II UK 162/09

Sygn. akt II UK 162/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. F.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 października 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od organu rentowego na

rzecz wnioskodawcy kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2007 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 13 kwietnia 2007 r. i przyznał wnioskodawcy A. F. prawo do emerytury z tytułu

pracy w szczególnych warunkach, począwszy od dnia 15 lutego 2007 r.

Wnioskodawca (urodzony 15 lutego 1947 r.) w dniu 19 lutego 2007 r. złożył

wniosek o emeryturę. Organ rentowy ostatecznie przyjął, że ubezpieczony wykazał

łącznie 28 lat, 9 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 11

lat i 3 dni okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach. Dlatego odmówił

ubezpieczonemu prawa do emerytury, wskazując, że nie spełnił on przesłanek

nabycia prawa do tego świadczenia. Organ rentowy nie zaliczył wnioskodawcy do

stażu pracy w szczególnych warunkach okresów od 4 sierpnia 1987 r. do 28 maja

1988 r., od 26 lipca 1988 r. do 16 czerwca 1989 r., od 26 listopada 1989 r. do 28

lipca 1990 r. oraz od 29 lipca 1991 r. do 30 listopada 1991 r., bowiem uznał, że w

przypadku marynarzy kierowanych do pracy za granicą u pracodawców

zagranicznych, do okresu pracy w szczególnych warunkach można zaliczyć tylko te

okresy, za które jednostki kierujące polskich marynarzy do pracy za granicą

uiszczały składki na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy. Organ rentowy

stwierdził, że "Morska Agencja " jako jednostka kierująca wnioskodawcę do pracy

za granicą płaciła składki tylko w okresie od 1 grudnia 1991 r. do 31 grudnia 1994 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony od 9 czerwca 1978 r. do 7 kwietnia

1979 r. oraz od 28 lipca 1979 r. do 19 maja 1980 r. był zatrudniony za

pośrednictwem „P." Spółki z o.o. z siedzibą w W. na statkach obcych bander na

stanowisku II oficera. W okresach od 4 sierpnia 1987 r. do 28 maja 1988 r., od 26

lipca 1988 r. do 16 czerwca 1989 r., od 26 listopada 1989 r. do 4 lutego 1992 r. oraz

od 18 maja do 19 września 1992 r. wnioskodawca był zatrudniony za

pośrednictwem „Morskiej Agencji G." Spółki z o.o. u armatorów zagranicznych w

charakterze starszego oficera. „Morska Agencja G." jako jednostka kierująca do

pracy za granicą uiszczała w tym czasie składki na ubezpieczenie społeczne i

Fundusz Pracy (podstawą wymiaru składki była przeciętna płaca krajowa). Z kolei,

w okresach od 1 marca do 30 lipca 1993 r., od 1 stycznia do 31 maja 1994 r., od 1

października 1994 r. do 18 marca 1995 r., od 8 czerwca do 31 sierpnia 1995 r., od

3

27 listopada 1995 r. do 19 sierpnia 1996 r., od 3 marca do 7 czerwca 1997 r., od 5

sierpnia do 5 grudnia 1997 r., od 8 kwietnia do 31 lipca 1998 r. oraz od 14 do 31

grudnia 1998 r. ubezpieczony był zatrudniony u zagranicznego armatora jako

członek załóg pływających i dobrowolnie opłacał składki na ubezpieczenie

społeczne na tzw. konto „Z". Wszystkie okresy zatrudnienia ubezpieczonego na

statkach zagranicznych bander zostały przez organ rentowy zaliczone do okresów

składkowych. Organ rentowy nie kwestionował także, że ubezpieczony w okresach,

gdy był kierowany do pracy przez "Morską Agencję ", która opłacała za niego

składki na ubezpieczenie społeczne, jak i w okresach dobrowolnego opłacania

składek, wykonywał pracę członka załóg pływających, a zatem pracę w

szczególnych warunkach.

Zdaniem Sądu Okręgowego, bezsporne w sprawie było, że ubezpieczony

ukończył 60 lat w dniu 15 lutego 2007 r. oraz że ostatecznie udowodnił łączny okres

składkowy i nieskładkowy przekraczający 25 lat (28 lat, 9 miesięcy i 9 dni).

