przestępstwa umyślne nie należą do częstych. Pozwana oświadczyła, że

otrzymane wynagrodzenie zużyła na prowadzenie gospodarstwa domowego;

3

artykuły żywnościowe, opłatę za energię elektryczną, gaz, wodę i artykuły dla

dziecka. Sąd Rejonowy przyjął zatem, że po stronie pozwanej wygasł obowiązek

zwrotu uzyskanego wynagrodzenia i dlatego oddalił powództwo.

Wyrok w całości apelacją zaskarżył powód. Wyrokowi zarzucono naruszenie

m.in. art. 405 i n. k.c. oraz 409 k.c. poprzez przyjęcie, że pozwana nie jest już

bezpodstawnie wzbogacona; naruszenie 405 i n. k.c. oraz 409 k.c. poprzez

przyjęcie, że pozwana nie musiała się liczyć z wydaniem korzyści; niezastosowania

art. 73 Karty Nauczyciela; naruszenia art. 8 k.p., poprzez przyjęcie, że zachowanie

pozwanej było zgodne z zasadami współżycia społecznego; naruszenia art. 6 k.c.

poprzez przyjęcie, że pozwana wykazała, iż już nie jest bezpodstawnie

wzbogacona. Apelujący wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

uwzględnienie powództwa, względnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z 11 lutego 2009 r. apelację oddalił. W opinii

Sądu II instancji, zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia ostatecznie

odpowiada prawu.

Sąd Rejonowy ustalając, że łączący strony procesu stosunek pracy wygasł 22

czerwca 2005 r. z mocy prawa (art. 26 ust. 1 pkt. 3 Karty Nauczyciela),

rozpoznawał dochodzone roszczenie w oparciu o przepisy prawa cywilnego o

bezpodstawnym wzbogaceniu, w tym art. 405 k.c. i art. 409 k.c. W ocenie Sądu

Okręgowego powołane przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie mogły mieć w

sprawie zastosowania, ponieważ pobierane przez pozwaną świadczenia były jej

należne na podstawie łączącego strony stosunku pracy, który wygasł 18 maja 2006

r., to jest z dniem zawiadomienia pozwanej na podstawie art. 26 ust. 1 pkt. 3 Karty

Nauczyciela.

Sąd Rejonowy błędnie założył, że uprawomocnienie się wyroku skazującego 22

czerwca 2005 r. doprowadziło do wygaśnięcia stosunku pracy. Wprawdzie art. 26

ust. 1 pkt. 3 Karty Nauczyciela przewiduje skutek w postaci wygaśnięcia stosunku

pracy odpowiednio w razie prawomocnego skazania za przestępstwo popełnione

umyślnie, ale powyższe unormowanie ma charakter fragmentaryczny i musi być

ujmowane kompleksowo, przy uwzględnieniu pełnej treści art. 26 Karty

Nauczyciela. W szczególności, dotyczy to art. 26 ust. 2 Karty Nauczyciela. Zgodnie

4

z tym przepisem wygaśnięcie stosunku pracy w przypadkach określonych w art. 26

ust. 1 Karty potwierdza dyrektor szkoły, a w stosunku do dyrektora szkoły – organ

prowadzący szkołę. Regulacja ta ma mieszany charakter w tym znaczeniu, że do

rozwiązania łączącego nauczyciela i szkoły stosunku pracy na podstawia art. 26

ust. 1 pkt 3 Karty Nauczyciela dochodzi wprawdzie z mocy prawa, ale do wywołania

tego skutku potrzebna jest dodatkowa czynność, o której mowa w ustępie 2. tego

przepisu.

Pracownik-nauczyciel w terminie 14 dni od doręczenia zawiadomienia w

przedmiocie wygaśnięcia stosunku pracy może wystąpić do sądu pracy z żądaniem

przywrócenia do pracy albo zapłaty odszkodowania (art. 264 § 1 k.p.). Powyższe

uprawnienie pracownika zakłada w sposób wyraźny, że przed datą zawiadomienia

go o wygaśnięciu stosunku pracy – nawet z mocy prawa – stosunek zatrudnienia

musi istnieć. W przeciwnym razie ustanowiony termin do wniesienia powództwa z

żądaniem przywrócenia do pracy byłby czysto fikcyjny i ulegał faktycznemu

wydłużeniu o okresy, które liczone byłyby od daty prawomocnego skazania

nauczyciela za przestępstwo umyślne lub od dowiedzenia się o tym pracodawcy,

czy też stwierdzenia tej okoliczności przez dyrektora szkoły albo organ prowadzący

szkołę w trybie przewidzianym w art. 26 ust. 1 pkt. 3 Karty Nauczyciela.

