III UK 60/09

Sygn. akt III UK 60/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z odwołania M. K.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o rentę uczniowską,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 kwietnia 2009 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 września 2008 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie wnioskodawcy M. K. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 lipca 2007 r. odmawiającej

2

wnioskodawcy prawa do dalszej wypłaty renty uczniowskiej przewidzianej w art. 63

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Sąd Okręgowy – na podstawie opinii biegłych sądowych lekarzy: ortopedy –

traumatologa, lekarza o specjalności z zakresu neurologii i medycyny pracy oraz

okulisty – ustalił, ze wnioskodawca jest osobą częściowo i trwale niezdolną do

pracy. W swojej opinii biegły ortopeda – traumatolog rozpoznał u wnioskodawcy

stan po urazowej amputacji kończyny górnej prawej dłoni na wysokości 1/3 bliższej

ramienia, oparzenia powłok ciała prądem elektrycznym. Biegły zmianę stopnia

niezdolności do pracy wnioskodawcy z całkowitej na częściową uzasadnił bardzo

dobrym przystosowaniem aktualnej sprawności i czynności narządu ruchu do pracy

w charakterze informatyka. Wnioskodawca jest w stanie podjąć pracę na otwartym

rynku pracy, co udowodnił podejmując zatrudnienie. Biegły wyraził przy tym opinię,

że tylko stałe wykonywanie pracy spowoduje utrzymanie narządu ruchu w należytej

sprawności. Pogląd ten potwierdził w swojej opinii biegły lekarz o specjalności z

zakresu neurologii i medycyny pracy. Biegła lekarz okulista po rozpoznaniu u

wnioskodawcy zaćmy obu oczu nie potwierdziła istnienia z tego powodu

niezdolności do pracy wnioskodawcy.

Sąd Okręgowy ocenił opinie biegłych jako miarodajne i wiarygodne; uznał, że

wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do pracy co oznacza, że nie ma on

prawa do renty uczniowskiej. Podstawę wyroku stanowiły przepisy art. 12 i art. 180

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją wnioskodawca.

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2009 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385

k.p.c. oddalił apelację wnioskodawcy. Sąd drugiej instancji – podzielając podstawę

faktyczną oraz podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia – podkreślił, że

prawo do renty uczniowskiej jest świadczeniem, którego wypłata jest uzależniona

od spełnienia podstawowej przesłanki - całkowitej niezdolności do pracy. Definicja

niezdolności do pracy jest zawarta w art. 12 ust. 1 – 3 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Osobą niezdolną do pracy jest osoba, która

3

utraciła całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej z powodu

naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej sprawności po

przekwalifikowaniu. Całkowita niezdolność do pracy jest tożsama z utratą zdolności

do wykonywania jakiejkolwiek pracy, a częściowa niezdolność do pracy jest

ustalana w przypadku utraty w znacznym stopniu zdolności do pracy zgodnej z

poziomem posiadanych kwalifikacji. Określanie niezdolności do pracy oraz jego

stopni następuje przy uwzględnieniu czynników natury medycznej (stopień

naruszenia sprawności organizmu oraz możliwość przywrócenia niezbędnej

sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji) i socjalnej (możliwość wykonywania

dotychczasowej pracy lub podjęcia innej, celowość przekwalifikowania

zawodowego przy uwzględnieniu rodzaju i charakteru dotychczas wykonywanej

pracy, poziomu wykształcenia, wieku i predyspozycji psychofizycznych) – art. 13

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd drugiej instancji przeprowadził dodatkowe postępowanie dowodowe w

postaci dowodu z opinii biegłych z zakresu ortopedii i medycyny pracy. Biegli ci w

opinii łącznej potwierdzili zarówno rozpoznanie jak i końcowy wniosek o braku

możliwości uznania wnioskodawcy za całkowicie niezdolnego do pracy. Biegli

zauważyli, że dotychczasowe ustalanie istnienia całkowitej niezdolności do pracy

wnioskodawcy wynikało z jego wieku, jak i faktu kontynuowania przez niego nauki

na poziomie szkoły średniej a następnie wyższej. Aktualnie wnioskodawca posiada

wyuczony zawód i wykonuje w jego ramach pracę koordynatora projektów z

użyciem komputera. Nie jest więc osobą całkowicie niezdolną do pracy. Sąd drugiej

instancji uznał powyższy dowód za wiarygodny. Opinia jest obszerna i wskazuje

jednoznacznie, jakimi okolicznościami faktycznymi kierowali się biegli nie ustalając

całkowitego stopnia niezdolności do pracy pomimo istnienia nadal stanu po

amputacji kończyny górnej prawej. Sąd drugiej instancji na poparcie swojego

stanowiska powołał wyrok z dnia 8 maja 2007 r., II UK 192/06 (OSNP 2008/11-

12/173), w którym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że: osoba, której stopień

