II UK 149/09

Sygn. akt II UK 149/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku E. D., S. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy S. M. od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 stycznia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 20 stycznia 2009 r. oddalił apelację S. M. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. z 21 kwietnia 2008

r., którym oddalono jego odwołanie oraz odwołanie E. D. od decyzji pozwanego

organu ubezpieczeń społecznych z 17 lutego 2005 r., stwierdzającej, że S. M. nie

2

podlega ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu oraz

wypadkowemu od 2 kwietnia 2004 r. z tytułu zatrudnienia w firmie E. D.

Sąd Okręgowy ustalił, że S. M. (ur. w 1962 r.), który od 1990 r. uprawniony jest do

renty z tytułu niezdolności do pracy, zawarł 2 kwietnia 2004 r. z prowadzącym

działalność gospodarczą E. D. umowę o pracę na 1/2 etatu, na czas nieokreślony

na stanowisku montażysty za wynagrodzeniem 10 zł za godzinę wraz z premią

uznaniową. Został zgłoszony do ubezpieczeń społecznych 8 kwietnia 2004 r. Od 12

maja do 17 czerwca 2004 r. był niezdolny do pracy. Wynagrodzenie a później

zasiłki chorobowe były wypłacane wpierw przez pracodawcę a później przez

pozwanego za okresy od 14 czerwca 2004 r., od 22 czerwca do 11 listopada 2004

r. i od 13 grudnia 2004 r. do 12 stycznia 2005 r. S. M. był jedynym pracownikiem E.

D. Od 2003 r. nie opłacał składek na własne ubezpieczenie społeczne. Sąd

Okręgowy ustalił, że celem zawartej umowy o pracę nie była wola nawiązania

stosunku pracy i świadczenia pracy lecz jedynie zamiar uzyskania świadczeń od

pozwanego. Po stronie S. M. nie było woli świadczenia pracy, a po stronie E. D.

brak było ekonomicznego uzasadnienia w zatrudnianiu skarżącego, zwłaszcza, że

sam od 2003 r. nie opłacał prawidłowo składek na ubezpieczenie społeczne. Nie

przedstawiono wiarygodnych dowodów potwierdzających wykonywanie pracy przez

skarżącego. W czasie jego zwolnień lekarskich inny pracownik nie był zatrudniany.

Również wynagrodzenie było rażąco wygórowane i nieproporcjonalnie wysokie do

kwalifikacji oraz wykonywanej pracy, co świadczy przeciwko ważności umowy o

pracę. Sąd Okręgowy stwierdził, iż rzeczywistym celem umowy z 2 kwietnia 2004 r.

było uzyskanie przez S. M. wyłącznie prawa do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego. Umowa o pracę z mocy art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. była

nieważną czynnością prawną, która nie mogła rodzić skutków w zakresie

ubezpieczeń społecznych.

W apelacji skarżący zarzucił naruszenie art. 83 k.c., art. 56 k.c. w związku z art.

58 k.c. oraz sprzeczność istotnych ustaleń, poprzez uznanie, że nie posiadał

odpowiednich kwalifikacji do powierzonych obowiązków, a także że pracodawca nie

wypłacił mu umówionego wynagrodzenia z braku środków, podczas gdy posiadał

odpowiednie wykształcenie a firma środki na wynagrodzenie. Wniósł o zmianę

3

wyroku i orzeczenie, że podlega ubezpieczeniom społecznym od 2 kwietnia 2004 r.

i nadal w okresach wskazanych w decyzji pozwanego z 17 lutego 2005 r.

Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd Okręgowy przeprowadził wnikliwe postępowanie

dowodowe i poczynił prawidłowe ustalania, które podzielił. Zarzut naruszenia art. 83

§ 1 k.c. nie był zasadny, skoro skarżący nie wykazał, że umowa o pracę była

wykonywana. Umowa została zawarta dla pozoru, gdyż nie była faktycznie

realizowana, pracodawca nie oczekiwał jej realizacji, a pracownik nie zamierzał jej

realizować. Z dowodów (zeznań świadków) nie wynikało, iżby skarżący w spornym

okresie świadczył pracę w sposób określony w umowie o pracę w połowie wymiaru

czasu pracy na stanowisku montażysty od 2 kwietnia 2004 r. Zarzuty apelacji

rozmijały się też z zaskarżonym wyrokiem, w którym stwierdzono jedynie, że

wynagrodzenie zostało ustalone na poziomie nieadekwatnym do kwalifikacji. Co do

wypłaty wynagrodzenia to stwierdzono, że pracodawca od 2003 r. nie opłacał

prawidłowo składek na ubezpieczenie społeczne. Istotne w sprawie było to, że

skarżący nie przedłożył dowodów na to, że faktycznie wykonywał czynności w

ramach stosunku pracy. Za pozornością umowy o pracę przemawia również krótki

okres pomiędzy jej zawarciem a powstaniem niezdolności do pracy, brak

dokumentów związanych z wykonywaniem pracy (np. lista obecności) oraz to, że

pracodawca nie miał ekonomicznego uzasadnienia w zatrudnieniu skarżącego,

wszak w trakcie jego zwolnień lekarskich nie zatrudnił innego pracownika. Umowa

o pracę została zawarta dla pozoru i nie mogła powodować skutków w sferze

ubezpieczeń społecznych. Chybiony był zarzut naruszenia art. 56 k.c. w związku z

art. 58 k.c., gdyż skoro umowa była pozorna, to nie mogła być badana ze względu

na treść art. 58 § 1 k.c. Sporna umowa nie była faktycznie realizowana i należy

odróżnić czynność prawną pozorną od dokonanej w celu obejścia ustawy.

Skarga kasacyjna w podstawie procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła

naruszenie:

1) art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. poprzez przyjęcie, iż ciężar dowodu na

okoliczność podlegania ubezpieczeniu społecznemu spoczywał na odwołującym

się, podczas gdy ciężar dowodu istnienia przesłanek wyłączających obowiązek

ubezpieczenia, a tym samym także prawo do świadczeń spoczywa na organie

rentowym;

4

2) art. 231 k.p.c. poprzez uznanie za ustalone faktów mających istotne znaczenie

dla rozstrzygnięcia sprawy, które zostały wyprowadzone z innych ustalonych faktów

(domniemanie faktyczne), a więc, że po stronie odwołującego nie istniała wola

świadczenia pracy, a po stronie pracodawcy brak było ekonomicznego

uzasadnienia w zatrudnieniu odwołującego, gdyż - jak wcześniej ustalono -

pracodawca od 2003 r. nie opłaca prawidłowo składek na ubezpieczenie społeczne.

W podstawie materialnej skargi (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono naruszenie:

1) art. 83 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że umowa o pracę z 2 kwietnia 2004 r. została

zawarta dla pozoru i w opinii ZUS nie była faktycznie realizowana, a pracodawca

nie oczekiwał jej realizacji, zaś pracownik nie zamierzał jej realizować, podczas gdy

w rzeczywistości odwołujący świadczył pracę, pracodawca zaś był zainteresowany

posiadaniem pracownika i wypłacał mu za wykonaną pracę wynagrodzenie, tj.

przez błędną wykładnię;

2) art. 38 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych przez zastosowanie w decyzji pozwanego z 17 lutego 2005 r. tego

przepisu, podczas gdy nie upoważnia do działania z urzędu w przedmiocie

wyłączenia pracownika z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego;

3) art. 3531

k.c., art. 10 i 11 k.p., art. 22 Konstytucji RP poprzez nieposzanowanie

prawa stron do zgodnego z ich wolą ukształtowania łączącego ich stosunku

prawnego, w szczególności w zakresie prawa pracodawcy do zatrudniania

pracownika w dogodnym dla niego terminie, formie (umowa zawarta na czas

określony lub nieokreślony), na uzgodnionych przez strony warunkach płacy, tj.

przez ich niezastosowanie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie uzasadniają jej wniosków.

