II UK 199/09

Sygn. akt II UK 199/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku Klubu Sportowego G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem wymienionych zainteresowanych : […]

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy i organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 stycznia 2009 r.,

1. za skargi kasacyjnej organu rentowego uchyla zaskarżony

wyrok w pkt I i III i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego,

2. oddala skargę kasacyjną wnioskodawcy.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2008 r., Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L. oddalił odwołanie Klubu Sportowego „G." od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 stycznia 2006 r. wymierzającej, za

okres od lipca 2000 r. do kwietnia 2005 r., składki: na ubezpieczenie społeczne w

kwocie 1 525 195,95 zł z odsetkami, które na dzień wydania decyzji wyniosły 867

495,20 zł, na Fundusz Pracy w kwocie 166 842,07 zł z odsetkami, które na dzień

wydania decyzji wyniosły 86 345,70 zł, na ubezpieczenie zdrowotne 458 233,45 zł z

odsetkami, które na dzień wydania decyzji wyniosły 236 454, 60 zł.

Postępowanie toczyło się przy udziale osób zainteresowanych tj. piłkarzy i

trenerów w spornym okresie wykonujących pracę na podstawie kontraktów o

profesjonalne uprawianie piłki nożnej i kontraktów trenerskich. W spornym okresie

Klub zawierał z zawodnikami z tzw. pierwszego zespołu, reprezentującymi klub w

rozgrywkach ligowych, umowy o profesjonalne uprawianie piłki nożnej, których

pełna nazwa brzmiała: „Kontrakt o profesjonalne uprawianie piłki nożnej. Umowa

cywilno-prawna." Umowy zawierały dane dotyczące miejsca ich zawarcia, stron,

charakter w jakim miał występować zawodnik, wysokość wynagrodzenia ze

wskazaniem czy będą od niego odprowadzane składki na ubezpieczenie

społeczne, a także dodatkowe składniki wynagrodzenia przysługujące za in-

dywidualne i zespołowe wyniki sportowe. Obowiązkiem zawodnika było brać udział

w treningach szczegółowo określonych przez trenera oraz zawodach sportowych,

zajęciach teoretycznych, korzystać z odnowy biologicznej, uczestniczyć w

spotkaniach z kibicami. W czasie niezdolności do wykonywania obowiązków

sportowych z powodu choroby zawodnik miał obowiązek brać udział w zajęciach

rehabilitacyjnych przy czym otrzymywał takie samo wynagrodzenie (świadczenie

pieniężne). W Klubie obowiązywały 2 regulaminy wynagradzania: pracowników i

sportowców. Umowy ze sportowcami mogły być rozwiązywane jedynie na zasadzie

porozumienia stron, a gdy rozwiązanie następowało z winy zawodnika pozostawał

on w Klubie do czasu upływu terminu ale stosowało się wobec niego kary

finansowe. Ewentualne spory rozstrzygał PZPN. Forma umowy, jak i jej treść,

wynikała z uchwały podjętej przez Zarząd Polskiego Związku Piłki Nożnej z dnia 19

3

maja 2002 r. Wszelkie spory strony kontraktu miały rozstrzygać przed sądem

polubownym PZPN. Integralną częścią wszystkich umów były „Zasady regulujące

stosunki między klubem sportowym, a zawodnikiem profesjonalnym", przyjęte

uchwałą nr 1/1 z 18 lutego 2002 roku przez Zarząd PZPN. Do dnia 30 czerwca

2004 r. z zawodnikami zawierane były jedynie kontrakty o profesjonalne uprawianie

piłki nożnej a od dnia 1 lipca 2004 r. po spadku Klubu do niższej ligi piłkarskiej

zostały wyżej wymienione umowy zmienione przez obniżenie wynagrodzenia a

dodatkowo zostały zawarte z zawodnikami umowy o użyczenie wizerunku oso-

bistego piłkarza. I tak np. zawodnik I. A. od 1 lipca 2004 r. z tytułu profesjonalnego

uprawiania piłki nożnej otrzymywał wynagrodzenie 824 zł. brutto, a z tytułu umowy

o użyczenie wizerunku osobistego piłkarza – wynagrodzenie 2900 zł. brutto.

