I UK 239/09

Sygn. akt I UK 239/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania F. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 września 2008 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił odwołanie

F. B. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2008 r.,

którą odmówiono wnioskodawcy prawa do emerytury, a wniosek o zaliczenie do

stażu ubezpieczeniowego okresu nauki zawodu przekazał do rozpoznania

organowi rentowemu.

2

Wyrokiem z dnia 19 maja 2009 r. Sąd Apelacyjny zmienił powyższe

rozstrzygnięcie i poprzedzającą je decyzję organu rentowego w ten sposób, że

przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury od dnia 29 maja 2008 r.

Sąd drugiej instancji ustalił, że wnioskodawca ostatnio przed złożeniem

wniosku o emeryturę podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy

zlecenia. Organ rentowy nie uwzględnił w okresie ubezpieczenia wnioskodawcy ze

stosunku pracy okresu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę i naukę zawodu

od 1 września 1962 r. do 20 czerwca 1965 r. oraz okresu odbywania - w trakcie

zatrudnienia w Spółdzielni Inwalidów w B. od 6 stycznia 1967 r. do 30 listopada

1983 r. - zasadniczej służby wojskowej od 26 kwietnia 1967 r. do 18 kwietnia 1969

r. Po zaliczeniu tych okresów wnioskodawca legitymuje się łącznym okresem

zatrudnienia w ramach stosunku pracy w wymiarze 35 lat, 6 miesięcy i 12 dni.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca

spełnia warunki określone w art. 29 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż legitymuje się

ponad 35-letnim okresem ubezpieczenia społecznego z tytułu pozostawania w

stosunku pracy. Odnosząc się do kwestii zaliczenia okresu zasadniczej służby

wojskowej wnioskodawcy do „pracowniczych okresów składkowych”, Sąd drugiej

instancji wskazał, że wnioskodawca odbywał te służbę na podstawie przepisów

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej

Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 44, poz. 220 ze zm.). Zgodnie z art. 120 ust. 1

tej ustawy w jego obecnym brzmieniu, pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni

od dnia zwolnienia z czynnej służby wojskowej podjął pracę u pracodawcy, u

którego był zatrudniony w dniu powołania do tej służby, czas odbywania służby

wojskowej wlicza się do okresu zatrudnienia u tego pracodawcy w zakresie

wszystkich uprawnień wynikających ze stosunku pracy. Okres czynnej

niezawodowej służby wojskowej jest również tytułem obowiązkowego podlegania

ubezpieczeniom społecznym na podstawie 6 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wykładnia gramatyczna

art. 120 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej

prowadzi więc do wniosku, że okresy odbytej służby wojskowej traktuje się tak

samo jak wykonywanie pracy, a więc zalicza się je do stażu pracy wymaganego do

3

nabycia prawa do emerytury również w wieku obniżonym. W tym zakresie Sąd

Apelacyjny powołał się przy tym na pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 6 czerwca 2006 r., III UK 5/06 (OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108), wskazując, że

skoro możliwe jest zaliczenie okresu służby wojskowej do stażu

ubezpieczeniowego z tytułu pracy w szczególnych warunkach, to tym bardziej

okres takiej służby powinien być uwzględniony do zatrudnienia w „zwykłych

warunkach umowy o pracę”.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił: I.

naruszenie prawa materialnego, to jest 1) art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, że wnioskodawca spełnia warunki do przyznania

mu świadczenia emerytalnego, w sytuacji gdy przez cały wymagany okres nie

podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy,

gdyż w okresie od 26 kwietnia 1967 r. do 18 września 1969 r. odbywał służbę

wojskową i w związku tym nie był objęty ubezpieczeniem społecznym z

jakiegokolwiek tytułu; 2) art. 6 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, poprzez jego błędną

wykładnię polegającą na uznaniu okresu czynnej służby wojskowej jako okresu

podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy, w sytuacji gdy jest to okres