naruszenia sprawności organizmu pozwala na wykonywanie pracy jedynie na

specjalnych stanowiskach, dostępnych dla osób nie w pełni sprawnych, jest

częściowo niezdolna do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia

4

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego w całości zaskarżył skargą kasacyjną

wnioskodawca. Opierając skargę na podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. skarżący

zarzucił błędną wykładnię art. 12 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 oraz art. 13 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS przez przyjęcie, że sama okoliczność ukończenia

odbywania nauki w szkole przesądza o zmianie stopnia całkowitej niezdolności do

pracy na niezdolność częściową przy braku jakiejkolwiek poprawy stanu zdrowia,

który stanowił podstawę do ustalenia pierwotnie całkowitej niezdolności do pracy, i

wykonywaniu pracy jedynie na stanowisku specjalnie przystosowanym.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez ustalenie że

wnioskodawcy przysługuje prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a także o

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania

według norm przepisanych.

W uzasadnieniu podstawy skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że całkowita

niezdolność do jakiejkolwiek pracy jest równoznaczna z utratą zdolności do pracy w

normalnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2000 r. II

UKN 134/00 – OSNAPiUS 2002/15/369).

Skarżący podkreślił, że art. 13 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

stanowi, że zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach

o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Ustawa o

rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

określa m.in. sposób ustalania stopnia niepełnosprawności. Wnioskodawca M. K.

posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym.

Zdaniem skarżącego przy ocenie niezdolności do pracy określonej w art. 12

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS nie można pomijać

stopnia niepełnosprawności ubezpieczonego ustalonego na podstawie art. 3, art. 4 i

art. 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (por. wyrok SN z dnia 11 lutego 2005 r., I UK

5

177/04, wyrok SN z dnia 16 lutego 2005 r., I UK179/05, wyrok SN z dnia 28

stycznia 2004 r., II UK 222/03). Zgodnie z przepisem art. 5 ustawy o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych orzeczenie

lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie

art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest traktowane na równi z

orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem skarżącego powołane w skardze orzecznictwo sądowe, a także

przepis art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej świadczą o istotnej roli w

postępowaniu o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy stopnia

niepełnosprawności wnioskodawcy. Przy prawidłowej – według skarżącego –

wykładni przepisu art. 13 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS osoba, która

posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, z którego

wynikają wskazania do zatrudnienia na przystosowanym stanowisku pracy,

powinna zostać uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym nie jest

dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia.

Tylko ustalenia faktyczne zaskarżonego wyroku mogą być brane pod uwagę

przy rozpoznaniu zarzutów pierwszej podstawy skargi – naruszenia prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.).

Tymczasem rozpatrywana skarga chociaż oparta została wyłącznie na

podstawie pierwszej, a w jej ramach – wyłącznie na zarzucie błędnej wykładni

wskazanych przepisów – to określenie tego zarzutu oparte zostało na sytuacji która

nie odpowiada ustaleniom faktycznym stanowiącym podstawę zaskarżonego

orzeczenia.

W ocenie prawnej wyroku (przedstawionej w uzasadnieniu wyroku jego

podstawie prawnej) nie ma zaskarżonego podstawą skargi „przyjęcie, że sama

6

okoliczność ukończenia odbywania nauki w szkole przesądza o zmianie stopnia

całkowitej niezdolności do pracy na niezdolność częściową, przy braku

jakiejkolwiek poprawy stanu zdrowia, który stanowił podstawę do ustalenia

pierwotnie całkowitej niezdolności do pracy i wykonywaniu pracy jedynie na

stanowisku specjalnie przystosowanym”.

Zaskarżony wyrok nie tylko nie zawiera interpretacji imputowanej mu

bezpodstawnie przez skarżącego, ale opiera swą ocenę prawną na wyraźnie

odmiennych ustaleniach. Dotyczy to w szczególności rzekomego ograniczenia

oceny Sądu do faktu ukończenia szkoły przez ubezpieczonego i braku

jakichkolwiek zmian w jego stanie zdrowia.

Zupełnie inaczej niż to przedstawia autor skargi Sąd brał wprawdzie pod

uwagę ukończenie przez ubezpieczonego odbywania nauki i to w zakresie szkoły

wyższej ale nie jako okoliczność samą przez się powodującą zmianę stopnia

niezdolności do pracy. Istotny jest tu znacznie szerszy kontekst ustaleń, w

szczególności uzyskanie przez ubezpieczonego kwalifikacji połączonej z

odpowiednią sprawnością dla jej realizacji – wyuczenia się i wykonywania zawodu

koordynatora projektów z użyciem komputera. „Wnioskodawca jest w stanie podjąć

pracę na otwartym rynku pracy, co udowodnił podejmując zatrudnienie”, przy czym

– zgodnie z zaaprobowanymi przez Sąd opiniami biegłych stałe wykonywanie tej

pracy przez ubezpieczonego „spowoduje utrzymanie narządu ruchu w należytej

sprawności”.