Wskazując na powyższe ustalenia, Sąd pierwszej instancji uznał, że

wymienione w § 2 ust. 1 pkt 28 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106)

wyłączenie nagród za wyniki sportowe, wypłacanych przez kluby sportowe i polskie

związki sportowe, z podstawy wymiaru składek odnosi się jedynie do przychodu

osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach

stosunku pracy. W tym zakresie Sąd Okręgowy powołał się na § 1 tego

rozporządzenia. Ponadto Sąd Okręgowy, odwołując się do poglądów judykatury,

przyjął, że umowy łączące Klub Sportowy „G." i zawodników są umowami cywilno-

prawnymi, a nie umowami o pracę. Okolicznościami przemawiającymi za takim

przyjęciem były bowiem: nazwa umowy determinowana odgórnymi wytycznymi

PZPN, kwestie dotyczące możliwości rozwiązania umowy, rozstrzygania sporów

pomiędzy stronami, a także niewydawanie zawodnikom świadectw pracy. Skoro

zaś stron tej umowy nie wiązały umowy o pracę, to Klub Sportowy „G." miał

obowiązek opłacania od wypłaconych zawodnikom nagród i premii sportowych

składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, ubezpieczenie zdrowotne,

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Apelację od opisanego wyroku wniósł Klub Sportowy „G."

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

stycznia 2009 r., zmienił ten wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu

4

rentowego z dnia 12 stycznia 2006 r. i ustalił, że Klub Sportowy „G." nie ma

obowiązku uiszczać składek od wypłaconych nagród za osiągnięte wyniki sportowe

(pkt I); dalej idącą apelację oddalił (pkt II); zasądził od strony pozwanej na rzecz

wnioskodawcy kwotę 5. 400 zł. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu apelacyjnym (pkt III).

Sąd drugiej instancji zaakceptował i podzielił stanowisko Sądu Okręgowego

dotyczące uznania, że umowy o profesjonalne uprawianie piłki nożnej są umowami

cywilno-prawnymi, a nie umowami o pracę. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie było

jednakże istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, jaki charakter mają umowy

łączące Klub Sportowy „G." z zawodnikami, ponieważ przepisy rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe stosuje się do ustalania podstawy wymiaru składki na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe zarówno od przychodu z umów o pracę, jak i

od przychodu z tytułu umów zlecenia. Sąd drugiej instancji przypomniał w tym

miejscu zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym przez osoby wykonujące

pracę na podstawie umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do

której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu, a także podkreślił, iż

istotne jest również to, że ustawa systemowa w art. 15 wprowadza równą,

wyrażoną w procentach wysokość składek dla wszystkich ubezpieczonych.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miała jednak, w ocenie

Sądu Apelacyjnego, treść art. 18 ustawy systemowej, który w ust. 1 określa

podstawę wymiaru składek pracowników, nakładców, członków RSP i celników, a w

ust. 3 wskazuje, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe zleceniobiorców ustala się zgodnie z ust. 1 (jak dla uzyskujących przychód

z umowy o pracę), jeżeli w umowie określono odpłatność kwotowo, w kwotowej

stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie. Z kolei art. 21 ustawy

systemowej ustanawia delegację dla ministra do spraw zabezpieczenia

społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek oraz wyłączenia z podstawy wymiaru

niektórych przychodów. Skoro zatem ustawodawca uznał, że podstawę wymiaru

składek zleceniobiorców ustala się tak samo, jak podstawę wymiaru składek

5

pracowników i skoro na podstawie jednej, zbiorczej delegacji ustawowej do

wydania rozporządzenia, dotyczącego szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek oraz wyłączenia z podstawy wymiaru niektórych przychodów

Minister Pracy i Polityki Socjalnej w dniu 18 grudnia 1998 r. wydał jedno

rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106), to

należy uznać, że przepisy rozporządzenia stosuje się i do pracowników, i do

zleceniobiorców, i do osób wymienionych w § 5 rozporządzenia. Istotne jest

również to, że przyjęcie, iż zawarte w § 2 powołanego rozporządzenia wyłączenia z

podstawy wymiaru składek dotyczą niektórych tylko ubezpieczonych, naruszałoby

sformułowaną w art. 15 zasadę równej wysokości składek. Przy tej samej stopie

procentowej obniżenie dla jednych (np. pracowników) podstawy wymiaru przez

zastosowanie licznych wyłączeń i pozbawienie możliwości stosowania wyłączeń dla

drugich (np. zleceniobiorców) stanowiłoby naruszenie zasady równości składek.