zaliczany do okresów składkowych niezależnie od tego czy okres odbytej służby był

poprzedzony stosunkiem pracy lub innym stosunkiem prawnym; 3) art. 120 ust. 1

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

iż okres odbytej służby wojskowej wliczony do okresu zatrudnienia u danego

pracodawcy w zakresie uprawnień wynikających ze stosunku pracy podlega

zaliczeniu również jako okres ubezpieczenia z tytułu pozostawania w stosunku

pracy, w sytuacji gdy przepis ten przewiduje zaliczenie okresu odbywania służby

wojskowej do okresu zatrudnienia u tego pracodawcy w zakresie wszystkich

uprawnień wynikających ze stosunku pracy, a nie uprawnień wynikających z ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; II. naruszenie

przepisów procesowych mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art.

386 § 1 k.p.c., poprzez uwzględnienie apelacji wnioskodawcy pomimo zaistnienia

4

podstaw do jej oddalenia w świetle materiału dowodowego sprawy,

potwierdzającego, iż wnioskodawca nie udowodnił 35-letniego okresu podlegania

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy, uprawniającego do przyznania mu świadczenia

emerytalnego.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i jego zmianę poprzez oddalenie apelacji wnioskodawcy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że po pierwsze - nie ma

znaczenia długość udowodnionego okresu składkowego i nieskładkowego, ale

istotne jest to czy w ramach tego łącznego okresu okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym wyłącznie z tytułu

pozostawania w stosunku pracy jest co najmniej równy minimalnemu stażowi

wymaganemu od ubezpieczonego, który w przypadku wnioskodawcy wynosi 35 lat;

po drugie - nieistotne jest podleganie w obowiązującym stanie prawnym żołnierzy

niezawodowych obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, gdyż

chociaż okres ten, podobnie jak okres pozostawania w stosunku pracy, podlega

uwzględnieniu do uprawnień emerytalnych jako okres składkowy, to stanowi

samodzielny tytuł ubezpieczenia; w spornym okresie żołnierze odbywający

zasadniczą służbę wojskową nie podlegali ubezpieczeniu społecznemu z

jakiegokolwiek tytułu; po trzecie - art. 120 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczpospolitej Polskiej stanowi o wliczaniu okresu odbywania służby

wojskowej do okresu zatrudnienia u tego samego pracodawcy w zakresie

wszystkich uprawnień wynikających ze stosunku pracy, a nie uprawnień

emerytalnych; w konsekwencji okres służby wojskowej jest okresem składkowym

dla każdego ubezpieczonego, który odbył taką służbę (art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), nie jest natomiast

okresem podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu pozostawania w

stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Stosownie do art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, powoływanej dalej jako o emeryturach i rentach) w

5

brzmieniu nadanym z dniem 1 lipca 2004 r. ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264) oraz z dniem 8 maja 2008

r. ustawą z dnia 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 67,

poz. 411), mężczyzna urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r., który nie osiągnął

wieku emerytalnego określonego w art. 27 pkt 1 tej ustawy, może przejść na

emeryturę po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma co najmniej 35-letni okres

składkowy i nieskładkowy albo jeżeli ma co najmniej 25-letni okres składkowy i

nieskładkowy oraz został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Przepis art.

29 ust. 2 ustawy określa kolejne warunki wymagane do nabycia prawa do

wcześniejszej emerytury, po pierwsze - bycie pracownikiem ostatnio przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę (pkt 1) oraz po drugie - pozostawanie w

stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę ubezpieczony jest

uprawniony do renty z tytułu niezdolności do pracy (pkt 2). Spełnienia warunków

określonych w ust. 2 nie wymaga się od ubezpieczonych, którzy przez cały

wymagany okres, o którym mowa w ust. 1, podlegali ubezpieczeniu społecznemu

lub ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku

pracy (art. 29 ust. 3).