Przedmiotem sporu pozostała zaś kwestia, czy ubezpieczony wykazał wymagany

ustawą okres co najmniej 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach. Sąd

pierwszej instancji zwrócił uwagę, że organ rentowy odmówił uwzględnienia przy

ustalaniu stażu pracy w szczególnych warunkach okresów wskazanych w

zaświadczeniu wystawionym przez „Morską Agencję G." przypadających przed

dniem 1 grudnia 1991 r. oraz następujących po dniu 31 grudnia 1994 r., a także

okresów, w których ubezpieczony opłacał składki dobrowolnie na tzw. konto "Z".

Organ rentowy nie uwzględnił również okresów zatrudnienia ubezpieczonego w

charakterze II oficera za pośrednictwem „P." w W. Natomiast wszystkie te okresy

zostały przez organ rentowy zaliczone jako okresy składkowe. Organ rentowy nie

kwestionował charakteru pracy ubezpieczonego, bezsporne zatem było, że w

okresach nieuwzględnionych do stażu pracy w szczególnych warunkach

wnioskodawca wykonywał pracę jako członek załóg pływających na statkach

żeglugi międzynarodowej. Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska organu

rentowego w zakresie odmowy uznania za okresy pracy w szczególnych

warunkach zatrudnienia ubezpieczonego przed dniem 1 grudnia 1991 r. i po dniu

31 grudnia 1994 r., w których wykonywał on pracę na statkach obcych bander za

pośrednictwem jednostek kierujących („Morskiej Agencji G." i „P."). W ocenie Sądu

4

Okręgowego, nietrafne było powoływanie się przez organ rentowy na art. 42 ustawy

z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U.

Nr 106, poz. 457 ze zm.). Sąd pierwszej instancji wywiódł, że kierowanie obywateli

polskich do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych odbywało się zgodnie

z art. 43 ust. 1 tej ustawy na podstawie upoważnień udzielanych jednostkom

kierującym przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej. Stwierdził przy tym, że

regulacje te obowiązywały w okresie od dnia 1 grudnia 1991 r. do dnia 31 grudnia

1994 r., a więc nie mogły mieć zastosowania do spornych okresów od 9 czerwca

1978 r. do 7 kwietnia 1979 r. i od 28 lipca 1979 r. do 19 maja 1980 r. (zatrudnienie

za pośrednictwem „P.") oraz od 4 sierpnia 1987 r. do 28 maja 1988 r., od 26 lipca

1988 r. do 16 czerwca 1989 r. i od 26 listopada 1989 r. do 31 grudnia 1991 r.

(zatrudnienie za pośrednictwem "Morskiej Agencji "). Zdaniem Sądu Okręgowego,

podstawą prawną decyzji organu rentowego powinny być przepisy obowiązujące w

chwili złożenia przez ubezpieczonego wniosku o emeryturę. Sąd Okręgowy

podzielił stanowisko zaprezentowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 marca

2003 r., II UK 196/02, (OSNP 2004 nr 8, poz. 144), że do okresu pracy w

szczególnych warunkach wymaganego w § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) wlicza się okresy wykonywania za granicą u zagranicznych pracodawców prac

wymienionych w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia, jeżeli

okresy te są uznane za okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 lub art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. d ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227; dalej

ustawa o emeryturach i rentach z FUS). Mając na uwadze treść tych regulacji oraz

to, że organ rentowy nie kwestionował wykonywania przez wnioskodawcę pracy

członka załóg pływających, Sąd pierwszej instancji przyjął, że nie ma przeszkód

prawnych, aby te okresy uznać za okresy wykonywania przez ubezpieczonego

pracy w szczególnych warunkach. W konsekwencji, po doliczeniu spornego okresu

(w łącznym wymiarze przekraczającym 6 lat i 4 miesiące), w którym ubezpieczony

wykonywał pracę na statkach morskich w żegludze międzynarodowej, do uznanego

okresu pracy w szczególnych warunkach (11 lat i 3 dni), okres wykonywania przez

5

ubezpieczonego pracy w szczególnych warunkach wynosił łącznie 17 lat. W tym

stanie rzeczy - w ocenie Sądu - wnioskodawca spełnił wszystkie przesłanki prawa

do emerytury na podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz § 3 i

4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Wyrokiem z dnia 28 października 2008 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy stwierdził,