Kierując się przedstawionymi wyżej argumentami, Sąd drugiej instancji

stanął na stanowisku, że jeśli od premii i nagród wypłacanych zleceniobiorcom za

osiągnięcia sportowe nie opłaca się składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe, a do składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych stosuje się przepisy dotyczące

składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, to Klub Sportowy „G." nie miał

obowiązku opłacać składek wymienionych w decyzji organu rentowego.

Odnośnie umów o użyczenie osobistego wizerunku piłkarza Sąd stwierdził,

że zostały one zawarte, kiedy Klub „spadł" do niższej ligi, a więc spodziewał się

niższych dochodów i starał się obniżyć koszty a zawarcie „drugiej" umowy

cywilnoprawnej powodowało konieczność opłacenia od niej składek jedynie na

wniosek ubezpieczonego (art. 9 ust. 2 ustawy systemowej). Dalej Sąd drugiej

instancji wskazał, że powstała kuriozalna sytuacja, w której dla klubu sportowego

większą wartość miał wizerunek piłkarza (2900 zł. miesięcznie) aniżeli

profesjonalne uprawianie przez niego piłki nożnej (824 zł. miesięcznie). Przy czym

nie było wiadome Sądowi Apelacyjnemu, aby owe wizerunki, po 1 lipca 2004 r. były

inaczej, bardziej intensywnie wykorzystywane. Wobec tego Sąd drugiej instancji

uznał, że wypłacane wynagrodzenie z tytułu umów o użyczenie wizerunku

6

osobistego piłkarza, jest de facto wynagrodzeniem za profesjonalne uprawianie piłki

nożnej i podlega oskładkowaniu. Sąd uznał, że zgodnie z art. 58 § 1 k.c. od 1 lipca

2004 r. strony wiązała wyłącznie umowa o profesjonalne uprawianie piłki nożnej a

wynagrodzenie piłkarza podlegające oskładkowaniu stanowiło sumę wynagrodzeń

wynikające z postanowień pierwszej i tej drugiej nieważnej umowy zawartej w celu

obejścia ustawy - art. 58 k.c.

Wnioskodawca – Klub Sportowy „G." wniósł od powyższego wyroku Sądu

Apelacyjnego skargę kasacyjną zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 58

§ 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez niewłaściwe zastosowanie, polegające

na błędnym przyjęciu, że zawarte przez powoda umowy o użyczenie osobistego

wizerunku były czynnościami podjętymi w celu obejścia ustawy i sprzecznymi z

zasadami współżycia społecznego. Wskazując na powyższe skarżący domagał się

zmiany wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 stycznia 2009 r. w zaskarżonej części,

przez uwzględnienie apelacji w całości oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz

powoda kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Organ rentowy także zaskarżył powyższe orzeczenie Sądu Apelacyjnego

skargą kasacyjną. Skargę oparto na podstawie określonej w art. 398 3

§ 1 pkt 1

k.p.c., w ramach tej podstawy zarzucając:

- błędną wykładnię § 1 i § 2 ust. 1 pkt 28 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe przez

ustalenie, że wnioskodawca nie ma obowiązku uiszczać na rzecz organu

rentowego należnych składek opisanych w decyzji organu rentowego z dnia 12

stycznia 2005 r. w sytuacji, gdy wymienione przepisy pozwalają na to tylko w

przypadku przychodu osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy i nie znajdują zastosowania w

przedmiotowej sprawie, gdyż wnioskodawcę łączyły z osobami zainteresowanymi

wyłącznie umowy cywilno-prawne,

- błędną wykładnię art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 18 ust. 3

i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) przez ustalenie, że wnioskodawca nie ma

obowiązku uiszczania należnych składek opisanych w decyzji organu rentowego z

7

dnia 12 stycznia 2006 r. w sytuacji, gdy wnioskodawcę łączyły z osobami

zainteresowanymi wyłącznie umowy cywilno-prawne, od których przychody

podlegają obowiązkowi odprowadzania należnych składek,

- niewłaściwe zastosowanie § 6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.