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej kluczowe znaczenie ma

rozstrzygnięcie kwestii czy wnioskodawca legitymuje się 35-letnim okresem

składkowym i nieskładkowym w związku z podleganiem ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy, a konkretnie - rozstrzygnięcie zagadnienia

czy możliwe jest zaliczenie do stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy, w

rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach, okresu zasadniczej

służby wojskowej odbywanej przez niego od 26 kwietnia 1967 r. do 18

września 1969 r., poprzedzonej zatrudnieniem w zakładzie pracy, do którego

wnioskodawca powrócił po odbyciu tej służby. Jak bowiem wynika z

poczynionych i niezakwestionowanych przez skarżącego ustaleń, zaliczenie

6

to powoduje, że wnioskodawca legitymuje się ponad 35-letnim okresem

podlegania ubezpieczeniu społecznemu i ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy.

Podobne zagadnienie było już przedmiotem rozstrzygnięć Sądu

Najwyższego w wyrokach z dnia 22 października 2009 r., I UK 126/09 oraz I

UK 136/09 (dotychczas niepublikowanych), w których zajęto stanowisko, iż

jeżeli zostały spełnione przesłanki zaliczenia okresu zasadniczej służby

wojskowej, według obowiązujących w tym czasie przepisów, do okresu

zatrudnienia, to okres zasadniczej służby wojskowej podlega zaliczeniu do

okresu, o którym stanowi art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną pogląd ten

co do zasady podziela.

Należy zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym w powyższych

wyrokach, że rozstrzygnięcie przedmiotowego problemu powinno być

dokonane z uwzględnieniem regulacji prawnej odnoszącej się do zaliczania

okresów zasadniczej służby wojskowej do uprawnień związanych z

zatrudnieniem i obowiązującej w okresie odbywania, a w szczególności

zakończenia tej służby. Przepis art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach

stanowi bowiem nie tylko o okresie podlegania ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy na

podstawie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze

zm., zwanej dalej ustawą systemową), ale również o okresie podlegania z

tego tytułu ubezpieczeniu społecznemu, a więc niewątpliwie odnosi się do

stanu prawnego sprzed 1 stycznia 1999 r. Jest to usprawiedliwione również

tym, że zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach

ubezpieczonym (a o takim mowa w art. 29 tej ustawy) jest także osoba, która

przed dniem jej wejścia w życie podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub

zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego

rolników. Już tylko dlatego błędne jest zarówno utożsamianie podlegania

ubezpieczeniu społecznemu (zaopatrzeniu emerytalnemu) w rozumieniu art.

29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z okresami składkowymi w

7

rozumieniu art. 6 ust. 1 tej ustawy jak i z okresami podlegania obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym określonym w art. 6 ust. 1 ustawy

systemowej, jak czynią to Sąd drugiej instancji i skarżący. W art. 29 ust. 3 tej

ustawy chodzi bowiem o to, aby okresy składkowe i nieskładkowe w

rozmiarze określonym w ust. 1 tego artykułu wynikały z podlegania

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym lub ubezpieczeniu społecznemu

(zaopatrzeniu emerytalnemu) z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Inaczej

rzecz ujmując, art. 29 ust. 3 ustanawia warunek, aby przez cały wymagany

okres określony w ust. 1 tego artykułu (tu: 35 lat) ubezpieczony podlegał

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym lub ubezpieczeniu społecznemu

(zaopatrzeniu emerytalnemu) z tytułu pozostawania w stosunku pracy.