że organ rentowy na etapie postępowania apelacyjnego zakwestionował w

zasadzie tylko zaliczenie ubezpieczonemu do czasu pracy w szczególnych

warunkach okresów, w których dobrowolnie opłacał on składki na konto „Z" z tytułu

zatrudnienia u armatora zagranicznego. Apelujący opierał ten zarzut na

spostrzeżeniu jakoby z materiału dowodowego sprawy nie wynikało, by

ubezpieczonemu w tych okresach przysługiwał status pracownika w rozumieniu

Kodeksu pracy. Tymczasem Sąd pierwszej instancji przeprowadził w tym zakresie

stosowne postępowanie dowodowe, nie wykraczając poza ramy swobodnej oceny

dowodów. W konsekwencji Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne i

rozważania prawne dokonane przez Sąd pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny

wywiódł w szczególności, że wnioskodawca dobrowolnie opłacał składki z tytułu

pracy u armatora zagranicznego w okresach, które wynosiły łącznie 2 lata, 3

miesiące i 4 dni. Wobec wątpliwości organu rentowego zgłoszonych dopiero w

postępowaniu apelacyjnym, Sąd drugiej instancji zaznaczył, że w okresie od 1

stycznia 2000 r. do zatrudnienia wnioskodawcy za granicą u pracodawcy

zagranicznego miały zastosowanie art. 48 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1994

r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr

58, poz. 514 ze zm.), zgodnie z którymi - o ile umowy międzynarodowe nie

stanowią inaczej - udokumentowane okresy zatrudnienia obywateli polskich za

granicą u pracodawców zagranicznych są zaliczane do okresów pracy w Polsce w

zakresie uprawnień pracowniczych pod warunkiem opłacania składek na Fundusz

Pracy. A więc po opłaceniu składek - bez względu na to, czy kontrakt zawierany

przez Agencję „A." (agenta armatora zagranicznego) z pracownikiem kierowanym

do pracy za granicą, odpowiadał wszystkim warunkom zatrudnienia (nosił cechy

stosunku pracy) - okres od 14 lutego 2000 r. do 31 maja 2000 r. oraz od 9

października 2000 r. do 31 stycznia 2001 r. podlegał zaliczeniu do okresu pracy w

6

szczególnych warunkach (7 miesięcy i 9 dni). W konsekwencji, zaliczenie tego

okresu - choćby do okresu 14 lat, 5 miesięcy i 18 dni z tytułu pracy w szczególnych

warunkach (obejmującego okres 10 lat, 1 miesiąca i 2 dni pierwotnie uwzględniony

przez organ rentowy oraz okres 4 lat, 4 miesięcy i 16 dni pracy na statkach obcych

bander) - pozwalało przyjąć, że ubezpieczony legitymował się wymaganym przez

ustawę piętnastoletnim okresem pracy w szczególnych warunkach. Sąd

odwoławczy zwrócił przy tym uwagę, że wnioskodawca za pośrednictwem „P." od 9

czerwca 1978 r. do 7 kwietnia 1979 r. oraz od 28 lipca 1979 r. do 19 maja 1980 r.

wykonywał pracę na stanowisku II oficera u armatora zagranicznego na zasadach

określonych w § 6 uchwały Nr 113/76 Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1976 r. w

sprawie zasad kierowania do specjalistów do pracy w ramach współpracy

gospodarczej i naukowo-technicznej. W tych też okresach wnioskodawcy - jako

specjaliście skierowanemu do pracy za granicą w ramach współpracy gospodarczej

- przysługiwał status pracownika w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. Dalej Sąd Apelacyjny wywiódł, że uchwałę Nr 113/76

zastąpiła z dniem 1 stycznia 1985 r. uchwała Nr 123 Rady Ministrów z dnia 3

września 1984 r. w sprawie zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za

granicą u pracodawców zagranicznych (M.P. Nr 23, poz. 157 ze zm.), która w § 5

ust. 6 stanowiła, że umowa zawarta między obywatelem polskim, a jednostką

kierującą powinna określać wysokość ryczałtu pieniężnego w złotych, wypłacanych

obywatelowi polskiemu przez jednostkę kierującą oraz wysokość i tryb

przekazywania przez osobę kierowaną do pracy wpłat w walucie obcej na konto

jednostki kierującej na pokrycie ponoszonych przez nią kosztów świadczeń

socjalnych oraz innych kosztów z tytułu zatrudnienia. Przepisy obowiązujące od 1

stycznia 1985 r. wymagały uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu

zatrudnienia obywateli polskich skierowanych do pracy za granicą u pracodawców

zagranicznych, zaś jednostka kierująca była obowiązana potwierdzać okresy

zatrudnienia za granicą, za które dokonała wpłat na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Wypełniając ten obowiązek, Morska Agencja potwierdziła okresy

pracy wnioskodawcy. Zdaniem Sądu odwoławczego, wbrew twierdzeniom apelacji

nie było podstaw do kwestionowania pracy ubezpieczonego po dniu 31 grudnia

1989 r. na stanowisku starszego oficera. Okres zatrudnienia obywateli polskich za