Nr 163, poz. 1349) przez zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kwoty 5.400 złotych

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym w

sytuacji, gdy podstawą do ewentualnego zasądzenia kosztów zastępstwa

procesowego w przedmiotowej sprawie powinien być wyłącznie przepis § 11 ust. 2

w związku z § 12 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia.

Wskazując na te zarzuty, organ rentowy domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku w pkt I i III oraz oddalenia apelacji wnioskodawcy, względnie

uchylenia zaskarżonego wyroku w pkt I i III oraz przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a także zasądzenia od wnioskodawcy

na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych, obejmujących również

kwotę 5.400 zł. kosztów zastępstwa procesowego zasądzoną na mocy

zaskarżonego wyroku, która została już wypłacona wnioskodawcy przez organ

rentowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się uzasadniona.

Stosownie do treści określającego zasady ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców art. 18 ust. 3

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) podstawę wymiaru tych

składek ustala się zgodnie z ust. 1, jeżeli w umowie agencyjnej lub umowie zlecenia

albo w innej umowie o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym

stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, określono odpłatność za jej wykonywanie

8

kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie.

Wskazany przepis nie dotyczy więc wszystkich zleceniobiorców, lecz tylko takich, w

stosunku do których w umowie określono odpłatność w sposób w nim określony.

Nie należy bowiem zapominać o tym, że zasady ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców (ubezpieczonych,

o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy) reguluje również art. 18 ust. 7, zgodnie

z którym podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, oraz ubezpieczonych

podlegających dobrowolnie tym ubezpieczeniom, o których mowa w art. 7 i 10,

stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż kwota minimalnego

wynagrodzenia, z zastrzeżeniem ust. 3, ust. 9 i ust. 10. Zestawienie treści obu

cytowanych przepisów jednoznacznie przemawia za przyjęciem tezy, iż (co do

zasady) podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

zleceniobiorców jest ustalana w oparciu o art. 18 ust. 7 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, natomiast zgodnie z art. 18 ust. 3 tylko wówczas, gdy

odpłatność za realizację umowy określono w niej w sposób wskazany w tym

przepisie.

Przedstawione kwestie nie były przedmiotem rozważań Sądu drugiej

instancji, co doprowadziło do sytuacji, w której Sąd ten, jak wynikało z pisemnych

motywów jego rozstrzygnięcia, oceniał możliwość ustalania podstawy wymiaru

składek zleceniobiorców wyłącznie na podstawie art. 18 ust. 3, nie wyjaśniając

równocześnie, z jakich przyczyn właśnie ten przepis (a nie art. 18 ust. 7) znajdował

zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Już choćby z tego względu, za

usprawiedliwiony należało uznać sformułowany w skardze kasacyjnej organu

rentowego zarzut błędnej wykładni wymienionego art. 18 ust. 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Innym problemem była możliwość stosowania do zleceniobiorców, o których

mowa w omawianym art. 18 ust. 3, przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.

U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.). W tym zakresie Sąd Apelacyjny przyjął, że wskazana

możliwość wynikała z zawartego w art. 18 ust. 3 odesłania do art. 18 ust. 1, a także

9

– jak to określił – ze sformułowanej w art. 15 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych zasady równej wysokości składki.