Rację ma skarżący, że art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r.

o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm., zwanej dalej ustawą o

powszechnym obowiązku obrony) stanowi o wliczaniu czasu odbywania

czynnej służby wojskowej do okresu zatrudnienia u pracodawcy, u którego

pracownik był zatrudniony w dniu powołania do tej służby, w zakresie

wszelkich uprawnień wynikających ze stosunku pracy. Należy jednak

przypomnieć, że wnioskodawca odbywał służbę wojskową w latach 1967-

1969, a zatem do jego sytuacji prawnej znajdują zastosowanie przepisy

wskazanej ustawy w brzmieniu obowiązującym w tym okresie. W myśl

pierwotnej i obowiązującej do dnia 31 grudnia 1974 r. treści art. 108 ust. 1

ustawy o powszechnym obowiązku obrony, okres odbytej zasadniczej służby

wojskowej podlegał zaliczeniu do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich

uprawnień związanych z zatrudnieniem, pracownikom, którzy po odbyciu tej

służby podjęli zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym byli

zatrudnieni przed powołaniem do służby. Z mocy art. 108 ust. 3 powołanej

ustawy, warunkiem tego zaliczenia było zachowanie przez pracownika

terminu określonego w art. 106 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym zakład pracy,

który zatrudniał pracownika w dniu powołania do zasadniczej służby

wojskowej był obowiązany zatrudnić go na poprzednio zajmowanym lub

równorzędnym stanowisku, jeżeli najpóźniej w ciągu 30 dni od dnia zwolnienia

8

z tej służby pracownik zgłosił swój powrót do zakładu pracy w celu podjęcia

zatrudnienia, a niezachowanie tego terminu powodowało rozwiązanie

stosunku pracy z mocy prawa, chyba że nastąpiło z przyczyn niezależnych od

pracownika. Oznacza to, że pracownik powołany do odbycia zasadniczej

służby wojskowej pozostawał w zatrudnieniu pracowniczym (stosunku pracy)

co najmniej do upływu terminu z art. 106 ust. 1 ustawy.

Z unormowaniami tymi pozostawały w zgodności uregulowania ustawy

z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), zgodnie z którymi:

powszechne zaopatrzenie emerytalne stanowiło system obowiązkowego

zabezpieczenia społecznego pracowników - w razie osiągnięcia wieku

emerytalnego lub w razie inwalidztwa (art. 1 pkt 1), pracownikiem w

rozumieniu tej ustawy była osoba pozostająca w stosunku pracy (art. 5), za

okresy zatrudnienia uważało się okresy pozostawania w stosunku pracy na

obszarze Państwa Polskiego, jeżeli osoby zatrudnione pobierały w tych

okresach wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego na wypadek

choroby i macierzyństwa (art. 8 ust. 1), a okres niezawodowej służby w

Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. stanowił okres zaliczalny do

okresu zatrudnienia, od którego zależały uprawnienia emerytalne (art. 20 ust.

2) bądź na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 4, bądź art. 10 ust. 1 pkt 15, jeżeli

został uznany w odrębnych przepisach za zaliczalny do okresów zatrudnienia,

za wyjątkiem jednego tylko przypadku, jeżeli ten sam okres już został

uwzględniony z tytułu zatrudnienia (art. 10 ust. 2 tej ustawy). Należy zatem

uznać, że po pierwsze - obowiązujący wówczas system obowiązkowego

zaopatrzenia społecznego pracowników odpowiadał systemowi

obowiązkowego ubezpieczenia społecznego pracowników wprowadzonemu

ustawą z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) oraz po

drugie - okres zasadniczej służby wojskowej zaliczony do okresu zatrudnienia

w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem na podstawie

art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony w brzmieniu

obowiązujących przed 1 stycznia 1975 r. stanowił okres podlegania

9

zaopatrzeniu emerytalnemu z tytułu pracowniczego zatrudnienia

(pozostawania w stosunku pracy), a zatem należy go uznać za okres

równoznaczny z okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach.

Zbieżne stanowisko zostało również zaprezentowane w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 6 stycznia 2010 r., I UK 251/09.

Z tych względów należało uznać, że zaskarżony wyrok - mimo częściowo

błędnego uzasadnienia - odpowiada prawu, co uzasadnia oddalenie skargi

kasacyjnej na podstawie art. 39814

k.p.c.