7

granicą na podstawie umów określonych art. 26 w związku z art. 28 ust. 1 ustawy z

29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu oraz w art. 42 pkt 2 ustawy z dnia 16 października

1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu jest traktowany jako okres zatrudnienia w Polsce

w zakresie uprawnień pracowniczych oraz w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym oraz

świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadku przy pracy i chorób zawodowych, pod

warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne pracowników w

wysokości przewidzianej dla pracowników zatrudnionych w Polsce, od

zadeklarowanej kwoty, nie niższej od przeciętnego wynagrodzenia oraz zgłoszenia

tego zatrudnienia we właściwym wojewódzkim urzędzie pracy oraz dokonywania

wpłat na Fundusz Pracy w odpowiedniej kwocie. Niesporne jest, że wnioskodawca

opłacał składki "za własne ubezpieczenie" za okresy od 1 stycznia 1999 r. do 31

maja 2000 r. oraz od 1 października 2000 r. do 31 stycznia 2001 r. Skoro

wnioskodawca wykonywał w spornych okresach pracę na statku morskim w

żegludze międzynarodowej, a zatem świadczył pracę w szczególnych warunkach, o

której mowa w wykazie A, Dział VIII, poz. 4, stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., to brak podstaw prawnych

do odmowy zaliczenia tych okresów do stażu pracy w szczególnych warunkach, o

którym mowa w § 4 tego rozporządzenia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył w całości skargą

kasacyjną, w której zarzucił naruszenie: 1) art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS przez przyjęcie, że wnioskodawca nabył prawo do emerytury, będąc

pracownikiem zatrudnionym w warunkach szczególnych w wieku niższym niż

określony w art. 27 pkt 1 tej ustawy; 2) § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. przez uznanie, że ubezpieczony legitymuje się wymaganym

piętnastoletnim stażem pracy w szczególnych warunkach, "wliczając do wysokości

stażu pracy w warunkach szczególnych okres opłacania przez ubezpieczonego

dobrowolnej składki z tytułu pracy u armatora zagranicznego na konto „Z"

przyjmując, że kontrakt zawierany przez Agencję jako armatora zagranicznego z

pracownikiem kierowanym do pracy za granicą po opłacaniu ww. składki odpowiada

wszystkim wymogom zatrudnienia czyli stanowi stosunek pracy konsekwentnie jest

pracą w warunkach szczególnych" oraz 3) § 2 ust. 1 "rozporządzenia Ministra

8

Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie trybu dokonywania wpłat na Fundusz Pracy,

opłacania składki na ubezpieczenie społeczne oraz szczegółowych zasad

nabywania uprawnień i trybu wypłat zasiłków z ubezpieczenia społecznego

obywatelom polskim zatrudnionym za granicą u pracodawców zagranicznych

(Dz.U. nr 38 poz. 1927)" przez uznanie, że opłacenie dobrowolnie składki na

Fundusz Pracy w tym trybie oznacza wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W uzasadnieniu skarżący wywiódł w szczególności, że dokonywanie wpłat

składek na konto "Z" z tytułu pracy wykonywanej za granicą nie jest tożsame z

wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach według kryteriów przewidzianych

rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Wprawdzie okresy

opłacania składki na dobrowolne ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia za granicą u

pracodawców zagranicznych stanowią okresy składkowe według art. 6 ust. 2 pkt 1

d ustawy o emeryturach i rentach z FUS (co zostało w pełni uwzględnione przez

organ rentowy), niemniej jednak uznanie tych okresów (opłacania składki na konto

„Z") nie może być potwierdzeniem wykonywania przez ubezpieczonego pracy w

warunkach szczególnych u pracodawcy zagranicznego. Odmienne w tym względzie

stanowisko zaprezentowane w orzeczeniu Sądu Apelacyjnego nie tylko narusza

przepisy prawa powołane w podstawach skargi, ale też stoi w sprzeczności z

zasadą równego traktowania ubezpieczonych przy spełnieniu warunków do

nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnych i

rentowych, ponieważ określona grupa ubezpieczonych jest zwolniona z obowiązku

przedstawiania przy wniosku o emeryturę świadectwa pracy w szczególnych

warunkach zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami lub

udokumentowania tej pracy za pomocą dowodów zastępczych określonych

prawem. W ocenie skarżącego, takie podejście jest sprzeczne z zasadami

sprawiedliwości społecznej i „zaprzecza konstytucyjnej zasadzie państwa prawa".