Zdaniem Sądu Najwyższego, zawarte w art. 18 ust. 3 odesłanie do ust. 1

tego przepisu oznacza jednak tylko to, że podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców wymienionych w art. 18 ust. 3,

stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem (nieistotnych

w rozpoznawanej sprawie) ust. 1a i 2, ust. 4 pkt 5 i ust. 12. Chodzi więc o

przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych

(art. 4 pkt 9), które w równym stopniu stanowią przychód z tytułu: zatrudnienia w

ramach stosunku pracy, pracy nakładczej, służby, wykonywania mandatu posła lub

senatora, wykonywania pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub

tymczasowego aresztowania, pobierania zasiłku dla bezrobotnych i stypendium

wypłacanych bezrobotnym oraz stypendium sportowego, co z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności oraz umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, jak również

z tytułu współpracy przy tej działalności lub współpracy przy wykonywaniu umowy

oraz o przychody z tytułu pracy w spółdzielni (rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub

spółdzielni kółek rolniczych) i z tytułu wytwarzania na jej rzecz produktów rolnych,

tj. o przychód z tytułu członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub

spółdzielni kółek rolniczych (art. 4 pkt 10). Regulacja zawarta w cytowanym art. 18

ust. 1 określa zatem, wyłącznie w sposób pozytywny, jakiego rodzaju przychód

stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

ubezpieczonych wymienionych w tym przepisie oraz zleceniobiorców, o których

mowa w art. 18 ust. 3. Nie wymienia natomiast ani ograniczeń w tym zakresie, ani

tym bardziej wyłączeń z podstawy wymiaru składek jakichkolwiek przychodów,

oczywiście poza tymi, które nie są przychodami w rozumieniu przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych. Do określenia wyłączeń z podstawy wymiaru

składek niektórych rodzajów przychodów został zobowiązany minister do spraw

zabezpieczenia społecznego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 21

powołanej ustawy. Realizując tę delegację, Minister Pracy i Polityki Socjalnej w

rozporządzeniu z dnia 18 grudnia 1998 r. określił szczegółowe zasady ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Treść

przepisów tego rozporządzenia wyraźnie wskazuje jednak, że dotyczą one tylko

10

stanowiącego podstawę wymiaru składek przychodu osiąganego przez

pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy (§ 1)

oraz, przez odpowiednie zastosowanie, przychodu osiąganego przez osoby

wykonujące pracę nakładczą, funkcjonariuszy Służby Celnej i osób wykonujących

odpłatnie pracę w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego

aresztowania (§ 5 ust. 1), a poza § 1, także przychodu osiąganego przez członków

rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych. Przepisy

rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. nie dotyczą natomiast przychodu

osiąganego przez ubezpieczonych z innych tytułów, w tym także zleceniobiorców

wymienionych w art. 18 ust. 3. Za taką wykładnią przepisów rozporządzenia z dnia

18 grudnia 1998 r. przemawiają następujące argumenty. Po pierwsze, wynikająca

ze wspomnianego art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych delegacja

dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w

drodze rozporządzenia szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek,

z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 tej ustawy, oraz z

wyłączeniem z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów, daje

temu ministrowi uprawnienie odnoszące się do wszystkich tytułów ubezpieczeń, nie

zawierając przecież w tym zakresie żadnych ograniczeń, poza wspomnianym

ograniczeniem wynikającym z art. 19 ust. 1. Pomimo to, Minister Pracy i Polityki

Socjalnej wykonał tę delegację jedynie w odniesieniu do enumeratywnie

wymienionych w rozporządzeniu z dnia 18 grudnia 1998 r. tytułów ubezpieczeń,

pomijając równocześnie inne tytuły, w tym ubezpieczenie z tytułu umowy zlecenia.

Inaczej rzecz ujmując, w wymienionym rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej brak jest pozytywnych regulacji, które nakazywałyby stosować jego