Sąd Najwyższy nie rozpoznaje sprawy, lecz tylko skargę kasacyjną w zakresie

zarzutów jej podstaw (art. 39813

§ 1 w związku z art. 3983

§ 1 k.p.c.).

Kontrola zaskarżonego orzeczenia nie jest też pełna, gdyż podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 3983

§ 3 k.p.c.). Granicę zatem postępowania dowodowego i ustaleń

5

faktycznych stanowi dwuinstancyjne postępowanie przed sądami powszechnymi. W

postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i

dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Powyższe nie jest bez znaczenia dla oceny pierwszej podstawy skargi kasacyjnej,

gdyż zaskarżony wyrok oparto na ustaleniu o pozorności umowy o pracę, zawartej

bez wykonywania pracy dla uzyskania świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Zarzuty procesowe skargi nie podważają tego ustalenia.

Zarzut naruszenia art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. przez to, że to pozwany, a

nie skarżący winien udowodnić przesłanki wyłączające obowiązek ubezpieczenia

społecznego może dotyczyć tylko faktów a nie prawa materialnego. Sąd rozstrzyga

sprawę według właściwego prawa materialnego na podstawie koniecznych ustaleń

faktycznych. Na te ustalenia składają się nie tylko dowody, które przedstawiają w

pierwszej kolejności same strony, właśnie zgodnie z obowiązkiem wynikającym z

art. 232 k.p.c.

Odwołanie do reguły z art. 6 k.c. miałoby znaczenie, gdyby dany fakt nie został

udowodniony wbrew twierdzeniu osoby, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Sąd Najwyższy w wyroku z 15 lutego 2007 r. (I UK 269/06, OSNP 2008 nr 5-6,

poz. 78) stwierdził, że: „Na organie rentowym, który przyjął zgłoszenie do

ubezpieczenia pracowniczego i nie kwestionował tytułu tego zgłoszenia oraz

przyjmował składki, spoczywa ciężar dowodu, że strony umowy o pracę złożyły

fikcyjne oświadczenia woli".

W tej sprawie pozwany, niedługo po zgłoszeniu skarżącego do ubezpieczenia i

rozpoczęciu niezdolności do pracy, przeprowadził postępowanie kontrolne w

oparciu o które wydał decyzję wyraźnie stwierdzającą, że praca nie była

wykonywana i brak jest podstaw do ubezpieczenia (art. 22 § 1 k.p. i art. 58 k.c.).

Wyznaczyło to przedmiot sporu w warstwie faktycznej i prawnej. Podstawa prawna

decyzji w sądowym postępowaniu odwoławczym nie była wiążąca, stąd bez

znaczenia jest zarzut skargi o naruszeniu art. 38 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, pomijając i to, że skarga kasacyjna nie przysługuje od

decyzji pozwanego, lecz od wyroku drugiej instancji (art. 3981

§ 1 k.p.c.), który nie

oparł rozstrzygnięcia na tym przepisie.

6

W stanie faktycznym kluczowe było pytanie, czy skarżący wykonywał pracę i na

tym koncentrowało się postępowanie dowodowe oraz ustalenia stanu faktycznego.

Kwestia ta została zbadana na podstawie przeprowadzonych dowodów, w tym

zeznań świadków wnioskowanych przez ubezpieczonego (skarżącego). Przepis art.