Zdaniem organu rentowego, Sąd Apelacyjny niezasadnie uznał, że dobrowolne

opłacanie składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe jest potwierdzeniem

wykonywania za granicą przez ubezpieczonego u pracodawcy zagranicznego pracy

w ramach stosunku pracy. Treść art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS nie przesądza, że przepis ten dotyczy tylko ubezpieczonych wykonujących

9

pracę w ramach stosunku pracy. Dobrowolne opłacenie składki na ubezpieczenia

przysługuje również osobom zatrudnionym w innych formach (np. na podstawie

kontraktów bezpośrednich z pracodawcą zagranicznym, umów zlecenia). Uznanie

przez Sąd Apelacyjny, że opłacenie składki na dobrowolne ubezpieczenie

społeczne i Fundusz Pracy jest potwierdzeniem wykonywania pracy

(potwierdzeniem istnienia stosunku pracy) jest nieuprawnione, bowiem

ubezpieczony w okresie opłacania tych składek nie udowodnił pozostawania w

stosunku pracy w rozumieniu art. 22 k.p., a więc tym samym nie spełniał warunków

przewidzianych rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Skoro nie

był pracownikiem, to nie można przyjąć, że wykonywana przez niego praca była

pracą w szczególnych warunkach.

Organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

przez uznanie, że okres opłacania dobrowolnie składki na Fundusz Pracy z tytułu

pracy u armatora zagranicznego nie jest potwierdzeniem wykonywania pracy w

warunkach szczególnych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną ubezpieczony wniósł o odmowę

przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie na

jego rzecz od organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna, gdyż wszystkie powołane w niej zarzuty

są chybione. W myśl art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS, ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r.,

będącym pracownikami, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w

art. 27 pkt 1 ustawy (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn). Niższy wiek

emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których tym

osobom przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych (art. 32 ust. 4). Dlatego rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. ma zastosowanie do pracowników, którzy wykonywali pracę w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienione w § 4-15

10

tego rozporządzenia oraz w wykazach stanowisk zamieszczonych w załącznikach

do rozporządzenia. W wykazie A „Prace w szczególnych warunkach, których

wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego" w Dziale VIII "W

transporcie i łączności" pod pozycją 4 wymienione są „Prace na statkach morskich

w żegludze międzynarodowej i w polskim ratownictwie okrętowym - pracownicy

wpisani na listę członków załogi tych statków".

Zagadnienie dotyczące nabywania prawa do emerytury w obniżonym wieku

emerytalnym wyłącznie przez tych ubezpieczonych, którzy legitymują się statusem

pracownika była przedmiotem licznych orzeczeń Sądu Najwyższego. W

szczególności w wyroku z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 142/04 (OSNP 2005 nr 17,

poz. 272) stwierdzono, że przedstawione w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS ograniczenia prawa do wcześniejszej emerytury jedynie do wypadków

świadczenia pracy w charakterze pracownika nie jest niezgodne z konstytucyjną

zasadą równego traktowania (podobnie wyrok z dnia 29 czerwca 2005 r., I UK

300/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 94). Z tej przyczyny prawo do emerytury w

niższym wieku przysługuje wyłącznie pracownikom zatrudnionym w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, a nie przysługuje ubezpieczonym z

tytułu zatrudnienia na podstawie innych stosunków prawnych (np. umów o pracę

nakładczą), choćby wykonywali zatrudnienie w szczególnych warunkach (wyrok z

dnia 8 maja 2008 r., I UK 354/07, Monitor Prawa Pracy 2008 nr 10, s. 544). Jak

wyżej wskazano, w pozycji 4 działu VIII wykazu A (załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.) wyraźnie wymienieni są „pracownicy".

Skarga kasacyjna organu rentowego opiera się wyłącznie na zanegowaniu

zaliczenia ubezpieczonemu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach

okresów, za które odprowadzał on dobrowolnie składki na ubezpieczenie społeczne

i Fundusz Pracy w związku z wykonywaniem pracy u armatora zagranicznego (na

tzw. konto „Z"). Nie jest przy kwestionowane, że ubezpieczony u zagranicznych

armatorów wykonywał pracę członka załóg pływających (okresy te zostały przez

organ rentowy zaliczone do okresów składkowych). Sporne okresy opłacania

składek na tzw. konto „Z" obejmują przedziały czasowe pomiędzy 1 marca 1993 r. a

31 grudnia 1998 r. (konkretnie chodzi tu o okresy od 1 marca do 30 lipca 1993 r., od