przepisy również w odniesieniu do podstawy wymiaru składek ubezpieczonych z

innych niż wskazane tam tytułów. Zgodnie z treścią § 5 tego rozporządzenia, jego

zastosowanie nawet w stosunku do ubezpieczonych nie będących pracownikami,

wprost wymienionych w art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

jest zaś możliwe tylko odpowiednio. Po drugie, specyfiką prawa ubezpieczeń

społecznych jest to, że jego przepisy muszą być wykładane ściśle. Uznanie w tej

sytuacji, że mimo braku pozytywnej regulacji w tym zakresie, przepisy

rozporządzenia znajdują zastosowanie również w odniesieniu do ubezpieczonych

11

niewymienionych w jego przepisach, stanowiłoby zaś efekt nieuprawnionej wykładni

rozszerzającej. Po trzecie, stosowania przepisów wspomnianego rozporządzenia,

w tym zwłaszcza dotyczących wyłączeń z podstawy wymiaru składek niektórych

rodzajów przychodów (§ 2) nie da się wywieść z faktu, iż podstawę wymiaru

składek zleceniobiorców, o których mowa w art. 18 ust. 3 ustawy, ustala się

zgodnie z ust. 1 tego przepisu. Co już bowiem wcześniej zostało podkreślone,

zawarte w ust. 3 odesłanie do ust. 1 należy rozumieć wyłącznie w ten sposób, że

tak jak w przypadku pracowników, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe zleceniobiorców stanowi przychód w rozumieniu przepisów o

podatku dochodowym od osób fizycznych. Przepis art. 18 ust. 1 nie przewiduje

bowiem żadnych wyłączeń w tym zakresie. Po czwarte, argumentem

przemawiającym za stosowaniem przepisów omawianego rozporządzenia w

stosunku do zleceniobiorców, o których mowa w art. 18 ust. 3, nie może być także

regulacja zawarta w art. 15 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. We

wskazanym przepisie, wbrew odmiennemu poglądowi Sądu drugiej instancji, nie

doszło bowiem do sformułowania „zasady równej wysokości składek”, lecz

określono jedynie, że wysokość składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i

chorobowe wyrażone są w formie stopy procentowej, jednakowej dla wszystkich

ubezpieczonych. Jednakowa stopa procentowa nie oznacza zaś jednakowej

wartości składki, jeśli zastosować ją do innej wysokości przychodu.

Zdaniem Sądu Najwyższego, przedstawiona wyżej wykładnia przepisów

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie narusza wyrażonej w art. 2a ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych zasady równego traktowania wszystkich

ubezpieczonych bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny. Określając w taki

właśnie sposób kryteria równego traktowania ubezpieczonych, wymieniona zasada

oznacza bowiem jedynie to, że w sprawach wskazanych w art. 2a ust. 2 ustawy, a

więc w sprawach dotyczących w szczególności warunków objęcia systemem

ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek,

obliczania wysokości świadczeń, a także okresu wypłaty świadczeń i zachowania

prawa do nich nie ma podstaw prawnych do czynienia między ubezpieczonymi

12

różnic związanych z płcią, stanem cywilnym, czy też stanem rodzinnym (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2002 r., II UKN 58/01, OSNP 2003 nr 21,

poz. 523). Nie da się natomiast wywieść z niej zakazu wprowadzania

zróżnicowanych warunków ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego dla

pracowników i dla ubezpieczonych z innych tytułów.

Mając na uwadze podniesione wyżej motywy, Sąd Najwyższy stanął na

stanowisku, iż przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że przepisy rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe stosuje się zarówno do pracowników, jak do zleceniobiorców,

nie było uprawnione i stanowiło rezultat błędnej wykładni art. 18 ust. 3 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

wymienionych w skardze kasacyjnej organu rentowego przepisów powołanego

rozporządzenia. Z tych samych przyczyn błędnie został zastosowany przez ten Sąd

art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym do składek

na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na

ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek

za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na

wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz

stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na

ubezpieczenia społeczne. Uwzględnienie skargi kasacyjnej organu rentowego

powodowało z kolei uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w celu dokonania ponownej oceny zasadności apelacji wniesionej

przez wnioskodawcę od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Nie był natomiast uzasadniony zarzut naruszenia wskazanych w skardze

kasacyjnej przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002

r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349). Formułując ten zarzut,

skarżący odwołał się do treści § 2 ust. 1 i 2 powołanego rozporządzenia oraz

podniósł, że w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i

13

zaopatrzenia emerytalnego stawki minimalne wynoszą 60 złotych, a zatem

zasądzając nawet opłatę w maksymalnej wysokości sześciokrotnej stawki, przy

uwzględnieniu treści § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, Sąd Apelacyjny mógł

zasądzić maksymalnie kwotę 270 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Skarżący odwołał się także do