Zawiadomienie pracownika o wygaśnięciu stosunku pracy porządkuje wzajemne

relacje. Określa termin wygaśnięcia stosunku pracy, przy czym stwierdzenie tego

wygaśnięcia nie powinno następować z datą wsteczną.

Do czasu powzięcia wiedzy przez dyrektora szkoły o prawomocnym skazaniu

pozwanej oraz do momentu stwierdzenia wygaśnięcia stosunku pracy, stosunek ten

nadal trwa, mimo istnienia podstawy jego wygaśnięcia z mocy prawa. W

przeciwnym wypadku pracownik oraz jego pracodawca dowiadywaliby się o

wygaśnięciu stosunku pracy z mocą wsteczną (ex tunc), co prowadziłoby do

zakwestionowania tak istotnej dla stosunków prawnych (w tym w szczególności

stosunków pracy) wartości jaką jest pewność prawa i wzajemnych relacji

pracownika i pracodawcy. Pracownik nie tylko otrzymywałby w takim przypadku

wynagrodzenie za czas, gdy nie był już pracownikiem, ale również z mocą

wsteczną dowiadywałby się o utracie statusu pracownika i uprawnień wynikających

z ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego. W praktyce prowadziłoby to do trudno

5

akceptowalnych sytuacji. Decyzja dyrektora szkoły w przedmiocie stwierdzenia

wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa nie jest aktem czysto deklaratoryjnym.

Przy ocenie charakteru prawnego tej czynności powołano się na wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z 13 marca 2007 r., K 8/07 (OTK-A 2007, nr 3, poz. 26), w którym

stwierdzono, że akty, mocą których stwierdza się wygaśnięcie mandatu radnego,

same w sobie nie kreują nowej sytuacji prawnej adresata. Potwierdzają (deklarują)

natomiast prawa i obowiązki wynikające z ustawy. Nie są to jednak wyłącznie akty

potwierdzające (poświadczenia), ponieważ nie są całkowicie zdeterminowane przez

prawo. Tkwi w nich również element kształtujący. Organ orzekający autorytatywnie

wiąże treść normy generalnej z sytuacją indywidualnego adresata. Tworzy w ten

sposób nową sytuację prawną, a to co do tej pory normowane było tylko w sferze

generalnej, odnosi się z mocy tego aktu do konkretnego przedmiotu. Dlatego

dopiero od chwili wydania takiego indywidualnego aktu (w niniejszej sprawie

stwierdzenia przez dyrektora wygaśnięcia stosunku pracy) adresata wiąże

ukształtowana indywidualna sytuacja prawna.

Na tej podstawie apelację powoda oddalono (art. 385 k.p.c.).

Wyrok Sądu Okręgowego skargą kasacyjną w całości zaskarżył powód.

Skargę oparto na naruszeniu przepisów prawa materialnego. Naruszenie to

polegać ma na: 1) niewłaściwej wykładni art. 26 ust. 1 pkt 3 Karty Nauczyciela

poprzez przyjęcie, że wygaśnięcie stosunku pracy z mocy prawa nastąpiło w dacie

doręczenia pozwanej oświadczenia dyrektora szkoły z 15 maja 2006 r.

stwierdzającego wygaśnięcie stosunku pracy z mocy prawa; 2) niewłaściwe

zastosowanie art. 264 § 1 k.p. poprzez przyjęcie, że określony w nim termin 14-

dniowy ma wpływ na określenie dnia wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości lub o

uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku, tj. o zasądzenie od pozwanej na rzecz

powoda kwoty 35 792,84 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia

powództwa do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania, w tym kosztami

zastępstwa procesowego za postępowanie przed Sądem Rejonowym, Sądem

Okręgowym i Sądem Najwyższym; o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wobec istnienia potrzeby wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości.