1 stycznia do 31 maja 1994 r., od 1 października 1994 r. do 18 marca 1995 r., od 8

11

czerwca do 31 sierpnia 1995 r., od 27 listopada 1995 r. do 19 sierpnia 1996 r., od 3

marca do 7 czerwca 1997 r., od 5 sierpnia do 5 grudnia 1997 r., od 8 kwietnia do 31

lipca 1998 r. oraz od 14 do 31 grudnia 1998 r.). Organ rentowy podważa charakter

prawny zatrudnienia wnioskodawcy u armatorów zagranicznych w tych okresach,

twierdząc, że nie musiało ono nosić cech stosunku pracy w rozumieniu art. 22 k.p.

Ocena prawna tego zagadnienia wymaga odwołania się do obowiązujących

w spornym przedziale czasu regulacji prawnych dotyczących zasad zatrudniania

obywateli polskich u pracodawców zagranicznych. W pierwszej kolejności należy

wskazać na przepisy rozdziału 7 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o

zatrudnieniu i bezrobociu, które zostały uchylone z dniem 1 stycznia 1995 r.

Przepisy te miały zatem zastosowanie do zatrudnienia ubezpieczonego u

armatorów zagranicznych w okresach od 1 marca do 30 lipca 1993 r., od 1 stycznia

do 31 maja 1994 r. oraz od 1 października 1994 r. do 31 grudnia 1994 r. Zgodnie z

art. 42 pkt 2 i 3 tej ustawy, zatrudnianie obywateli polskich za granicą u

pracodawców zagranicznych było realizowane na podstawie umów zawartych

przez upoważnione jednostki kierujące z obywatelami polskimi, kierowanymi przez

te jednostki do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych albo na podstawie

umów zawartych przez obywateli polskich z pracodawcami zagranicznymi. Z kolei,

kierowanie obywateli polskich do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych

odbywało się na podstawie upoważnień udzielanych jednostkom kierującym przez

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej (art. 43 ust. 1). Kierowanie do pracy za granicą

przez jednostki kierujące odbywało się na podstawie umów zawieranych przez te

jednostki z obywatelami polskimi kierowanymi do pracy za granicą, a umowy te

powinny regulować w szczególności: 1) czas zatrudnienia za granicą, 2) obowiązki

osoby skierowanej i jednostki kierującej oraz 3) zwrot kosztów związanych ze

skierowaniem do pracy za granicą, w tym dotyczących załatwienia formalności

związanych z wyjazdem, ubezpieczenia skierowanych od nieszczęśliwych

wypadków i chorób tropikalnych oraz załatwienia innych spraw zleconych przez

kierowanego do pracy za granicą (art. 43 ust. 3). Stosownie do art. 44 ust. 1 tej

ustawy, okres zatrudnienia obywateli polskich za granicą na podstawie umów

zawartych przez upoważnione jednostki kierujące z obywatelami polskimi,

kierowanymi przez te jednostki do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych,

12

był traktowany jako okres zatrudnienia w Polsce w zakresie uprawnień

pracowniczych oraz w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym i rodzinnym oraz

świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy,

chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. Jednostka kierująca powinna -

w myśl art. 45 ust. 1 ustawy - przekazywać: 1) na konto Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych składkę na ubezpieczenie społeczne za każdą osobę skierowaną do

pracy za granicą, wymierzoną od kwoty zadeklarowanej przez osobę skierowaną,

nie niższej jednak od przeciętnego wynagrodzenia - w wysokości przewidzianej dla

pracowników zatrudnionych w Polsce, 2) na Fundusz Pracy kwotę odpowiadającą

12% przeciętnego wynagrodzenia za każdy miesiąc trwania ubezpieczenia

społecznego od osoby skierowanej do pracy za granicę. Z kolei, okresy pracy

obywateli polskich za granicą na podstawie umów zawartych przez obywateli

polskich z pracodawcami zagranicznymi (bezpośrednio, bez pośrednictwa jednostki

kierującej) uznaje się za okresy zatrudnienia na obszarze Polski w rozumieniu

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu

społecznym i rodzinnym oraz świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych, przy czym warunkiem takiego uznania jest

udokumentowanie tych okresów oraz uiszczanie składek na ubezpieczenie

społeczne pracowników w wysokości przewidzianej dla pracowników zatrudnionych

w Polsce od zadeklarowanej kwoty, nie niższej jednak od przeciętnego

wynagrodzenia (art. 46).