dotychczasowej praktyki sądowej, kiedy to Sądy „w takich sprawach stosowały

stawki minimalne wynoszące 60 złotych, natomiast w przedmiotowej sprawie Sąd

Apelacyjny po raz pierwszy przyjął stawkę ustaloną od wartości przedmiotu sporu,

w oparciu o przepis § 6 wyżej wymienionego rozporządzenia”. Skarżący nie zwrócił

jednakże uwagi na fakt, iż § 11 ust. 2 omawianego rozporządzenia, jako jedyny

odnoszący się wprost do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, określa stawki

minimalne opłat za czynności radcy prawnego tylko w sprawach o świadczenia

pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego. Tymczasem

przedmiotowa sprawa z całą pewnością nie należy do żadnej z tych kategorii. Jej

przedmiotem jest bowiem zasadność obciążenia wnioskodawcy składkami na

ubezpieczenia społeczne (oraz na ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy oraz

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych), a także wysokość tych

składek. Przedmiot postępowania w niniejszej sprawie nie jest więc określony w §

11 ust. 2 rozporządzenia. Należy dodać, że przedmiot ten nie jest wprost określony

również w pozostałych przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu. W takiej sytuacji należy zatem odwołać się do treści § 5

rozporządzenia, zgodnie z którym wysokość stawek minimalnych w sprawach

nieokreślonych w rozporządzeniu ustala się, przyjmując za podstawę stawkę w

sprawach o najbardziej zbliżonym rodzaju. W ocenie Sądu Najwyższego, wykładnia

tego przepisu nie może nie uwzględniać faktu, iż w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych występuje duże zróżnicowanie, tak pod względem

podmiotowym, jak i przedmiotowym. Są to bowiem zarówno sprawy, w których

stroną odwołującą się od decyzji organu rentowego jest osoba fizyczna dochodząca

prawa do świadczeń stanowiących dla niej jedyne, bądź podstawowe źródło

utrzymania, jak i sprawy, w których stroną odwołującą się jest płatnik składek, w

14

których przedmiotem sporu jest (jak w rozpoznawanej sprawie) sposób ustalania

podstawy wymiaru składek od przychodów osiąganych przez osoby wykonujące

pracę na rzecz płatnika, a w konsekwencji wysokość tych składek. Nie może być

natomiast wątpliwości co do tego, że w odniesieniu do pierwszej z wymienionych

kategorii spraw stawka minimalna opłat za czynności radcy prawnego (wynosząca

60 złotych), przy uwzględnieniu na ogół bardzo trudnej sytuacji materialnej osoby

odwołującej się od decyzji organu rentowego, musi być stosunkowo niska, choćby

po to, aby zapewnić osobie ubogiej skorzystanie z pomocy prawnej

profesjonalnego pełnomocnika. Koszty procesu, w tym wysokość opłat za

czynności profesjonalnych pełnomocników stanowią bowiem istotny czynnik

decydujący o dostępności jednostki do Sądu oraz decydują o zapewnieniu jej

realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez Sąd (art. 45 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Taką funkcję spełnia właśnie regulacja

zawarta w § 11 ust. 2 omawianego rozporządzenia, która wprost odnosi się co

prawda do spraw o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i

zaopatrzenia emerytalnego, a więc zasadniczo do spraw o prawo do tych

świadczeń, ale poprzez odpowiednie jej stosowanie na podstawie § 5 może być

stosowana także na przykład do spraw o zwrot świadczeń nienależnie pobranych

przez ubezpieczonych. Wskazane argumenty, przemawiające za odpowiednim

stosowaniem § 11 ust. 2 rozporządzenia do wymienionych wyżej spraw nie

zachodzą z kolei w przypadku spraw o składki, już choćby z tej przyczyny, że

najczęściej stroną odwołującą się jest w nich płatnik składek, w stosunku do

którego nie zachodzi konieczność zapewnienia prawa do Sądu poprzez

zmniejszenie obciążeń w zakresie kosztów procesu. Dlatego też za uprawniony

należy uznać pogląd, iż sprawami o najbardziej zbliżonym rodzaju do takich spraw,

w rozumieniu § 5 rozporządzenia, są sprawy, o których mowa w § 6, tj. takie, w

których o wysokości stawek minimalnych decyduje wartość ich przedmiotu.