Nie jest więc tak jak bezpodstawnie w oderwaniu od ustaleń zaskarżonego

wyroku twierdzi skarżący jakoby nie zdarzyło się nic takiego co uzasadniałoby

ustalenie, że ubezpieczony obecnie jest osobą – jak ustalił Sąd – częściowo i trwale

niezdolną do pracy. Ubezpieczonemu została przyznana renta uczniowska na

podstawie art. 63 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin. Mimo nieobowiązywania tej ustawy ubezpieczony –

zgodnie z art. 180 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zachowałby nadal tzw. rentę

uczniowską gdyby był całkowicie niezdolny do pracy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2001 r. II UKN 517/00 – OSNAPiUS 2003/10/259).

Sytuacja taka nie zachodzi po uzyskaniu przez ubezpieczonego określonych

7

kwalifikacji i wykonywaniu pracy w wyuczonym zawodzie zgodnie z posiadaną do

tego sprawnością, pomimo stanu po amputacji kończyny górnej prawej dłoni.

Nie budzi zastrzeżeń wynikająca z oceny prawnej wyroku wykładnia

wskazanych w skardze przepisów. W szczególności, zgodnie z przepisami art. 12

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Sąd ustalił

częściową niezdolność do pracy ze względu na utratę przez ubezpieczonego w

znacznym stopniu zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji. Miał Sąd na uwadze – co jasno wynika z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku – wszystkie, określone w art. 13 ust. 1 powołanej ustawy, czynniki „natury

medycznej” i socjalne mające znaczenie dla określenia niezdolności do pracy oraz

jego stopnia.

Odnosząc się do argumentacji podstawy skargi kasacyjnej należy podkreślić,

że kwestionowana w skardze wykładnia art. 12 i art. 13 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach – wbrew gołosłownym stwierdzeniom skarżącego –

dokładnie odpowiada treści wskazanych przepisów, w szczególności uwzględnia

stan zdrowia ubezpieczonego i ograniczenia związane z trwałym uszkodzeniem

„narządu ruchu” a z drugiej strony adaptacyjne przystosowania do pracy w

wyuczonym zawodzie, pracy faktycznie wykonywanej.

Nie ma też racji skarżący, że ustalenie zaskarżonego wyroku pozostaje w

jakiejś nieuzgadnialnej sprzeczności z posiadaniem przez ubezpieczonego

orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. W danym przypadku

nie jest to pominięcie tej okoliczności ale jej rozpatrzenie w zespole wszystkich

okoliczności istotnych z punktu widzenia zastosowanych przepisów ustawy o

emeryturach i rentach. Nie jest uprawnione twierdzenie skarżącego, że

wnioskowany stopień niepełnosprawności w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia

1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób

niepełnosprawnych jest równoznaczny z całkowitą niezdolnością do pracy w

rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Z art. 5 ust. 2 pierwszej z

tych ustaw wynika, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności

do pracy jest traktowane w sprawach określonych w ustawie o rehabilitacji na równi

z orzeczeniem o wnioskowanym stopniu niepełnosprawności. Ta zasada

podobnego traktowania sytuacji określonych w art. 5 ust. 2 ustawy o rehabilitacji nie

8

stwarza podstawy do przekształcenia jej elementów ze skutkiem zmieniającym

przesłanki częściowej niezdolności do pracy. Nie jest bowiem tak, że osoba która

ze względów dotyczących rehabilitacji uzyskała orzeczenie o umiarkowanym

stopniu niepełnosprawności staje się tylko z mocy tego orzeczenia osobą

całkowicie niezdolną do pracy, z pominięciem warunków całkowitej niezdolności do

pracy określonych w ustawie o emeryturach i rentach.

Argumenty uzasadnienia skargi jakoby „z analizy przeprowadzonego w

sprawie postępowania dowodowego wynika, że wnioskodawca nie jest zdolny do

wykonywania jakiejkolwiek pracy w normalnych warunkach” – nie odnosi się do

ustaleń faktycznych zaskarżonego wyroku, nie pozostaje też w odpowiednim

związku z podstawą skargi ograniczoną do wykładni wskazanych przepisów prawa

materialnego.

Z powyższych względów uznając, że skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej

podstawy Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814

k.p.c.