Skoro z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że ubezpieczony był kierowany

do pracy za granicą i opłacał dobrowolnie składki na ubezpieczenie społeczne od

podstawy, która była nie niższa od przeciętnego wynagrodzenia, to w świetle

przytoczonych regulacji ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i

bezrobociu nie ulega wątpliwości, że okresy wykonywania przez wnioskodawcę

pracy członka załóg pływających w żegludze międzynarodowej u armatorów

zagranicznych, przypadające od 1 marca do 30 lipca 1993 r., od 1 stycznia do 31

maja 1994 r. oraz od 1 października 1994 r. do 31 grudnia 1994 r. powinny być

potraktowane jako okresy wykonywania pracy w szczególnych warunkach na

13

identycznych zasadach, jak okresy wykonywania takiej pracy u polskich armatorów.

Powinny zatem zostać wliczone do piętnastoletniego stażu pracy w szczególnych

warunkach uprawniającego do nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku

emerytalnym. Wskazane przepisy wyraźnie dotyczyły bowiem zatrudnienia „u

pracodawców" zagranicznych (umów z „pracodawcami" zagranicznymi), a więc

zatrudnienia na podstawie stosunku pracy (tak samo § 1 i 2 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie trybu

dokonywania wpłat na Fundusz Pracy z tytułu zatrudnienia za granicą u

pracodawców zagranicznych oraz trybu uiszczania składek na ubezpieczenie

społeczne, Dz.U. Nr 122, poz. 542).

Sytuacja prawna w pewnym zakresie zmieniła się z dniem 1 stycznia 1995 r.,

z wejściem w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu. Ustawa ta w rozdziale 6 zawierała regulacje związane

z zatrudnianiem obywateli polskich za granicą u pracodawców zagranicznych oraz

zatrudnianiem cudzoziemców w Polsce. Zgodnie z jej art. 46, obywatele polscy

mogli podejmować pracę za granicą u pracodawców zagranicznych w trybie i na

zasadach obowiązujących w kraju zatrudnienia oraz określonych w umowach

międzynarodowych. Zatrudnienie za granicą mogło następować w drodze

bezpośrednich uzgodnień i umów zawieranych przez obywateli polskich z

pracodawcami zagranicznymi lub za pośrednictwem upoważnionych jednostek

kierujących (art. 47 ust. 1). Kierowanie do zatrudnienia za granicą przez

upoważnione jednostki kierujące odbywało się na podstawie umów

cywilnoprawnych zawieranych przez te jednostki z obywatelami polskimi. Umowy te

powinny zaś określać między innymi pracodawcę zagranicznego, okres

zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także rodzaj oraz warunki pracy,

wynagradzania i przysługujące osobie kierowanej świadczenia socjalne (art. 47 ust.

2). W myśl art. 48 ust. 1 tej ustawy - o ile umowy międzynarodowe nie stanowią

inaczej - udokumentowane okresy zatrudnienia obywateli polskich za granicą u

pracodawców zagranicznych zaliczane są do okresów pracy w Polsce w zakresie

uprawnień pracowniczych, pod warunkiem opłacania składek na Fundusz Pracy,

natomiast do okresów składkowych w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym i rodzinnym

14

oraz o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych, pod warunkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne.

Przepisy te odnosiły się więc nie tylko do "zatrudnienia u pracodawców

zagranicznych" (na podstawie stosunku pracy), ale także do świadczenia "innej

pracy zarobkowej".

Teoretycznie więc, samo opłacanie (dobrowolne, na tzw. konto „Z") składek

na ubezpieczenie społeczne oraz Fundusz Pracy pod rządami ustawy z dnia 14

grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, nie oznacza, że praca

u armatorów zagranicznych nosiła cechy zatrudnienia pracowniczego (na

podstawie stosunku pracy). Jednakże Sąd pierwszej instancji uznał, że

wnioskodawca świadczył pracę za granicą na podstawie stosunku pracy, co wynika

w szczególności z przyjęcia ustaleń faktycznych, że jako członek załogi statku

morskiego wykonywał odpłatnie pracę podporządkowaną. Ustalenia te nie zostały

nadmiernie podkreślone dlatego, że organ rentowy tego nie kwestionował.