232 zdanie pierwsze k.p.c. w związku z art. 6 k.c. byłby naruszony, gdyby Sąd

uniemożliwił stronie wskazanie dowodów, z których wywodziła skutki prawne, lub

pominął te dowody. Jeżeli Sąd przeprowadził dowody, to nie są zasadne zarzuty

naruszenia art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. Ten ostatni przepis ma też

znaczenie materialnoprawne, jeżeli się uwzględni, że z określonym faktem (pracą)

prawo materialne łączy określone skutki zobowiązaniowe (art. 22 k.p.) i inne

(ubezpieczenia społeczne). W sporze sądowym reguły dowodowe są też szersze

niż zwykły obowiązek strony wskazania dowodów dla ustalenia faktów, z których

wywodzi skutki prawne. Przykładowo każda ze stron obowiązana jest do złożenia

oświadczenia co do twierdzeń strony przeciwnej, dotyczących okoliczności

faktycznych (art. 210 § 2 k.p.c.). Zatem jeżeli organ rentowy na podstawie

materiałów zgromadzonych w postępowaniu kontrolnym (administracyjnym)

zarzucił fikcję umowy o pracę i brak zatrudnienia, to w postępowaniu sądowym

skarżący był zobowiązany co najmniej do odniesienia się do tych zarzutów (art. 221

k.p.c.). Oczywiście sam mógł wykazać fakty przeciwne niż twierdzone (art. 232

k.p.c.). Sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez stronę (art. 232 zdanie

drugie k.p.c.). Poza tym ustalenia Sądu uwzględniają dalsze reguły dowodowe (art.

213 § 1, 228 § 1 k.p.c., 230, 231 k.p.c.).

Przepis art. 231 k.p.c. dotyczy ustalania faktów na podstawie innych ustalonych

faktów (domniemanie faktyczne). Kasacyjna kontrola zastosowania art. 231 k.p.c.

nie może pomijać ograniczenia z art. 3983

§ 3 k.p.c. (podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów). Skarga

kasacyjna przysługuje od wyroku Sądu drugiej instancji, który nie wskazał w

uzasadnieniu, że określonego ustalenia dokonał na podstawie art. 231 k.p.c. To

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że postępowanie dowodowe wykazało, iż

rzeczywistym celem zawartej umowy pracę nie była wola nawiązania przez strony

stosunku pracy i świadczenie pracy, lecz jedynie zamiar uzyskania świadczenia z

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Dalej Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w

7

chwili zawarcia umowy po stronie skarżącego nie istniała wola świadczenia pracy, a

po stronie zatrudniającego brak było ekonomicznego uzasadnienia zatrudnienia

skarżącego, zwłaszcza, że sam i to od 2003 r. nie opłaca prawidłowo składek na

ubezpieczenie społeczne. Jeżeli więc uznać, że są to również samodzielne

ustalenia Sądu drugiej instancji na podstawie art. 382 k.p.c. (a naruszenia tego

przepisu skarga nie zarzuca), to należy odróżnić fakty od ich oceny. Wobec ustaleń

o niewykonywaniu pracy przez skarżącego zgodnie z umową o pracę, o

niezatrudnianiu innego pracownika w czasie jego niezdolności do pracy, o

nieopłacaniu składek przez zatrudniającego, uprawniona mogła być ocena o braku

ekonomicznego uzasadnienia w zatrudnieniu skarżącego, gdyż nie była sprzeczna

z ustalonymi (a nawet niespornymi) faktami (art. 231 k.p.c.). Domniemanie

faktyczne nie jest bez znaczenia w sprawach, w których rzeczywista wola stron

ukrywana jest pod inną treścią dokumentu umowy o pracę. W takiej sytuacji

niesporne istotne fakty mogą stanowić podstawę od ustalenia innych faktów.

Przepis art. 231 k.p.c. nie jest jednak odpowiednią podstawą zarzutu, że Sąd nie

zbadał, czy pracodawca w czasie zatrudnienia skarżącego nie miał większej ilości

zleceń, co miałoby uzasadniać nawet sporadyczne zatrudnienia pracownika. Jak

wskazano granicę postępowania dowodowego stanowi postępowanie sądowe w

drugiej instancji, natomiast w skardze brak jest zarzutów naruszenia przepisów

postępowania, które podważałyby dokonane ustalenia stanu faktycznego. Nie

wystarcza bowiem sama polemika zawarta w twierdzeniu, „że dokonując oceny

materiału dowodowego, Sąd Apelacyjny naruszył granice swobodnej oceny

dowodów, gdyż wszystkie wątpliwości oraz niejasności były konsekwentnie za

Sądem Okręgowym interpretowane na niekorzyść Odwołującego".