6

W skardze zwrócono uwagę, że oświadczenie dyrektora szkoły, o którym mowa w

art. 26 Karty Nauczyciela posiada charakter deklaratoryjny, potwierdzający

zaistnienie w przeszłości określonego zdarzenia – wygaśnięcia stosunku pracy z

mocy prawa. Nie jest dopuszczalna interpretacja o konstytutywny charakterze tego

oświadczenia, ponieważ Karta Nauczyciela nie zawiera przepisów, które

pozwalałyby na taką interpretację. Przyjęcie konstytutywnego charakteru

oświadczenia pracodawcy uzasadnione byłoby tylko w razie istnienia przepisu,

który stanowiłby, że wygaśnięcie stosunku pracy nauczyciela następuje z chwilą

doręczenia pracownikowi oświadczenia woli pracodawcy o wygaśnięciu.

W odniesieniu do treści art. 264 k.p. podkreślono, że przepis określa termin

na na dochodzenie roszczeń przez pracownika i nie ma wpływu na ustalenie daty

wygaśnięcia stosunku pracy. Przyjęcie odmiennego stanowiska byłoby ponadto

sprzeczne z założeniem racjonalności ustawodawcy. Zgodnie z nim należy

zakładać, że prawodawca ustanawiając taki termin liczony od daty zawiadomienia,

liczył się z możliwością jego przedłużenia i mimo to nie uznał go za fikcyjny.

Wskazano na wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 2006 r., I PK 140/05, OSNP

2007, nr 5-6, poz. 61, w którym sprecyzowano, że wygaśnięcie stosunku pracy

nauczyciela uregulowane jest w Karcie Nauczyciela i nie ma, co do zasady,

podstaw do odwoływania się w tym zakresie do przepisów Kodeksu pracy. Z

przepisu art. 26 Karty Nauczyciela nie wynika w żaden sposób, aby po upływie

pewnego czasu nie mogło już dojść do stwierdzenia wygaśnięcia stosunku pracy.

Powinno to nastąpić niezwłocznie po uzyskaniu przez dyrektora szkoły informacji o

skazaniu nauczyciela, co w niniejszej sprawie nastąpiło. Poza tym w Karcie

Nauczyciela dla uniknięcia wątpliwości i komplikacji, wprowadzono jednoznaczną

regulację zawartą w art. 26 ust. 2, w której przewidziano czynność dyrektora szkoły

polegającą na stwierdzaniu wygaśnięcia stosunku pracy nauczyciela. Regulacja ta

nie zmienia jednak podstawowej zasady, zgodnie z którą wygaśnięcie następuje z

mocy prawa, a czynność pracodawcy ma wyłącznie charakter deklaratoryjny i

porządkowy.

Zaznaczono jednocześnie, że nie doszłoby do przedłużenia okresu między

wygaśnięciem stosunku pracy a zawiadomieniem o tym pozwanej, gdyby organ

7

prowadzący postępowanie karne, zgodnie z art. 21 k.p.k., wykonał ustawowy

obowiązek poinformowania powódki o ukończeniu postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zasadniczym problemem niniejszej sprawy było rozstrzygnięcie problemu

daty wygaśnięcia stosunku pracy powódki oraz ewentualnego zwrotu nienależnego

wynagrodzenia. Sąd Rejonowy nakazem zapłaty nakazał pozwanej zapłacić stronie

powodowej dochodzoną kwotę. W wyniku sprzeciwu pozwanej Sąd Rejonowy

oddalił powództwo. Sąd ten stwierdził, że stosunek pracy między stronami wygasł w

dniu uprawomocnienia się wyroku skazującego za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k.

Natomiast w oparciu o ustalenia faktyczne, na podstawie art. 409 k.c. w związku z

art. 300 k.p. uznano, że pozwana nie jest już wzbogacona i nie ma obowiązku

zwrotu otrzymanego nienależnie wynagrodzenia.

Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji i stwierdził,

że z przepisu art. 26 ust. 2 Karty Nauczyciela wynika, iż do wygaśnięcia stosunku

pracy dochodzi w chwili stwierdzenia tego przez dyrektora szkoły. Na tej podstawie

Sąd ten uznał, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie powinny być w

sprawie zastosowane, gdyż pobrane świadczenia były pozwanej należne. W

konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że wyrok Sądu Rejonowego, pomimo błędnego

uzasadnienia, odpowiadał prawu i apelację oddalił.