Dodatkowym argumentem przemawiającym za takim przyjęciem jest również

umieszczenie zarówno § 6, jak i § 11, w tym samym Rozdziale 3 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, w którym określono

15

łącznie stawki minimalne w sprawach cywilnych, ze stosunku pracy i ubezpieczeń

społecznych. Gdyby zatem przepisy rozporządzenia nie przewidywały możliwości

stosowania jego § 6 do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, to w § 11 ust. 2

musiałoby znaleźć się stosowne zastrzeżenie, którego jednak nie ma.

Kierując się przedstawionymi wyżej motywami oraz opierając się na treści

art. 39815

§ 1 k.p.c., a w zakresie kosztów postępowania kasacyjnego – na

podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w pkt 1) sentencji.

Skarga kasacyjna Klubu Sportowego „G." okazała się nieuzasadniona.

Zgodnie z art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy oddala skargę kasacyjną, jeżeli nie ma

uzasadnionych podstaw albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego

uzasadnienia odpowiada prawu. Zaskarżony wyrok w części wskazanej przez

wnioskodawcę odpowiada prawu pomimo, że jak wskazał skarżący Klub Sportowy

został wydany z naruszeniem prawa materialnego - art. 58 § 1 i 2 k.c. w związku z

art. 300 k.p., przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, że

zawarte przez powoda umowy o użyczenie osobistego wizerunku były

czynnościami podjętymi w celu obejścia ustawy i sprzecznymi z zasadami

współżycia społecznego.

W niniejszej sprawie Sąd powinien zastosować art. 83 § 1 k.c., przy

przyjęciu, że ustalenia faktyczne Sądu prowadzą do tezy o braku zamiaru

wykonywania takiej umowy, gdyż „prawdziwy” cel zwarcia umowy o użyczenie

wizerunku osobistego piłkarza polegał, z jednej strony na obniżeniu kosztów Klubu

poprzez uniknięcie z tego tytułu obowiązku odprowadzania składek na

ubezpieczenia społeczne, z drugiej zaś strony uzyskanie wyższego przychodu dla

piłkarza. Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd wadliwie zastosował do nich

przepis art. 58 § 1 k.c. W ustalonym stanie faktycznym chodzi o to, że

oświadczenia woli stron czynności prawnej były dotknięte nieważnością od

momentu ich złożenia. Już bowiem od początku składania tych oświadczeń woli

strony działały jedynie dla ustalonego w sprawie pozoru – tylko pozorowany był

zamiar wykorzystywania wizerunku piłkarza, a zatem wadliwość takiej czynności

prawnej następowała już na etapie składania oświadczeń woli.

16

Z okoliczności sprawy bezspornie wynikało, że umowy o użyczenie

osobistego wizerunku piłkarza zostały zawarte, kiedy Klub „spadł" do niższej ligi, a

więc spodziewał się niższych dochodów i starał się obniżyć koszty. Zawarcie

„drugiej" umowy cywilnoprawnej odnosiło skutek w postaci fakultatywnego

obowiązku opłacenia składek - jedynie na wniosek ubezpieczonego (art. 9 ust. 2

ustawy systemowej). Stąd też Sąd drugiej instancji prawidłowo ocenił, że

wypłacane wynagrodzenie z tytułu umów o użyczenie wizerunku osobistego

piłkarza, były podyktowane - w sytuacji, gdy zawarcie takich umów w niniejszym

stanie faktycznym w ogóle nie miało jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia

gospodarczego – wyłącznie chęcią odprowadzania niższych składek, zatem

wypłacane zawodnikom kwoty z tytułu tej umowy były de facto wynagrodzeniem za

profesjonalne uprawianie piłki nożnej, błędnie jedynie uzasadniał powyższe

naruszeniem art. 58 § 1 k.c. zamiast powołać się na art. 83 k.c., skoro część tego

wynagrodzenia wypłacana była pod pozorem zawarcia umowy o udostępnienie

wizerunku piłkarza.

Mając powyższe na uwadze, w tym zakresie Sąd Najwyższy orzekł jak w pkt 2)

sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.