Charakter świadczenia pracy "członka załogi statku morskiego", a ściślej fakty go

wyznaczające, są w istocie powszechnie znane, a więc nie wymagają w zasadzie

dowodu (art. 228 § 1 k.p.c.). Jest to praca podporządkowana i wykonywana

odpłatnie, a więc ma cechy pracy świadczonej na podstawie stosunku pracy w

rozumieniu art. 22 k.p. Można oczywiście wyobrazić sobie świadczenie takiej pracy

nieodpłatnie (np. w celach turystycznych) lub w sposób niepodporządkowany (np.

na własnym statku), ale jakiekolwiek okoliczności faktyczne ustalone w sprawie na

to nie wskazywały. Uprawnione było więc przyjęcie, że wnioskodawca odpłatnie

świadczył pracę podporządkowaną, tym bardziej że organ rentowy - nawet, jeżeli

tych faktów nie przyznawał (art. 229 k.p.c.) - to w każdym razie im nie zaprzeczał

(art. 230 k.p.c.). Organ rentowy, jeżeli uważał, że wnioskodawca jako członek załogi

statków morskich zatrudniony u armatorów zagranicznych, świadczył pracę na

podstawie stosunku prawnego niespełniającego cech stosunku pracy, powinien w

tym zakresie przedstawić odpowiednie twierdzenia faktyczne i wnioski dowodowe

(art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.). Powinno to nastąpić w postępowaniu przed

sądem pierwszej instancji, gdyż w postępowaniu apelacyjnym jest to spóźnione, co

trafnie wywiódł Sąd drugiej instancji (art. 381 k.p.c.). Tym bardziej spóźnione

(niedopuszczalne) jest kwestionowanie tych ustaleń w postępowaniu kasacyjnym

15

(art. 3983

§ 3 39813

§ 2 k.p.c.). Tak więc również i okresy przypadające od 1

stycznia do 18 marca 1995 r., od 8 czerwca do 31 sierpnia 1995 r., od 27 listopada

1995 r. do 19 sierpnia 1996 r., od 3 marca do 7 czerwca 1997 r., od 5 sierpnia do 5

grudnia 1997 r., od 8 kwietnia do 31 lipca 1998 r. oraz od 14 do 31 grudnia 1998 r.

powinny zostać ubezpieczonemu zaliczone do okresów pracy w szczególnych

warunkach, uprawniających go do emerytury w niższym wieku emerytalnym.

Powyższe uwagi prowadzą do konkluzji, że pozbawione racji są zarzuty

organu rentowego dotyczące naruszenia art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS oraz § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Oczywiście

bezzasadny jest zarzut naruszenia „§ 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej w sprawie trybu dokonywania wpłat na Fundusz Pracy, opłacania

składki na ubezpieczenie społeczne oraz szczegółowych zasad nabywania

uprawnień i trybu wypłat zasiłków z ubezpieczenia społecznego obywatelom

polskim zatrudnionym za granicą u pracodawców zagranicznych (Dz.U. nr 38 poz.

1927)". Zarzut skargi kasacyjnej musi być sformułowany w sposób jednoznacznie

konkretyzujący przepis, którego dotyczy. Tymczasem w tym zarzucie nie określono

daty wydania aktu prawnego, a nadto (jak się okaże) podano błędny adres

publikacyjny. Można domyślić się, że chodzi o § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 marca 1995 r. w sprawie trybu dokonywania

wpłat na Fundusz Pracy, opłacania składek na ubezpieczenie społeczne oraz

szczegółowych zasad nabywania uprawnień i trybu wypłat zasiłków z

ubezpieczenia społecznego obywatelom polskim zatrudnionym za granicą u

pracodawców zagranicznych (Dz.U. Nr 38, poz. 192), gdyż na ten przepis organ

rentowy powoływał się w apelacji. Przepis ten stanowi, że obywatel polski,

zatrudniony za granicą na podstawie umowy zawartej bezpośrednio lub za

pośrednictwem jednostki kierującej z pracodawcą zagranicznym, opłaca składkę na

ubezpieczenie społeczne w oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwanym

dalej „oddziałem ZUS", właściwym ze względu na miejsce zamieszkania w Polsce,

począwszy od miesiąca wskazanego, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w

którym zawiadomił ten oddział ZUS o przystąpieniu do opłacania składki. Nie jest

więc on w ogóle podstawą uznania okresów opłacania składek za okres pracy w

szczególnych warunkach, a służy wyłącznie uszczegółowieniu kwestii o znaczeniu

16

organizacyjno-technicznym (określeniu terminu i miejsca odprowadzania składek).

Wbrew twierdzeniom skarżącego, z tego przepisu wynika, że chodzi w nim o

zatrudnienie za granicą na podstawie stosunku pracy (umowy zawartej z

„pracodawcą" zagranicznym).

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art.

39814

k.p.c. i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1

k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).