Wstępnego rozstrzygnięcia wymaga problem wygaśnięcia stosunku pracy

nauczyciela w razie prawomocnego skazania za przestępstwo popełnione umyślnie

(art. 26 ust. 1 pkt 3 Karty). W takim przypadku, zgodnie z art. 26 ust. 2 Karty

wygaśnięcie stosunku pracy stwierdza dyrektor szkoły. Problem powyższy został

jednoznacznie rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 2006

r., I PK 140/05 (OSNP 2007, nr 5-6, poz. 61), który został zauważony przez Sąd

Rejonowy. Sąd Okręgowy zinterpretował stanowisko Sądu Najwyższego w

odmienny sposób. Sąd ten błędnie uznał, że „decyzja” dyrektora szkoły nie jest

aktem czysto deklaratoryjnym. Nie jest też dopuszczalne uzasadnione się do

wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie wygaśnięcia mandatu radnego

uregulowanej w innych przepisach i niedotyczącej wygaśnięcia stosunku pracy.

Pogląd o wygaśnięciu stosunku pracy nauczyciela ex lege jest też prezentowany w

8

literaturze (zob. A. Bojańczyk: Glosa do uchwały SN z dnia 6 listopada 2001 r., III

ZP 17/01, PS 2003, nr 3 s. 166). Twierdzi się również, że stwierdzenie wygaśnięcia

stosunku pracy przez dyrektora szkoły ma charakter deklaratoryjny (zob. M.

Szymańska, w: A. Barański, M. Szymańska, J. Rozwadowska – Skrzeczyńska,

Ustawa Karta Nauczyciela. Komentarz, Dom Wydawniczy ABC 2003, s. 160-161).

Nie ulega więc żadnej wątpliwości, że istota wygaśnięcia stosunku pracy

polega na tym, że skutek następuje z mocy prawa. Na tej podstawie można więc

stwierdzić, że czynność dyrektora szkoły, o której stanowi art. 26 ust. 2 Karty ma

charakter wyłącznie deklaratoryjny. Inną kwestią jest ustalenie 14 dniowego terminu

dochodzenia roszczeń z tym związanych, który może być liczony od daty powzięcia

przez pracownika wiadomości o wygaśnięciu stosunku pracy. Tak więc na tej

podstawie należało przyjąć, że stosunek pracy pozwanej wygasł w dacie

uprawomocnienia się wyroku sądu karnego. Skład orzekający w niniejszej sprawie

w pełni podziela poglądy wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego - I PK 140/05. W

związku z powyższym świadczenia uzyskane przez pozwaną, po tak ustalonej

dacie, należało kwalifikować jako nienależne. Sąd Okręgowy błędnie więc uznał, że

nie powinny mieć w sprawie zastosowania przepisy k.c. o bezpodstawnym

wzbogaceniu. Zarzut ich naruszenia (art. 405 i 409 k.c.) został podniesiony w

apelacji.

Przechodząc do zarzutów skargi kasacyjnej należy podkreślić, że Sąd

Najwyższy jest nimi związany i nie może wyjść poza jej podstawy.

Przedmiotem sporu był obowiązek zwrotu nienależnie otrzymanego

wynagrodzenia. Strona powodowa opierała konsekwentnie (w pierwszej i drugiej

instancji) swoje roszczenie na przepisach (art. 405 i 409 k.c.) o bezpodstawnym

wzbogaceniu. Natomiast w skardze kasacyjnej zarzucono jedynie naruszenie art.

26 ust. 1 pkt 3 Karty Nauczyciela i art. 264 § 1 k.p. Problemy związane z wykładnią

tych przepisów zostały trafnie i jednoznacznie rozstrzygnięte w powołanym wyżej

wyroku Sądu Najwyższego. W skardze nie podniesiono natomiast zarzutu

naruszenia przepisów, które mogłyby stanowić podstawę prawną dochodzenia

zwrotu pobranego po wygaśnięciu stosunku pracy wynagrodzenia. W skardze

zabrakło więc zarzutu naruszenia, poprzez ich niezastosowanie, stosownych

przepisów, który był podnoszony w apelacji. Z tego powodu Sąd Najwyższy, choć

9

nie podzielił stanowiska Sądu drugiej instancji wyrażonego w zaskarżonym wyroku,

będąc związany zarzutami skargi uznał, iż nie może ona wywołać zamierzonego

skutku.

Z tych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., rozstrzygnięto jak w

sentencji wyroku.