Niezasadne zarzuty procesowe decydują też o negatywnej ocenie zarzutów

materialnych skargi.

Zarzut naruszenia art. 83 § 1 k.c., według jego treści dotyczy nie błędnej wykładni

lecz zastosowania tego przepisu. Wobec wiążącego ustalenia o niewykonywaniu

pracy nie można przyjąć, że doszło do naruszenia art. 83 § 1 k.c. Podstawą

ubezpieczenia społecznego jest rzeczywiste zatrudnienie, a nie sama umowa o

pracę (art. 22 k.p., art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych). Jawi się bowiem rozbieżność wynikająca z

8

podpisania umowy o pracę i faktycznego jej nierealizowania. Umowa o pracę nie

jest czynnością wyłącznie kauzalną, gdyż w zatrudnieniu pracowniczym chodzi o

wykonywanie pracy. Brak pracy podważa umowę o pracę. Innymi słowy jej

formalna strona, nawet połączona ze zgłoszeniem do ubezpieczenia społecznego,

nie stanowi podstawy takiego ubezpieczenia. Zarzut naruszenia art. 83 § 1 k.c.

oparty jest na twierdzeniach faktycznych przeciwnych do ustalonych w sprawie. W

zaskarżonym wyroku ustalono, że umowę o pracę zawarto bez zamiaru

wykonywania pracy i w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia.

Z tej samej przyczyny - braku realizacji umowy - traci na znaczeniu zarzut dotyczy

naruszenia łącznie przepisów art. 3531

k.c., art. 10 i 11 k.p. oraz art. 22 Konstytucji

RP, gdyż skoro stwierdzono wadę oświadczenia woli z art. 83 § 1 k.c., to czynność

prawa jest nieważna i jako kwalifikowana szczególna sytuacja prawna wyprzedza

zastosowanie przepisów objętych zarzutem. Wzgląd na poszanowanie woli stron

nie może przeważać nad eliminowaniem czynności prawnych nieważnych, w tym

przypadku w skutkach nie tylko w zakresie podstawowej realizacji zatrudnienia, lecz

i zgodnie z ustalonym celem tej nieważnej umowy w zakresie ubezpieczenia

społecznego. Pozorność z art. 83 § 1 k.c. koliduje bezpośrednio z wolnością umów,

gdyż ta ostatnia wyklucza oświadczenie złożone świadomie dla pozoru drugiej

stronie, która zna taki charakter oświadczenia i na to się zgadza. Pozorność umowy

o pracę składa się z oświadczeń woli wadliwych, ze względu na zakładaną

fikcyjność umowy. Ważne jest zwrócenie uwagi, że ustalenie treści oświadczenia

woli należy do warstwy faktycznej sprawy, co jest wiążące (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Pozorność umowy jest okolicznością faktyczną i jako taka podlega ustaleniu przez

sądy powszechne. W ramach podstawy kasacyjnej, ustalenie to nie podlega

kontroli kasacyjnej w jakimkolwiek aspekcie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 23

stycznia 1997 r., I CKN 51/96, OSNC nr 6-7, poz. 179; z 10 września 1999 r., II

UKN 7/99, OSNP 2000 nr 23, poz. 865). Ustalenie treści, a także wad oświadczenia

woli (pozorności) jest ustaleniem faktycznym i nie podlega kontroli kasacyjnej

(wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96,

OSNP 1997 nr 11, poz. 201). Konsekwentnie związanie ustaleniami faktycznymi

(art. 39813

§ 2 k.p.c.) obejmuje również cel zawartego pozornego porozumienia.

Sądy stwierdziły, że chodziło o uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

9

Ocena ta nie była dowolna, zważała na szereg okoliczności i elementów samej

umowy, które nie bezpodstawnie zastały zakwestionowane przez pozwanego.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.